phong cách nghệ thuật thơ ý nhi

Khi làm công tác tuyển thơ, phần nào đó các nhà biên soạn đã có sự cân nhắc về vai trò và vị trí của một nhà thơ, một tác phẩm thơ đối với đời sống văn học.. Nh ững bài bình luận, nhận đ

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

THƠ Ý NHI

Thành ph ố Hồ Chí Minh – 2012

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS LÊ TH Ị THANH TÂM

Thành ph ố Hồ Chí Minh – 2012

KÝ H ỌA NHÀ THƠ Ý NHI

L ỜI CẢM ƠN

động viên giúp đỡ em trong quá trình học tập, làm luận văn

Nhà thơ Ý Nhi đã hết lòng giúp đỡ và cung cấp nhiều tư liệu quý báu cho

M ỤC LỤC

D ẪN LUẬN 1

Chương 1: CƠ SỞ NGHIÊN CỨU PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT VÀ CÁC Y ẾU TỐ ĐỊNH HÌNH PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT THƠ Ý NHI 11

1.1 Cơ sở nghiên cứu phong cách nghệ thuật 11

1.2 Các yếu tố định hình phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi 14

1.2.1 Hoàn cảnh xã hội – thời đại 14

1.1.2 Nền tảng quê hương, gia đình và đặc điểm con người nhà thơ 18

1.3 Khái lược về các chặng đường sáng tác thơ Ý Nhi 21

Chương 2: PHONG CÁCH NGH Ệ THUẬT THƠ Ý NHI NHÌN TỪ GÓC ĐỘ NGÔN NG Ữ, THỂ LOẠI, KẾT CẤU 34

2.1 Phong cách sử dụng ngôn từ nghệ thuật 34

2.1.1 Ngôn từ giản dị mà chân thành 35

2.1.2 Ngôn từ mang tính khái quát, triết luận 41

2.1.3 Một số biện pháp tu từ tiêu biểu 46

2.2 Phong cách thể loại 57

2.2.1 Thơ tự do – thể nghiệm và thành tựu 58

2.2.2 Bản lĩnh cách tân trong thể thơ năm chữ 62

2.3 Phong cách kết cấu 67

2.3.1 Kết cấu theo mô hình triết luận 67

2.3.2 Cách tạo khoảng lặng trong kết cấu thơ 71

Chương 3: PHONG CÁCH NGH Ệ THUẬT THƠ Ý NHI NHÌN TỪ GÓC ĐỘ TRI ẾT LUẬN VỀ CÁI ĐẸP VÀ ĐỜI SỐNG 77

3.1 Cơ sở nghiên cứu 77

3.1.1 Về khái niệm triết luận 77

3.1.2 Xung quanh vấn đề cái đẹp và đời sống trong thơ Ý Nhi 78

3.2 Phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi nhìn từ góc độ triết luận về cái đẹp 80

3.2.1 Triết luận về cái đẹp khách quan 80

3.2.2 Triết luận về vẻ đẹp của thiên chức nghệ sĩ 86

3.2.3 Triết luận về vẻ đẹp của tâm hồn tri ân 94

3.3 Phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi từ góc độ triết luận về đời sống 102

3.3.1 Triết luận về đời sống qua các biểu tượng thơ 102

3.3.2 Triết luận về đời sống qua các phạm trù đối lập 107

TÀI LI ỆU THAM KHẢO 115

PH Ụ LỤC 123

Theo thời gian, những nữ thi sĩ đã khẳng định một vị trí nhất định trên thi đàn dân tộc Giở lại những trang viết của phụ nữ Việt Nam trong quá khứ, chúng

ta tự hào không chỉ có một Hồ Xuân Hương ngổn ngang bao nỗi dở dang, một bà huyện Thanh Quan trang nghiêm, trăn trở trong nỗi u hoài thế sự mà còn tỏa sáng những cái tên của giới nữ lưu những năm cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX như: Sương Nguyệt Anh, Đạm Phương, Tương Phố… Rồi đến phong trào Thơ

Mới thi đàn xuất hiện những Nguyễn Thị Kiêm, Anh Thơ, Thu Hồng, Vân Đài, Ngân Giang, Hằng Phương, Mộng Tuyết… Trong kháng chiến và thời kì hòa bình thơ nữ vẫn để lại những thi âm “dịu dàng mà sâu lắng lạ” của Xuân Quỳnh, Lâm Thị Mỹ Dạ…

Cho đến hôm nay thơ nữ vẫn mang trong nó những vẻ đẹp rất riêng nhưng

rất hiển nhiên và cố hữu của văn chương Và việc tìm hiểu về một nhà thơ nữ cùng phong cách thơ của họ là việc làm hữu ích để kết luận thuyết phục sức sống

mạnh mẽ của thi ca Việt Nam nói chung và thơ nữ nói riêng

Ý Nhi - một nhà thơ nữ khá nổi bật của thơ ca cuối giai đoạn chống Mỹ -

một gương mặt ấn tượng của thơ ca Việt Nam thời kì đổi mới Vượt qua những dòng thơ dễ dãi, “ngòn ngọt” của một thời, Ý Nhi tìm được một chất thơ mới lạ

với một bút pháp rất riêng Với giải thưởng của Hội nhà văn năm 1986 cho tập

thơ Người đàn bàn ngồi đan thì Ý Nhi đã khẳng được độ chín của một tài thơ

Người đàn bà ngồi đan trở thành “hiện tượng” của văn học một thời gian dài

sau đó vì rất nhiều vấn đề mang tính thơ ca đương đại được đặt ra và đòi hỏi tìm

hiểu Cho đến nay nhà thơ đã có được một khối lượng sáng tác phong phú gồm

gần chục tập thơ Ngoài ra còn có những tập sách chân dung, bút kí khá ấn tượng Tất cả làm nên vị trí văn học sử của nhà thơ Ý Nhi

Cùng với sự thay đổi của đời sống, ta có thể thấy thơ Ý Nhi đã và đang định hình một phong cách viết mới lạ buộc người đọc phải thay đổi chính mình, trước hết là về cách đọc và cảm nhận thơ

Ý Nhi và phong cách thơ Ý Nhi gây hứng thú cho nhiều bạn đọc yêu thơ

và các nhà nghiên cứu thơ Tuy nhiên các nghiên cứu chỉ dừng lại ở mức độ

những bài phê bình ngắn về một phương diện, hay những cảm nhận chung chung

về một tập thơ hoặc một bài thơ trên các trang báo và mạng xã hội chứ chưa thành một hệ thống mang tính chất tổng hợp những vấn đề thi pháp hình thành phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi Vì vậy việc thực hiện đề tài “Phong cách

nghệ thuật thơ Ý Nhi” là thử thách thú vị

Tìm hiểu “Phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi”, chúng tôi nhằm mục đích

tìm hiểu một cách đầy đủ và toàn diện sự đóng góp của Ý Nhi cho thơ ca và cố

gắng chỉ ra những thuộc tính riêng trong nội dung và nghệ thuật của nhà thơ,

nhằm khẳng định những phương diện cơ bản nhất trong phong cách sáng tác của nhà thơ Ý Nhi

và vị trí thơ rất riêng của bà Thơ của Ý Nhi có nét giản dị của cuộc sống đời thường mà lại đậm chất suy nghĩ, chất trí tuệ Để thấy rõ hơn quá trình phát triển

và đánh giá thơ Ý Nhi, ở phần này chúng tôi lược khảo vấn đề theo tiêu chí,

phạm vi nghiên cứu

2.1 Nh ững tuyển tập in thơ Ý Nhi

Theo quan điểm của chúng tôi, không phải ngẫu nhiên mà tên tuổi và sáng tác của một nhà thơ được chọn in trong các tuyển tập Khi làm công tác tuyển thơ, phần nào đó các nhà biên soạn đã có sự cân nhắc về vai trò và vị trí của một nhà thơ, một tác phẩm thơ đối với đời sống văn học Vì vậy sự chọn lọc đó, ở

một phương diện nhất định có thể được xem là một sự “định giá” Và những bài thơ của Ý Nhi được chọn in trong các tuyển tập thơ trong nước và thế giới phần nào cho thấy sức hút mạnh mẽ và tính vấn đề trong thơ Ý Nhi Có thể kể đến

những tuyển tập sau:

Cuốn 100 bài thơ Việt Nam hay nhất thế kỉ XX (từ cuộc bình chọn do

Trung tâm Văn hóa Doanh Nhân và Nhà xuất bản Giáo dục phối hợp tổ chức

năm 2005) đã in tác phẩm Người đàn bà ngồi đan của Ý Nhi Lời giới thiệu sau

đây của người soạn sách đã phần nào khái quát được đặt trưng phong cách thơ Ý

Nhi: “Sau m ột vài lần thử sức, Ý Nhi thờ ơ với thơ cho đến tận năm 1978, khi chị

lao động thật sự nghiêm túc để cho ra đời tập thơ Đến với dòng sông Thơ của Ý

Nhi đầy nữ tính lại có chất trí tuệ, mang nỗi khắc khoải khôn nguôi của chị trước những gì trông thấy và cảm nhận”

