Phong tục trong lễ Tết Nguyên Đán

Cúng ai trong l Giao th a?.

K IL

.C O

M

L I NÓI U

"Phong" là n n n p đã lan truy n r ng rãi; "T c" là thói quen lâu đ i N i

dung "phong t c" bao hàm theo đó m i m t sinh ho t xã h i

Nh c đ n "phong t c", ta luôn có th hình dung ra r t nhi u nh ng n n n p,

thói quen vô cùng quen thu c, g n g i nh ng c ng vô cùng da d ng và phong phú

B i l , phong t c có th đã tr thành lu t t c, n sâu, bén r trong nhân dân r t b n

ch t, có s c m nh h n c nh ng đ o lu t H n th n a, trong truy n th ng v n hóa

c a dân t c ta, có nhi u thu n phong m t c c n cho đ o lý làm ng i, cho k

c ng xã h i Tuy v y, trên m t đ t n c v i 54 dân t c, sinh s ng trên kh p m i

mi n đ t n c thì vi c tìm hi u v phong t c dân t c d ng nh là m t công vi c

vô cùng h p d n và c ng th t khó kh n! B i l đó, em ch xin b c đ u tìm hi u

m t vài phong t c g n g i, quen thu c nh t c a dân t c nói chung, c th là l T t

Nguyên án Trong kh n ng c a mình, mong mu n tìm hi u v m t vài phong

trong l t t Nguyên án c truy n c a dân t c mà b n thân đ c ch ng ki n, đ c

tìm hi u qua sách v , đ c tr i nghi m th c t và nh t là c m th y tâm đ c v i

nh ng đi