Với 2 bài thơ Lời bài hát và Buổi sáng được (Nguyễn Đỗ?) tuyển in trong

tập Black dog, black night, Ý Nhi trở thành một trong số 15 nhà thơ Việt Nam

được vinh dự ghi tên mình vào tổng tập LitFinder (Người tìm ánh sáng)

Thơ Ý Nhi cũng có mặt trong cuốn Thơ nữ Việt Nam từ xưa đến nay của

NXB Phụ nữ phối hợp với NXB Feminist thuộc đại học thành phố New York

vừa ra mắt bạn đọc tại Mỹ

Ngoài ra thơ Ý Nhi còn được chọn đăng trong các tập thơ dành riêng cho

nữ thi sĩ như: Tuyển thơ tác giả nữ Việt Nam, Các nhà thơ nữ Việt Nam – sáng

tác và phê bình, Thơ nữ Việt Nam, Tuyển chọn 1945 – 1995, Tinh hoa thơ

2.2 Nh ững bài bình luận, nhận định, đánh giá về các tập thơ của Ý Nhi

Sau khi tập thơ Người đàn bà ngồi đan ra đời và đoạt giải A của Hội nhà

văn Việt Nam năm 1985, thơ Ý Nhi trở thành tâm điểm của những người yêu thơ, của các nhà phê bình, nghiên cứu… Thơ Ý Nhi thành công ở một chặng đường mới mẻ, phù hợp với tâm thế của một đất nước vừa hùng dũng bước ra

khỏi chiến tranh vừa ngập ngừng trong cuộc sống hòa bình đầy bất trắc

2.2.1 Về tập thơ Người đàn bà ngồi đan và bài thơ cùng tên

Ngay khi tập thơ ra đời, Mã Giang Lân viết bài Người đàn bà ngồi đan và

khẳng định hướng tìm tòi và phẩm chất thơ Ý Nhi là hướng vào nội tâm Ông cho rằng Ý Nhi có những mạnh bạo trong tư duy sáng tạo, câu thơ có độ khái quát, độ sâu, bút pháp chính là hồi tưởng Thơ Ý Nhi tuy không dễ cảm nhận nhưng lại là một giọng thơ khiến người đọc yêu mến vì sự chân thành tột bậc

Với Người đàn ngồi đan, Ý Nhi thật sự đã thể hiện một bản lĩnh nghệ thuật khá

cứng cỏi và sắc sảo

Trong bài viết Trò chuyện về thơ với “Người đàn bà ngồi đan”, Nguyễn

Thị Minh Thái nhận định đây là đỉnh cao nhất trong sự nghiệp thơ Ý Nhi; là tập thơ đánh dấu một phong cách, giọng điệu thơ rất riêng của Ý Nhi Từ đó, tác giả khái quát thơ Ý Nhi là bút pháp của một con người bên ngoài thì lạnh lùng

nhưng trong lòng thì hôi hổi cảm xúc: “đằng sau cái vẻ ngoài gần như lạnh lùng

Nguyễn Hoàng Sơn trong Ý Nhi qua tuyển thơ phát hiện thơ Ý Nhi là

“một giọng thơ mới lạ, đương vào độ chín” ngay khi tập Người đàn bà ngồi đan

bình luận, phân tích khác nhau trên các blog cá nhân và phương tiện thông tin Trong số đó, có thể kể đến sự chú ý của Nguyễn Hoàng Sơn về sự “ngắn gọn,

qua hình tượng người đàn bà ngồi đan Hay như Khánh Phương đã thấy được ý

nghĩa dự báo của bài thơ: “Ngoài ý nghĩa về sự nước đôi của sự sống, cái gì

cũng có thể vừa là nó vừa là điều ngược lại, bài thơ còn mang ý nghĩa dự báo”

Hà Ánh Minh lại khai thác “cánh cửa nhiều chiều” của cuộc sống qua nghệ thuật

ẩn dụ và suy tưởng của nhà thơ Từ đó thấy được ý nghĩa nhân sinh sâu sắc và quan niệm sáng tạo nghệ thuật của nữ thi nhân Còn tác giả Trần Trung trong

một bài bình về tác phẩm cũng đã khẳng định vẻ đẹp giản dị về nội dung, hình

thức và sức gợi của bài thơ

Tập thơ Người đàn bà ngồi đan và bài thơ cùng tên đã đánh dấu một mốc

quan trọng trong sự nghiệp thơ Ý Nhi Từ sau khi tập thơ và bài thơ này ra đời tên tuổi nhà thơ trở thành niềm tự hào của thế hệ các nhà thơ đương đại Việt Nam Cùng với tuổi đời và tuổi nghề, những tập thơ: Ngày thường, Mưa tuyết,

Gương mặt, Vườn đã khẳng định những đóng góp tích cực đáng quí của phong

cách thơ Ý Nhi trong nền thơ ca Việt Nam

2.2.2 V ề những tập thơ khác

Sau Người đàn bà ngồi đan, tập Ngày thường của Ý Nhi cũng nhận

được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Một số bình luận của Chu Văn Sơn theo chúng tôi là rất xác đáng Trong bài Sự giải tỏa bằng thơ Chu Văn Sơn cho

rằng tập Ngày thường “một lần nữa làm sáng danh cho định nghĩa “thơ trước hết

những chân dung đó thực ra đều là những “bức tự họa” của chính cái Tôi tác giả Trong bài viết này Chu Văn Sơn nhận ra một cách sắc sảo một lối thơ khác của

Ý Nhi Đó là việc nhà thơ “phổ cái Tôi của mình vào nhân vật, ngay cả những

l ấy những khoảnh khắc xuất thần trong hình thể nhân vật” Điều này giúp Ý Nhi

phác họa được tâm trạng nhân vật đồng thời bộc lộ được nỗi niềm của mình:

“dùng tri ết luận như hỏa lực mạnh đột phá vào tâm trạng rồi phổ vào đó nỗi

Sơn lại có bài Đến với từng bông tuyết Trong bài này, tác giả đã thấy được sự

nhất quán giữa thơ và đời của Ý Nhi Từ hình tượng “những bông tuyết nhẹ

trầm tĩnh” trong con người Ý Nhi Khi so sánh hai tập thơ, Chu Văn Sơn cũng đã

chỉ ra đặc trưng riêng của từng tập, giúp người đọc thấy được sự khổ công, tận

tụy của người làm nghệ thuật Ông cho rằng: “Mưa tuyết nghiêng về Thiên tính

phụ nữ, Gương mặt lại nghiêng về Thiên tính nghệ sĩ, nhưng tựu trung đều là

chuyện chân ngã”

Tập thơ Vườn của Ý Nhi cũng nhận được sự quan tâm của bạn đọc qua

các bài viết như: Nỗi khắc khoải từ miền kí ức của Lưu Khánh Thơ, Thơ tình

trên các bình diện khác nhau của tập thơ Nhà nghiên cứu văn học Lưu Khánh thơ thì nhận ra nhiều khoảnh khắc tâm trạng, loại tâm trạng được dồn nén bởi

suy tư và cảm xúc của nhà thơ trong một khuôn khổ “luôn bị phá vỡ”, một “ngôn

tình yêu và nỗi buồn trong tập thơ, một “tình yêu lại đậm đặc, đậm đặc hơn

nước mắt lặng lẽ”

2.3 Nh ững nhận định, phân tích, đánh giá chung về thơ Ý Nhi

Trong bài viết Thơ Ý Nhi, nhà thơ Hoàng Hưng đã khẳng định bút pháp

thơ Ý Nhi là bút pháp “trữ tình gián cách” và cảm xúc thơ Ý Nhi là “cảm xúc

được kiềm nén hoặc để nguội” Lời nhận định này được Ý Nhi rất tâm đắc vì nó

đúng với tâm hồn và quan niệm về thơ của bà Ngoài ra Hoàng Hưng còn nhắc

đến thể thơ “không vần, lắm lúc văn xuôi một cách triệt để” Cũng như các nhà

nghiên cứu khác, ông cũng thấy được tính nghịch lí hai mặt trong thơ Ý Nhi và cho rằng: “đây là lối thơ hiếm thấy trong đời sống thơ ca quen thuộc lâu nay ở

Trong bài Ý Nhi – m ột nghiệp thơ không bao giờ hết dây dưa, Khánh

Phương chủ ý nêu lên phạm vi phản ánh trong thơ Ý Nhi Thơ Ý Nhi phản ánh

cuộc sống trên phạm vi rộng với rất nhiều cảnh vật và con người, nhưng ở đó Ý

Nhi thường “soi mình vào nhiều kiểu người khác nhau trong xã hội để phần nào

cá biệt trong thơ Ý Nhi, đó là: “nhà thơ luôn mong muốn là người khám phá sắc

Tác giả Hà Ánh Minh cũng là người có sự quan tâm khá sâu sắc đối với

thơ Ý Nhi Trong bài Mạch đập thơ Ý Nhi – dòng ưu tư chảy xiết, Hà Ánh

Minh đã rất tinh tế khi phát hiện và phân tích tính cảm xúc và trí tuệ trong thơ Ý Nhi Với một lối thơ “không thể ngâm, chỉ có thể đọc, không thể trở thành lời

cách rất riêng của thơ Ý Nhi Trong một bài viết khác, bài Lửa từ trái tim trần

bùng lên ngọn lửa yêu thơ trong lòng người đọc: “Một giọng thơ buồn nhưng

nhưng sẽ để lại nỗi nhớ sâu đậm trong lòng người đọc ”

Trong bài Thơ tình Thành phố Hồ Chí Minh, Nguyễn Thị Minh Thái

viết: “Ý Nhi có một lối thơ tình kín đáo, dịu dàng và đắm đuối như hoa quỳnh

dường như đã “điểm” trúng một huyệt đạo thơ quan trọng của Ý Nhi Đó là một

hồn thơ của đêm, trong đêm và tạo ra những đắm đuối, yên lặng của đêm Một

Cũng cần phải kể đến bài viết khá xuất sắc về thơ Ý Nhi của một tác giả

nữ đầy cá tính – Lê Hồ Quang - bài Thơ Ý Nhi hành trình trong lặng lẽ Bài

viết đã đánh giá rất đúng mực những nét đẹp tâm hồn cũng như yếu tố trí tuệ thông qua những triết luận về cuộc sống và con người rất riêng của Ý Nhi

Những bài viết trên là nguồn tư liệu phong phú giúp khơi mở những luận

điểm cho đề tài Phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng chính của luận văn là đặc điểm phong cách thơ Ý Nhi thông qua những biểu hiện mang tính hình thức như ngôn ngữ, thể loại, kết cấu; đồng

thời cũng cố gắng tìm hiểu những nét triết luận đặc trưng của Ý Nhi như là một điểm nhấn của phong cách về mặt nội dung

Về phạm vi khảo sát, luận văn nghiên cứu thơ Ý Nhi qua các tập thơ đã được xuất bản:

- Trái tim nỗi nhớ (1974)

- Đến với dòng sông (1978)

- Cây trong phố - chờ trăng (1981)

- Người đàn bà ngồi đan (1985)

- Thơ với tuổi thơ (2002)

4 P hương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, hệ thống

Qua việc phân tích tác phẩm thơ cụ thể, phân tích những biểu hiện nghệ thuật cụ thể chúng tôi tìm ra những nét đẹp đặc biệt, thường xuyên xuất hiện, có tính tương đối bền vững của thơ Ý Nhi Từ đó, chúng tôi cố gắng gọi tên những nét riêng đó và đưa chúng vào một chỉnh thể có thứ tự, lớp lang

- Phương pháp so sánh

Việc so sánh thơ Ý Nhi và các nhà thơ khác chắc chắn sẽ cho chúng ta cái nhìn khách quan về tính độc đáo, riêng biệt của thơ bà

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành

Đặt thơ ý Nhi trên nhiều bình diện khác nhau để nghiên cứu, chúng tôi mong nhìn thấy vẻ đẹp trọn vẹn của phong cách thơ Ý Nhi Cụ thể, ở luận văn này chúng tôi đặt thơ Ý Nhi trong cái nhìn mang tính mỹ học (chủ yếu ở quan

niệm về cái đẹp), và cái nhìn của văn hóa học (chủ yếu ở phương diện đời sống

xã hội) để làm nổi bật tính triết lý trong thơ Ý Nhi

Ngoài ba phương pháp chính trên, chúng tôi còn sử dụng bổ sung thêm thao tác thống kê, phân loại và áp dụng cách phân tích thi pháp học

5 C ấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và thư mục tham khảo, luận văn được phân thành ba chương, triển khai các luận điểm như sau:

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương này khái lược những vấn đề cơ bản về nghiên cứu phong cách nghệ thuật, giới thiệu cuộc đời sự nghiệp thơ Ý Nhi và lý giải sự hình thành phong cách thơ Ý Nhi, bao gồm các tiểu mục như sau:

1.1 Cơ sở nghiên cứu phong cách nghệ thuật

1.2 Các yếu tố định hình phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi

1.3 Khái lược về các chặng đường sáng tác thơ Ý Nhi

Chương 2: Phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi nhìn từ góc độ ngôn ngữ,

th ể loại, kết cấu

Chương 2 cụ thể hóa những vấn đề đặt ra từ chương 1, phân tích, đánh giá

những đặc điểm nổi bật của thơ Ý Nhi trên các phương diện ngôn ngữ, thể loại,

3.1 Cơ sở nghiên cứu

3.2 Phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi nhìn từ góc độ triết luận về cái đẹp 3.3 Phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi nhìn từ góc độ triêt luận về đời sống

Chương 1

CƠ SỞ NGHIÊN CỨU PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT VÀ CÁC

Y ẾU TỐ ĐỊNH HÌNH PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT THƠ Ý NHI

1.1 Cơ sở nghiên cứu phong cách nghệ thuật

Do tiếp cận đề tài trên bình diện phong cách của một tác giả chứ không

phải phong cách nghệ thuật nói chung hay phong cách của các trào lưu, phong cách dân tộc, phong cách thời đại nên luận văn không đi sâu trình bày lịch sử

những vấn đề lý luận về phong cách học và những mối quan hệ đa dạng, phức

tạp của nó với các phạm trù khác của lý luận văn học Ở phần này, chúng tôi chỉ

dừng lại ở việc lược thuật những quan niệm về phong cách Trên cơ sở đó chúng tôi tiến hành khảo sát, đối chiếu cụ thể vào văn bản nghệ thuật của Ý Nhi nhằm

hệ thống hóa những nét độc đáo, tiêu biểu, nhất quán, có ý nghĩa thẩm mỹ cao trong sáng tác thơ ca của bà

Trên thế giới quan niệm về phong cách lâu nay vẫn tồn tại dưới rất nhiều

định nghĩa khác nhau Theo Khrapchencô trong Cá tính sáng tạo của nhà văn

phong cách Tác giả đưa ra các quan niệm tiêu biểu của D.Likhachev, A.Grogorian, V.Turbin, V.Jirrmunxki, V.Kôvalép, L.Nôvichencô, V.Đnéprov, R.Yakobxưn…Về cơ bản, chúng ta có thể hiểu: phong cách chủ yếu và trước hết

biểu hiện qua ý thức nghệ thuật, qua cách nhìn, qua cách cảm nhận thế giới độc đáo của nhà văn…Với cách quan niệm này, ta thấy theo Khrapchencô phong cách nghệ thuật liên quan rất sâu đậm với nội dung tư tưởng tác phẩm

Ở Việt Nam, khái niệm phong cách được đề cập qua các tài liệu lý luận

thường dùng trong nhà trường như: Nhà văn – Tư tưởng – Phong cách của

Nguyễn Đăng Mạnh, Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều của

Phan Ngọc, Một số vấn đề thi pháp học của Trần Đình Sử, Con mắt thơ của Đỗ Lai Thúy, T ừ ký hiệu học đến ngôn ngữ học của Hoàng Trinh, Phong cách học

ti ếng Việt của Đinh Trọng Lạc và Nguyễn Thái Hòa, Văn học và học văn của

Hoàng Ngọc Hiến… Tất nhiên khi đề cập tới khái niệm này các tác giả thể hiện

những cách hiểu khác nhau về phong cách nghệ thuật Chẳng hạn Lê Bá Hán,

Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi quan niệm phong cách chỉ thuần túy được biểu

hiện ở hình thức, qua hình thức tác phẩm [35]; hay Phan Ngọc thì cho rằng

phong cách được biểu hiện cả ở nội dung lẫn hình thức: phong cách là một chỉnh

văn học tập 2 thì cho rằng phong cách biểu hiện thành những đặc điểm hình thức nhưng những đặc điểm này có nguồn gốc từ trong ý thức nghệ thuật của nhà văn nghĩa là hình thức phải mang tính nội dung [81] Tuy mỗi người có các cách quan niệm khác nhau về phong cách nhưng nhìn chung đều thống nhất ở một

điểm: Phong cách là thước đo tài năng và bản lĩnh của nhà văn trong sáng tạo

Từ việc tìm hiểu các công trình nghiên cứu về phong cách nghệ thuật của

một tác giả, chúng tôi thấy: các nhà nghiên cứu dựa trên cơ sở các định nghĩa đã

có để từ đó thể hiện quan niệm về phong cách của mình tùy thuộc vào đặc trưng riêng của nhà văn, nhà thơ mà mình nghiên cứu Bằng cách này, chúng tôi đã

tổng hợp thành hệ thống những hiểu biết của mình về phong cách nhằm dùng nó

để tiếp cận các tác phẩm thơ Ý Nhi với tư cách là một chỉnh thể toàn vẹn làm nổi

bật phong cách nghệ thuật của bà

Một số quan điểm nghiên cứu chúng tôi nhấn mạnh như cơ sở của đề tài, bao gồm:

a) Khái niệm phong cách hay phong cách văn học, phong cách nghệ thuật

đã xuất hiện từ lâu trong sáng tác cũng như nghiên cứu khoa học ngữ văn Phong cách được viết theo tiếng Pháp là “Style”, tiếng Hy Lạp cổ đại là “Stylos”, tiếng

La Tinh là “Stylus” Ban đầu phong cách dùng để chỉ dụng cụ để viết, về sau dùng để chỉ “nét bút” rồi sau cùng mang nghĩa là “cách viết”

b) Ngày nay phong cách không chỉ được dùng trong lĩnh vực văn học nghệ thuật mà còn được dùng phổ biến trên nhiều lĩnh vực khác nhau của đời

sống xã hội Nhưng dù ở lĩnh vực nào, phong cách bao giờ cũng là hệ thống

phải ai cũng có phong cách, không phải nhà thơ nào cũng tạo dựng được một phong cách, một “khuôn mặt tinh thần” của riêng mình Chỉ những nhà văn, nhà thơ có tài năng, có bản lĩnh nghệ thuật, biết sử dụng các phương tiện hình thức theo một cách nào đó rất riêng mà vẫn tạo được thể thống nhất mang sức hấp

dẫn, khơi gợi mỹ cảm nơi người khác mới được xem là có phong cách

c) Tuy phong cách có thể được xét ở nhiều cấp độ, trên nhiều bình diện, nhưng trong nghiên cứu văn học, nghiên cứu về phong cách của một nhà văn,

một tác giả là quan trọng nhất Bởi vì suy cho cùng, phong cách của nhà văn góp

phần làm nên đặc điểm phong cách của thời đại và phong cách của nhà văn luôn luôn được thể hiện thông qua tác phẩm, làm nên phong cách của tác phẩm… Chúng tôi xem phong cách của nhà văn chính là phẩm chất sáng tạo cao nhất trong quá trình hiện thực hóa đời sống bằng phương tiện ngôn từ nghệ thuật Nói như M Gorki rằng: người nghệ sĩ cần lấy cái gì là của riêng mình …(bởi vì) một người không có cái gì của riêng mình thì người đó chẳng có cái gì hết Người nghiên cứu phải đặc biệt chú ý những yếu tố được lặp đi lặp lại, những yếu tố nổi

trội, những điểm-nhấn-sáng thường xuyên xuất hiện trong hệ thống tác phẩm với

sự bền vững, nhất quán ở tất cả các yếu tố cấu thành nên nó khiến cho những sáng tác của nhà văn đó có diện mạo, cốt cách riêng biệt, độc đáo không thể trộn

lẫn với bất kì ai khác

d) Luận văn quan niệm phong cách nghệ thuật là một chỉnh thể không tách

rời giữa nghệ thuật và tư tưởng, giữa hình thức và nội dung Phong cách có vẻ được nhìn thấy rõ hơn trên phương diện hình thức nhưng cái nền tảng triết học

của hình thức ấy vẫn là một nội dung rộng rãi, sâu xa Vì vậy, cái cuối cùng của

phong cách vẫn là cái đẹp được thể hiện một cách độc đáo, làm nên “cốt cách”,

của thế giới quan, của môi trường sống, của bối cảnh thời đại, của các nhà văn

mà họ yêu thích Tuy nhiên cũng có nhiều nhà văn, nhà thơ khi bắt đầu cầm bút

mới là lúc họ may mò, lựa chọn và dần định hình phong cách Phong cách từ thế

tiềm năng được khơi dậy mạnh mẽ và phát tiết thành tài năng Vì thế nên có rất nhiều ý kiến thống nhất rằng: phong cách một mặt do tài năng bẩm sinh của người nghệ sĩ, nhưng mặt khác quan trọng hơn là kết quả của quá trình đào luyện lâu dài, quá trình lăn lộn trải nghiệm đời sống, quá trình tổng hợp và phát triển không ngừng nghỉ của tâm hồn, trí tuệ, công học hỏi và rèn luyện của nhà văn Phong cách được hình thành trên cơ sở tài năng nhưng nếu nhà văn không khổ công lao động nghệ thuật thì tài năng ấy cũng dừng lại ở dạng tiềm năng và đôi khi không được nhận ra hoặc đôi khi nhận ra nhưng lại không tránh khỏi sự mai

một Để khẳng định được phong cách đòi hỏi nhà văn phải lao động nghệ thuật

một cách nghiêm túc, bền bỉ và say mê

Trên cơ sở nhận thức về phong cách như vậy, cùng với sự trợ giúp của các phương pháp nghiên cứu, chúng tôi cố gắng vận dụng để tìm hiểu phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi

1.2 Các y ếu tố định hình phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi

1.2.1 Hoàn c ảnh xã hội – thời đại

Mối quan hệ giữa nhà văn và thời đại là mối quan hệ khăng khít, khó tách

rời Điều này cũng giống như con người sống và hít thở bầu không khí ở miền đất nào, ăn hạt gạo, uống ngụm nước của vùng quê nào thì nói được cái giọng

của vùng quê ấy mà thôi Đối với Ý Nhi thì sự ảnh hưởng của thời đại đến sự

hình thành và phát triển phong cách nghệ thuật của bà là vô cùng lớn lao Có lần tôi đã được nghe nhà thơ nói về sự may mắn của mình khi cảm hứng sáng tạo

của người nghệ sĩ đồng điệu với những vận động, đổi thay của thời đại Theo Ý Nhi, nhờ sự đồng điệu đó mà thơ bà được chú ý

Quả vậy, Ý Nhi trưởng thành và bắt đầu sự nghiệp thơ trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ - khi cả dân tộc cùng dốc lòng thực hiện nhiệm vụ cứu nước vẻ vang của lịch sử Thời đại ấy là cơ sở để hình thành một chặng đường

mới của văn học dân tộc mà chủ nghĩa anh hùng cách mạng là xu thế chủ đạo Cũng từ cuộc sống hào hùng ấy đã tạo dựng một lớp người có tư tưởng và hành động lớn, xứng tầm dân tộc Họ bước vào cuộc chiến một cách tình nguyện, đầy trách nhiệm và tràn say mê Không khí xã hội khi ấy đã là điểm tựa cho cô gái

trẻ Ý Nhi tin tưởng một cách mãnh liệt và tôn trọng tuyệt đối những giá trị lớn lao về cái gọi là tâm hồn dân tộc mà chủ nghĩa anh hùng cách mạng ở Việt Nam đem lại

Năm 1964, giặc Mỹ ném bom miền Bắc, Trường Đại học Tổng hợp đã sơ tán về Đại Từ, Thái Nguyên Năm đó Ý Nhi vừa học hết học kì I năm thứ nhất khoa Ngữ văn của trường cũng cùng bao bạn bè tham gia khám phá những tháng ngày cực khổ nhưng vô cùng sôi nổi và đẹp đẽ của đời mình ở vùng sơ tán Nhà thơ kể rằng: “những người thầy của chúng tôi, giáo sư Hoàng Xuân Nhị, giáo sư Hoàng Như Mai, giáo sư Lê Đình Kỵ, giáo sư Kim Đính… đứng giữa lớp học

bằng tre nứa, say sưa nói về V.Hugô, Banzac, Molie, Gôgôn, Lỗ Tấn, Quách

Mạc Nhược, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Huy Cận, Nguyễn Bính, Quang Dũng…” [43] Quả thật đây là những năm tháng người sinh viên học trong say

mê vì cả thầy và trò được dẫn dắt bởi lí tưởng thay đổi vận mệnh dân tộc Đồng

thời họ cũng khao khát tham gia vào đời sống văn học, chính trị của một thế giới

mới đang có những vận động lớn lao và sâu sắc

Thời nào cũng vậy, giới trẻ luôn có những đam mê cuồng nhiệt Ngày nay người trẻ nói chung và sinh viên nói riêng phần nhiều yêu thích âm nhạc, điện

ảnh và thần tượng những người làm nên nó Có lẽ vì tính phổ quát và sức hút phù phiếm của nó khiến họ tìm thấy niềm vui Cùng tính chất tâm lý nhưng khác hoàn cảnh xã hội, thanh niên ngày ấy lại đam mê vô cùng thơ và những người làm nên thơ Lý giải điều này không khó Một mặt thơ ca đã là sản phẩm tinh

thần phát nguyên từ cội nguồn dân tộc với ca dao, dân ca dễ thuộc, dễ nhớ Mặt khác thơ đã có sẵn trong trái tim đang cuộn trào xúc cảm thời đại, chỉ cần “xuất

khẩu” là “thành thơ”; đã vậy không cần dụng công mà thơ đã có sẵn nơi đầu lưỡi

vì tâm hồn họ tràn trề thơ mà cả một lớp người, thậm chí toàn dân tộc khi ấy đang có chung một hồn thơ Thành ra họ mê mẩn, thần tượng Xuân Quỳnh, Bằng

Việt, Vũ Quần Phương, Phan Thị Thanh Nhàn, Đỗ Chu… Họ thuộc Về Nghệ An

thăm con, Trở lại trái tim mình của Bằng Việt; Vườn trong phố, Thôn Chu Hưng của Lưu Quang Vũ; Tiếng gà trưa, Hoa dọc chiến hào của Xuân

Quỳnh…Ý Nhi từng công nhận ngày ấy “quả là thời của thơ” mà! Đây chính là không gian văn hóa giúp hình thành cảm thức sáng tạo thi ca ở Ý Nhi, nhất là

những sáng tác trước ngày giải phóng như Trái tim nỗi nhớ (in năm 1974 cùng

với thơ Lâm Thị Mỹ Dạ) Đó là những trang thơ giàu cảm xúc, ghi hình tư thế xung trận của tầng lớp thanh niên lúc bấy giờ Đó còn là tinh thần của dân tộc

mà những cô thanh niên như Ý Nhi vô cùng ngưỡng mộ và theo đuổi Những người bạn – đồng chí Ý Nhi từng gặp hoặc nghe kể, những vùng đất thời chiến Ý Nhi đã từng sống, chiến đấu, lao động và học tập là những kí ức tuổi trẻ đã trở đi

trở lại trong hành trình sáng tạo của thơ Ý Nhi làm nên những hình tượng thơ vô cùng độc đáo

Kể từ chiến thắng mùa xuân năm 1975, lịch sử dân tộc đã mở sang một trang mới, đồng thời nền văn học nước nhà cũng bước vào một chặng đường

mới Ngay sau niềm vui chiến thắng đất nước ta rơi vào khó khăn và khủng

hoảng kinh tế trầm trọng Nền văn học như dòng nước đang cuộn chảy bỗng bị ngăn đập nên chững lại và dồn đẩy phần lớn văn nghệ sĩ vào tình cảnh bối rối,

mất phương hướng sáng tác Nhưng càng bị dồn đẩy dòng nước càng nhanh tự

tìm hoặc tự tạo lối thoát Đó là quy luật tự nhiên Và quy luật ấy cũng ứng với đời sống văn học giai đoạn sau chiến tranh Ngay khi ấy xuất hiện một đội ngũ văn nghệ sĩ đi tiên phong trong công cuộc đổi mới văn học Vì vậy ta dễ dàng

nhận thấy, mặc dù vẫn tiếp nối nền văn học Cách mạng trước đó với khuynh hướng sử thi và cảm hứng ngợi ca, văn học thời này cũng đã có những bước chuyển mình đáng khích lệ với “người mở đường tinh anh và tài năng” Nguyễn

Minh Châu Kể từ sự mở đường này, người làm văn nghệ đã bắt đầu tiếp cận

“hiện thực” với một cự li rất gần khi hướng sự quan tâm của mình vào các vấn

đề thế sự và đời tư Bức tranh đời sống lúc này không chỉ đơn điệu một màu

hồng của sự ngợi ca, con người cũng không phải là “cây đàn độc điệu” thuần

nhất một âm vực cao hay thấp, sáng hay tối, trong hay đục, mà hiện thực được nhìn ở nhiều mặt, nhiều chiều

Cần phải nhắc đến những sự kiện tác động lớn lao đến đời sống văn học Trước hết đó là năm 1986, cột mốc quan trọng đánh dấu giai đoạn đổi mới toàn

diện trên đất nước Việt Nam ta với Đại hội Đảng lần thứ VI do Bí thư Nguyễn Văn Linh khởi xướng Từ đây, đất nước dần vượt qua thời kì khủng hoảng để bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ và ngày càng vững chắc Kế tiếp phải

nhắc đến một sự kiện tác động trực tiếp đến đời sống văn học Đó là cuộc gặp

của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh với đại diện giới văn nghệ sĩ vào cuối năm

1987 để triển khai nghị quyết 05 của Bộ chính trị Tất cả cho ta thấy một cuộc lột xác lớn lao trong đời sống dân tộc ta Mọi phương diện xã hội từ chính trị, kinh

tế, văn hóa… đều phải tuân theo nhịp vận động mới của thời cuộc Người nghệ

sĩ vì vậy cũng cần thay đổi cách thức sáng tạo cũng như mở rộng biên độ tư duy nghệ thuật nhằm chuyển tải thành công những biến chuyển mới mẻ của đời sống

xã hội

Trong hoàn cảnh đó có thể thấy Ý Nhi là một trong số rất ít nữ thi sĩ bước

được cả hai chân qua bên kia miệng vực để nhanh chóng thoát khỏi“khoảng

chân không trong văn học” (Nguyên Ngọc), nắm bắt được những vận động còn

rất nhỏ nhẽ mà tinh vi của đời sống văn học, hòa mình vào dòng chảy sôi nổi, táo

bạo, lạ lùng của một thời thơ mới Đặc biệt với tập thơ Người đàn bà ngồi đan,

Ý Nhi đã khẳng định được phong cách, giọng thơ riêng của mình, góp phần cùng

những nhà thơ khác tạo nên một diện mạo mới cho thơ ca Việt Nam giai đoạn sau 1975

1.1.2 N ền tảng quê hương, gia đình và đặc điểm con người nhà thơ

Nền tảng quê hương, gia đình là cội nguồn hình thành cá tính và là mầm

mống của sự phát triển tài năng Đó là lớp văn hóa nền xác lập nơi nhà văn

những cảm thức đầu tiên và lâu bền về thế giới nghệ thuật, góp phần khơi dậy thiên hướng nghệ thuật cho nhà văn đồng thời cũng giúp nhà văn rèn giũa, tôi luyện, bổ sung xúc cảm và trí tuệ Nhờ vậy phong cách nghệ thuật của họ được định hình và phát triển

Từ Hội An ra Hà Nội, qua Hải Phòng là quãng đời lưu dấu nhiều kỉ niệm

tuổi thơ của Ý Nhi Vùng đất Hội An ban cho bà vẻ đẹp của sự thâm trầm, huyền

bí trong nét văn hóa Chămpa Cả thời học sinh trải dài trên những con đường đi

về phía biển ở vùng đất Hải Phòng làm nên một Ý Nhi cởi mở và tràn trề sức

sống Gần ba mươi năm sống trên đất thủ đô ngàn năm văn hiến làm nên nét quyến rũ, kiêu kì, lịch thiệp nơi con người bà Tổng hòa tất cả là một Ý Nhi đời

và thơ rất riêng Trong thơ Ý Nhi ta thường bắt gặp những cảnh vật, con người,

sự việc diễn ra ở những vùng đất thân quen đó Nó vừa là kí ức, vừa là tiềm thức làm nên những hình tượng nghệ thuật mang đậm dấu ấn cá nhân của nhà thơ

Sinh ra trong một gia đình nghệ thuật, Ý Nhi hiển nhiên hoặc may mắn mang trong mình tâm hồn của một nghệ sĩ Dù chưa phát tiết nhưng vẫn có phong vị của kẻ lãng du Ông nội nhà thơ là một nhà Nho hay chữ vừa làm thơ

vừa bốc thuốc cứu người Cha là nhà nghiên cứu nghệ thuật dân gian tài năng – Nhà nghiên cứu tuồng Hoàng Châu Ký Được biết ông là người học chữ Nho, đọc nhiều thơ chữ Hán và làm thơ từ rất sớm Những câu thơ của ông được Ý Nhi đánh giá là “tinh tế và trau chuốt” Về sau ông đọc nhiều thơ hiện đại bằng

tiếng Pháp và cũng thay đổi cách viết văn, viết nghiên cứu, phê bình và cả làm thơ Ý Nhi may mắn thừa hưởng từ cha và ông lối tư duy khúc chiết, mạch lạc

Phải chăng điều này làm nên tính triết luận trong tư duy thơ của bà Mẹ là người yêu thơ Mới (thơ 30-45), bà thuộc nhiều bài thơ của các nhà thơ Mới tên tuổi như Huy Cận, Xuân Diệu, Tế Hanh… Nền tảng xuất thân như thế khiến Ý Nhi

tự nhận thấy mình yêu thơ và thích làm thơ cũng là lẽ tự nhiên, dễ hiểu Thêm

một lần nữa, hoặc hiển nhiên hoặc may mắn nữa, khi đến tuổi “theo chồng” Ý Nhi được yêu và sống cùng người chồng là một nhà nghiên cứu và giảng dạy văn

học đáng kính - giáo sư Nguyễn Lộc Tất cả tạo cho Ý Nhi những điều kiện thuận lợi để đến với thơ, suy nghĩ về thơ và tạo dựng phong cách thơ cho riêng mình

Điểm lại bước đường làm thơ của Ý Nhi, ta thấy được con-người-thơ của

bà Từ rất nhỏ Ý Nhi đã làm thơ nhưng chỉ là những câu thơ “non” của tuổi học trò Phải đến khi đạt giải khuyến khích trong một cuộc thi thơ ở trại viết dành cho các nhà văn trẻ vào năm 1969, Ý Nhi mới ý thức được khả năng thơ ca của mình Có niềm tin, bà mạnh dạn tuyển chọn, tập hợp những bài thơ lẻ để in chung với nhà thơ đã có tên tuổi lúc bấy giờ - Lâm Thị Mỹ Dạ trong tập Trái tim

thơ nhanh chóng thấy được “nghề thơ còn lắm gian nan” khi ngòi bút của mình còn thiếu thiếu một cái gì vô cùng quan trọng Bà hiểu rằng, thơ không phải là

sản phẩm của sự hời hợt, làm thơ là một nghề đỏi hỏi sự suy tư nghiêm túc, thơ

là tấm gương phản chiếu trí tuệ và tâm hồn … Và đừng đùa giỡn với thơ

Từ đây bà suy nghĩ thật sự nghiêm túc về thơ và dần lựa chọn cho mình

một lối đi Con đường thơ bắt đầu in dấu những bước chân còn nhiều lúng túng

của kẻ dò đường Đi sao cho thỏa đam mê, đi sao để đam mê đến được cái nơi

mà nó ngự trị, đi sao để đam mê đến được vinh quang Sự trăn trở này bộc lộ khá

rõ trong tập Đến với dòng sông (1978)

Đến với thơ không chỉ là một cuộc gặp gỡ mà còn là duyên phận Mà đã

là duyên phận thì thường gắn với hên-xui, may-rủi Điều này đòi hỏi thi nhân

phải là người sẵn sàng dấn thân và chấp nhận thất bại nếu nó xảy ra Sau nhiều

rủi ro, may thay Ý Nhi đã có một cuộc gặp gỡ với nhà thơ Việt Phương để sau

đó bà nhận ra rằng: thơ ngày nay phải khác, không nhất thiết thơ phải là những

lời ca du dương, êm ái, không nhất thiết thơ phải sử dụng những mỹ từ dạt dào xúc cảm mà trên hết thơ phải là con người, là kí thác, là bộc bạch của thi nhân

Chỉ cần đến được cái đích của tâm hồn thì ngôn ngữ sẽ thành thơ Và con đường đến đó mỗi thời mỗi khác Ý Nhi xác định mình phải đi con đường khác để đến

đã làm nên một cái gì rất riêng của Ý Nhi Ta thấy có điều gì nhẹ nhàng, giản dị

mà sao cũng quá đỗi ưu tư, khắc khoải ở tập thơ Cái nét băn khoăn, lưỡng lự trong sự dồn đẩy, hối hả; cái sự phân vân, hoài nghi trong niềm nhiệt huyết đã làm nên chất thơ của bà Quả là một làn gió mới thổi vào thi đàn Đáng yêu,

đáng trọng biết bao! Sau tập Người đàn bà ngồi đan, các tập Ngày thường,

Mưa tuyết, Gương mặt, Vườn tiếp tục khẳng định tên tuổi và phong cách của nữ

thi sĩ Ý Nhi đã trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của thơ Việt Nam đương đại

Tính cách làm nên số phận! Tính cách cũng góp phần hình thành phong cách Con người Ý Nhi có những nét tính cách đặc biệt giúp làn nên phong cách thơ của bà Là người thích phiêu lưu và có cá tính, bà đam mê sáng tạo Là người điềm tĩnh và thông minh, Ý Nhi nhận ra mình đang đứng ở đâu trong cuộc đời cũng như trên thi đàn Là người chỉnh chu và tinh tế, Ý Nhi khéo léo thay đổi

cách nghĩ và cách làm thơ Là người giản dị và nhân hậu, Ý Nhi biết tạo ra vẻ đẹp thuần khiết nhưng sâu sắc cho thơ Là người nặng sâu tình cảm, Ý Nhi trở thành nhà thơ chân chính Con người Ý Nhi đã làm nên khuôn mặt thơ Ý Nhi, và

ta nhận ra khuôn mặt tỏa sáng đó

1 3 Khái lược về các chặng đường sáng tác thơ Ý Nhi

Ở phần này chúng tôi sẽ khảo lược quá trình sáng tác thơ của Ý Nhi thông qua các tập thơ Đây là cái nhìn bước đầu để nhận diện sự phát triển phong cách thơ Ý Nhi

tập thơ đầu tiên của Ý Nhi Nét chung của những tập thơ này là sự trong sáng, ngây thơ của người nữ thanh niên vừa bước vào đời với bao nhiêu nhiệt huyết và say mê; là tinh thần khảng khái, quả cảm; là tình yêu và sự ngợi ca đối với Tổ

quốc, nhân dân

dấu sự góp mặt của một nhà thơ mang tên Ý Nhi trên thi đàn Được in thơ chung

với người đàn chị trong nghề là một vinh dự cũng là động lực đối với Ý Nhi

Vốn rụt rè nên dù viết được nhiều thơ nhưng Ý Nhi không dám gửi in Đây chính là cơ hội, là bước đệm để thơ bà đến được với công chúng Từ tập thơ này

trở đi, Ý Nhi mới nhận được những phản hồi từ phía độc giả và dần nhận ra chân dung một cô thiếu nữ mộng mơ, “còn lẫn lộn trong một kiểu trang điểm và y

phục chung của lớp thiếu nữ đem trái tim được nuôi bằng văn Pautopxki và thơ Bergon đi vào cái thực tế lạ lùng – gian lao và đầy lãng mạn – của đất Bắc thời chiến tranh” (Hoàng Hưng – Thơ Ý Nhi) Ý Nhi tự hào về điều đó

Đến với dòng sông (in năm 1978) – thơ Ý Nhi bắt đầu có sự trăn trở Hình

tượng người đàn bà với những “day dưa”, với những “xao xác” manh nha xuất

hiện trong thơ Đó là sự trở mình của một con người không chấp nhận những gì khuôn mẫu, của người khao khát tìm đường “ra tới biển” Ý Nhi bỏ lại sau lưng cánh rừng trẻ trung của mình, bà biết “dẫu cho đêm yên lặng’ thì “phía trước”

vẫn “là dòng sông” Tập thơ có những câu hỏi day dứt vừa như là sự chia tay,

vừa như là sự nuối tiếc Dẫu nhiều yêu thương cũng đành phải rời xa “cánh rừng muôn năm cũ” để đến với những dòng sông ào ạt tìm về phía biển Đây là những câu thơ rất mới của Ý Nhi:

Đốm lửa rừng giờ cháy nơi đâu

đóa hoa rừng giờ thơm nơi đâu

mà cánh đồng trước tôi vàng chói mắt

Những bài thơ trong tập thơ này thể hiện quyết tâm chia tay với lối thơ

“dễ dãi, ngòn ngọt” của một thời yêu dấu để tìm đến một bầu trời “xanh”, một cánh đồng “vàng” mới, dẫu biết rằng đó là nơi của màu “xanh nôn nao”, nơi của màu “vàng chói mắt” Đó là nơi đẹp đẽ nhưng “khắc nghiệt” Đó là nơi hấp dẫn nhưng chẳng thể bình yên Cho nên thơ Ý Nhi có những hân hoan và bối rối, có

“tiếng hát chao lòng như tiếng gió”, có “điều gì thao thức ở trong em” Có lẽ từ đây, Ý Nhi bắt đầu mất ngủ với những câu thơ và thơ bà vì vậy bắt đầu thức trong lòng độc giả

Cây trong ph ố chờ trăng là tập thơ dành cho thiếu nhi in chung với Xuân

Quỳnh năm 1984 Ở đây là khuôn mặt khác của Ý Nhi Tâm thế nhà thơ dường như nhường chỗ chỗ cho tâm thế một người mẹ, người chị, người bạn của trẻ thơ Vì vậy lời thơ vô cùng dễ hiểu, giọng thơ dịu dàng, tha thiết Đây là cái

“chất” vốn có của phụ nữ nên Ý Nhi không khó thể hiện Về bút pháp, những bài thơ của Ý Nhi trong tập thơ này không có gì đặc biệt Những bài thơ năm chữ chuẩn mực, những bài thơ tự do đơn giản là món quà cho tuổi thơ dễ đọc, dễ

nhớ Đó là sự yêu thương, là sự quan tâm, là kỉ niệm và kinh nghiệm thời bé thơ

Ý Nhi gửi đến các em khi đã là mẹ hiền của các con thơ

Xuất hiện khá muộn trước công chúng, nhưng thơ Ý Nhi đã có những điểm sáng nhất định Ba tập thơ đầu tiên có thể còn mờ nhạt về phong cách, nhưng đối với Ý Nhi nó là một phần đời đáng yêu của bà Người ta khó lòng đi đến tương lai khi không có quá khứ Quá khứ của Ý Nhi tròn trịa và đẹp đẽ Nó ghi nhận sự nỗ lực hết mình để đến với thơ Về mặt tình cảm, đó có lẽ là những

kỉ niệm đẹp và trong trẻo nhất trong cuộc đời làm thơ của bà Về mặt sự nghiệp, đây là những bệ đỡ để thơ Ý Nhi tiếp cận với công chúng, đồng thời cũng chính

là những viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho sự hình thành phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi

Người đàn bà ngồi đan (1985) là một viên ngọc quý trong nền thơ ca Việt

Nam thời hiện đại Cụ thể là thơ ca Việt Nam thời kì đổi mới Tuy nhiên, sức ảnh hưởng của nó sâu, rộng cho đến tận hôm nay Sự thật là cho đến ngày nay sự lan tỏa, ảnh hưởng của Người đàn bà ngồi đan vẫn còn sâu sắc Có thêm thời

gian để nhận định, có thêm thời gian để so sánh và đối chiếu, ta càng nhận thấy tính vấn đề, tính hiện thực và thời đại trong tập thơ Chẳng những tập thơ chưa

cũ mà còn dường như là mới bắt đầu

Từ Kính gửi mẹ cho đến Cát là một sự cách tân hoàn toàn về nhận thức,

tư tưởng và thi pháp Không còn sự nhận đường hay dò đường mà là sự khẳng định Khẳng định một con đường mới, một lối đi riêng để vào thế giới thơ giàu màu sắc và lắm chông gai Đặt trong hệ thống thơ của giới nữ, Người đàn bà

“kiệm lời”, không ào ạt mà “tiết chế”, không “duy cảm” mà “duy lý”…, Ý Nhi

tạo ra một khuôn thước mới để nhìn nhận cái đẹp của thơ nữ Lý thuyết về cách đọc thơ dần thay đổi Biên độ nhận thức về thơ được nới rộng hơn Nó tạo ra

những dư chấn mạnh mẽ và mới lạ trên thi đàn đang đòi “Đổi mới” Nó giành

giải A của Hội nhà văn Tầm vóc của nhà thơ bây giờ thật sự thay đổi

“Tầm đón đợi” của độc giả ngày ấy dường như chưa theo kịp tư duy thơ

của nữ thi sĩ, nên có người hét lên rằng: thơ thiếu thực tế Nhà thơ giàu cảm xúc

và nữ tính nhất lúc bấy giờ là Xuân Quỳnh đã phải “cãi” lại rằng: Thơ Đường có

thực tế đâu mà tồn tại mấy ngàn năm Cuộc tranh luận bắt đầu Người đàn bà

càng sâu rộng, nhất là trong địa hạt thơ nữ Hãy đọc và nghiệm sau hai mấy năm:

1 Nh ững cây sồi bên hồ Thuyền Quang

Năm tháng qua đi

tôi đã cùng nơi kia gắn bó

(ý nghĩ về hạnh phúc bền vững hơn hạnh phúc giữa đời

ý nghĩ về niềm vui lớn hơn niềm vui có thực

tôi tưởng như phố phường xa vắng hết

2 Người đàn bà ngồi đan

v ội vã như thể đó là lần sau chót

Trong mũi đan kia ẩn giấu niềm hân hoan hay nỗi lo âu

trong đôi mắt kia là chán chường hay hy vọng

dưới chân chị

đang lăn những vòng chậm rãi

Sau thành công của Người đàn bà ngồi đan, Ý Nhi hăng hái tiếp tục phát huy nét đẹp trong phong cách nghệ thuật của mình Ngày thường (1987), Mưa

được chờ đón và hoan nghênh Người đọc dần dần tiếp nhận và đồng điệu hơn

với thơ của bà Xã hội phát triển càng nhanh, thơ Ý Nhi càng mau chóng tìm được sự đồng cảm Không còn xa lạ, thơ Ý Nhi được đăng trên báo, được bình

luận, phân tích, được khen ngợi nhiều hơn Cổng thông tin điện tử mở ra, từ khóa “Thơ Ý Nhi” được truy cập từng giờ Chỉ cần một cái nhấp chuột, cả trăm trang mạng xã hội và blog cá nhân chép và bình thơ Ý Nhi hiện ra trên màn hình máy tính Theo quan sát của chúng tôi, hầu hết là những lời khen tặng dành cho thơ Ý Nhi Một phần có lẽ vì phong cách mới lạ và độc đáo của bà; phần khác là

nhờ sự đồng cảm với những trúc trắc, khúc khuỷu nhưng toàn diện, nhiều mặt, nhiều bề trong cách cảm nhận con người và cuộc đời của Ý Nhi

Ngày thường là tập thơ của những ngày bình thường, của những con

người bình thường, cũng là của những điều bình thường trong cuộc sống Đó là

một ngày về với đất liền của vị thuyền trưởng, ngày thi đấu khát khao của một

công cán của nhà văn Nguyên Hồng, ngày của “chùa” và “vườn trong phố”,

ngày của biển chiều, của phố nắng, ngày của khát vọng, của lẽ phải, của tự do…

Những người, những việc thường ngày, giản dị đó được Ý Nhi soi chiếu dưới lăng kính của sự đối nghịch để người đọc nhận ra rằng: chúng bình thường nhưng cao quý Cảm giác về sự trầm tĩnh, lý trí, chiêm nghiệm dày đặc ở các trang thơ Tất cả những cái ngày thường đơn giản là thế nhưng để có được nó nhiều khi con người ta phải đánh đổi thật nhiều, phải nỗ lực thật lớn, phải khát khao thật mãnh liệt Đến tập thơ này, yếu tố triết luận trong thơ Ý Nhi dường như đậm đặc hơn cả Bài thơ nào cũng đòi hỏi sự tập trung cao độ của người đọc

để nhận ra khuôn mặt thật, giấu kín tận sâu bên trong của cái hằng thường

Đến với Ngày thường chúng ta cũng nhận diện rõ ràng hơn sự “tiết chế”

trong câu chữ của Ý Nhi Từ là vỏ ngôn ngữ để Ý Nhi khéo léo tạo nên cái đẹp

của sự kiệm lời Và vui mừng vì đã đem lại niềm hạnh phúc cho người thưởng lãm:

như một nhà thơ biết tiết chế

ni ềm hạnh phúc tôi có thể đem lại cho mọi người

(Ngày thường)

Tập thơ cho chúng ta hiểu hơn quan niệm của Ý Nhi về cái đẹp thực sự

của những ngày bình thường bằng cách “nhìn thấu cuộc đời này bằng con mắt

Sau sự day dứt, khắc khoải của Ngày thường, Ý Nhi viết Mưa tuyết Vẫn

cái chất thơ của sự trầm tĩnh, điềm đạm vốn có, Mưa tuyết dẫn người đọc vào

cảm thức của cái lạnh tê tái nhưng thanh cao Mở đầu tập thơ là giấc mơ về

những cơn mưa tuyết “nhẹ nhàng/ tinh trong/ buốt giá” Nổi bật trong tập thơ là

những gì như là nỗi nhớ Chúng trải dài suốt cả tập thơ Và nổi bật hơn cả là nỗi

nhớ nước Nga Chợt nhớ một câu chuyện đọc vội ở đâu đó về việc Ý Nhi mời (rủ) bạn đồng nghiệp đi thăm nước Nga và hẹn “Gặp nhau ở Nga nhé!”, ta mới

hiểu một phần cuộc đời của Ý Nhi đã để lại trong những bông tuyết Nga để rồi khi có tuổi nhà thơ không khỏi nhớ thương, ngưỡng vọng Bà làm thơ về hai nữ thi sĩ Nga: Marina Xvetaeva, Akhmatova; về nhà thơ, nhà tiểu thuyết lớn Pasternak; về nàng Êlêna; về Matxcơva… Nỗi nhớ ấy có khi miên man đến nghẹn ngào: “Vẫn là bông tuyết/…/Sao xa vời/ Xa như thể chưa bao giờ gặp/ Xa

đến nỗi muốn trào nước mắt” (Thấy tuyết trong phim)

Trong tập thơ ta cũng nhận thấy khuôn mặt “tuyết” của Ý Nhi Sự quyết

liệt với những ồn ào, giả trá đã thể hiện cái tâm trắng tinh như “tuyết” của nữ thi nhân:

Tôi không thích người ta bắn lén

Tôi không ưa những kết cục được bày đặt sẵn

cũng chẳng thích chi những cái nửa vời

Tôi ch ẳng ưa những thói trơ tráo, lạnh lùng

và căm ghét sự đặt điều, ngờ vực

và không ưa sự bất lực, yếu hèn

(Matxcơva)

Mỗi lần đả kích những cái xấu xa, dối trá, mục ruỗng Ý Nhi thường viết

bằng lối thơ “rắn’ như thế Đó là cách Ý Nhi thể hiện thái độ không khoan nhượng, không lùi bước trước mặt trái của cuộc đời nhằm gạn lọc để tìm đến

những “tinh trong” Khảng khái, chính trực, kiêu hãnh là những từ có thể nói về

Ý Nhi

Tập thơ cũng thể hiện “thiên tính nữ” (chữ dùng của Chu Văn Sơn) của Ý Nhi Rất dịu dàng, rất phụ nữ, làm mát lòng người nghe:

…

người vừa thân quen

…

b ạn rồi nên nỗi buồn dịu dàng

(Thơ tặng Êlêna)

Ở tập thơ này, yếu tố triết luận trong thơ tuy có phần mềm mỏng, nhẹ nhàng hơn hai tập thơ trước, nhưng ta vẫn cảm nhận sâu sắc tính thường trực của

“chất nghĩ” trong thơ bà Nói như Chu Văn Sơn là: “ngẫm nghĩ, suy tư đã được

mến, nhớ; nội tâm chiến sĩ nhân văn mạnh mẽ, quyết liệt, tiên phong

Có thể gọi Gương mặt là tập thơ của sự tri ân Đây có thể là lời cảm ơn

của Ý Nhi dành cho những người quen và không quen khi phác họa, kí họa thật nhanh những nét đặc sắc trên khuôn mặt tinh thần của họ Đó có thể là tinh thần

của người bay đêm, gã khờ Đônkisốt, bác sĩ Zivago là những nhân vật trong các tác phẩm văn học; hay cuộc đời, sự nghiệp của Bùi Xuân Phái, Dương Bích Liên, Nguyễn Sáng, Nguyễn Minh Châu là những nghệ sĩ lớn; hay tính cách của

một cô Khánh, của cháu Lâm Ngọc Quỳnh Anh là những người quen biết của nhà thơ; và thậm chí như một người điên, một em bé, một nhà thơ trẻ vô danh nào đấy cũng được đưa vào thơ với sự trân trọng, yêu thương Với Ý Nhi đó là

những người “tử vì đạo”, là bậc hiền nhân, nghệ sĩ đích thực, là người đã tìm ra chân ngã, đã “đắc đạo”

Quan niệm về cái đẹp thực sự của con người theo Ý Nhi là sự tận hiến

một cách vô tư không suy tính; là sự chân chất, nhân hậu, thuần khiết nhưng quả

cảm và kiên quyết khi bảo vệ lẽ phải, bảo vệ chân lý

Đó là những con người:

Đã vượt qua mối vướng bận đời thường

đã vượt qua mối vướng bận vinh quang

đã vượt qua nỗi lo sợ âm thầm

(Đắc đạo)

Và dù không biết điều gì đang chờ đợi ở phía trước, những con người đó

vẫn luôn quyết tâm vượt qua mọi trở ngại để đi đến cái đích cuối cùng của sự lựa

như người nghệ sĩ trên chiếc dây căng qua khoảng trống

Ý Nhi ngưỡng mộ họ, cố sống như họ đã sống Phải chăng đó là cái đích

suốt đời nhà thơ theo đuổi

Gương mặt giữ trong nó những cung bậc đẹp của cảm xúc Đồng thời vẫn

tiếp tục phát huy và làm mới những nét phong cách rất riêng của Ý Nhi từ giọng điệu, ngôn ngữ, thể thức, kết cấu đến hình tượng, tư tưởng, quan niệm nghệ thuật

Thơ tình yêu là tên gọi khái quát nhất cho tập Vườn của Ý Nhi Tập thơ là

khu vườn tình yêu vẫn còn xanh mướt nhưng thâm trầm và tĩnh lặng Chủ nhân

của khu vườn là người đã trải qua nhiều cung đường bất trắc và vinh quang từ

quê hương vào đến Nha Trang, Đà Lạt, rồi trở về tuổi trẻ ở Hải Phòng, Thái

Nguyên, Hà Nội Cuối khu vườn là những dự cảm và nguyện ước Lối nhỏ đi vào

vườn rắc đầy những gam màu của yêu thương, hối lỗi, tiếc nhớ, trân trọng

Tập thơ vương vít nỗi buồn của con người đã đi qua và quay đầu nhìn lại quãng đường đời khá dài của mình Nhiều lời cũng không nói được nhiều hơn

những gì muốn nói Nhà thơ tiết kiệm tối đa ngôn ngữ Chỉ để sự khắc khoải dặt dìu, day dứt trên mỗi trang thơ được viết bằng “ngôn ngữ thơ văn xuôi chắt lọc,

giàu suy tưởng”[108] Những câu thơ đứt quãng, ngắt dòng liên tục vừa là sự

cách tân vừa giúp diễn tả nhịp điệu tâm hồn đầy trắc ẩn của người đã đi đến kết

cục của tình yêu nhưng vẫn còn nhiều khát khao trong lặng lẽ

Vườn có vẻ là nơi bình yên và tĩnh lặng nhất trong số những tập thơ của Ý

Nhi Nơi đó chỉ có nhà thơ với những nỗi niềm của mình, giảm hẳn những khắc nghiệt và giả trá thường nhật mà bà đã thể hiện ở những tập thơ trước Vườn là

chốn nương náu cuối cùng, là mơ tưởng, là ước vọng của nhà thơ khi muốn trốn

thật sâu trong tình yêu của người yêu dấu:

Em tìm đến góc xa nhất của khu vườn

(Vườn 1) Vườn là đêm trung thu anh cầm tay em đi trên “phố dài heo may”, cầm

tay em “ước chim về/ dưới bóng cây”, cùng em “thắp nén hương trong trời đất/

Vườn là ngày mồng một “gặp gỡ”, “sum vầy”, “ngậm ngùi”, “hân hoan”,

thế giới sáng tạo mà tâm hồn luôn “xao xác” bất an, luôn mang “nỗi lòng không

phần nào đã giãn ra nhưng cũng vẫn còn phảng phất đâu đó kiểu như “dẫu lìa

ngó ý còn vương tơ lòng” Vì vậy cho nên nhà thơ vẫn luôn đứng trong trời đất

để khấn nguyền “lời nguyện cho nỗi yên hàn”

Cuộc sống sau chiến tranh hết cấm vận rồi mở cửa khiến những người

nhạy cảm như Ý Nhi cảm thấy bất an, nhưng không thể thu mình co rút lại nên

những đối cực trong tâm hồn càng thêm chất chứa, Ý Nhi để “bùng nổ” trong thơ Chần chừ, do dự sẽ lỗi thời, lạc hậu Vì vậy nhà thơ xác định con đường tự đổi mới Ý Nhi lặng lẽ làm nên những giá trị tinh thần đóng góp cho thi đàn

những tập thơ giá trị, những bài thơ sâu sắc, giàu triết lí, giàu trí tuệ và yêu thương Đó là sự lao động nghệ thuật nghiêm túc, đường hoàng nên đã gặt hái nhiều thành công và sự trân trọng

Điểm qua các tập thơ, chúng ta có cái nhìn ban đầu và sơ lược nhất về con đường hình thành, phát triển phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi Ở chương II và chương III, chúng tôi sẽ cố gắng đi thật cụ thể vào những nét phong cách đó Hy

vọng sẽ góp thêm tiếng nói để nhận định hoàn chỉnh và sâu sắc hơn về đời thơ

của nữ thi sĩ Ý Nhi nói riêng và sự chuyển biến nghệ thuật của thơ ca Việt Nam đương đại nói chung

Ti ểu kết: Sơ lược qua thời đại, quê hương, gia đình, con người và đường

thơ của Ý Nhi ta bước đầu nhận ra những yếu tố góp phần hình thành phong cách của nhà thơ Cùng với những quan điểm để tìm hiểu phong cách nghệ thuật

của một nghệ sĩ chúng ta đã có những nền tảng khoa học và thực tế tiêu biểu để

đi đến việc đào sâu, tìm hiểu, nhận định về phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi Đến đây chúng ta đã phần nào nhận thấy những nét cá tính nghệ thuật tiêu biểu

của nhà thơ Ý Nhi là một người phụ nữ đặc biệt, một nhà thơ tâm huyết với nghề, một người luôn tìm tòi để thay đổi và khẳng định bản thân Nhà thơ đã đi

trọn vẹn hai chân trên con đường đổi mới nghệ thuật giai đoạn sau chiến tranh để cho ta thấy nét đẹp của “sự vạm vỡ của tiết tấu hiện đại, sự đa thanh ngồn ngộn

lĩnh của người nghệ sĩ trước sự đổi thay lớn lao của thời đại”[66]

Chương 2:

PHONG CÁCH NGH Ệ THUẬT THƠ Ý NHI NHÌN TỪ

GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ, THỂ LOẠI, KẾT CẤU

2.1 Phong cách s ử dụng ngôn từ nghệ thuật

Mọi ngành nghệ thuật đều sở hữu một ngôn ngữ riêng để tỏa sáng Chẳng

hạn giai điệu, tiết tấu là ngôn ngữ của âm nhạc; đường nét, màu sắc là ngôn ngữ

của hội họa; mảng, khối là ngôn ngữ của kiến trúc,… Với cách hiểu này ngôn

ngữ mang nghĩa rộng, nó là phương tiện có tính chất tín hiệu giúp nhận diện đối tượng Nhưng trước hết cần phải hiểu ngôn ngữ là kênh tín hiệu bằng lời nói

nhằm truyền đạt và tiếp nhận thông tin Đây là kênh trao đổi thông tin quan trọng

nhất giữa người với người trong cùng một cộng đồng Nhờ kênh lời nói này mà chúng ta có ngôn từ làm chất liệu đặc trưng để sáng tạo văn chương Vậy ngôn

ngữ trong tất cả tính chất thẩm mĩ của nó là chất liệu, là phương tiện biểu hiện mang tính đặc trưng của văn học

Đối với thơ ngôn ngữ có một vị trí đặc biệt quan trọng Nói như Jakobson:

“Thơ là ngôn ngữ trong chức năng thẩm mỹ của nó” hay “Thơ là ngôn ngữ tự lấy mình làm cứu cánh” Vậy có thể thấy thơ là một tổ hợp ngôn ngữ hết sức tinh vi

Ở đó, ngôn ngữ không chỉ là “vỏ bọc” mà đích thực là kết tinh của trí tuệ và tâm

hồn người nghệ sĩ

Trong sáng tạo văn chương nói chung, nhà thơ có tài là những người biết

sử dụng và sử dụng thành thục ngôn ngữ của dân tộc để tạo nên một cách nói riêng, một giọng điệu riêng không thể nhầm lẫn với ai Chất giọng riêng ấy chính

là sự sáng tạo của thi nhân làm phong phú thêm kho tàng ngôn ngữ của dân tộc

Vậy nên khi khảo sát phong cách ngôn ngữ của một nhà thơ chính là khảo sát

chất giọng riêng của họ, tìm ra qui luật riêng trong việc sử dụng ngôn ngữ và sự đóng góp của họ trên phương diện ngôn ngữ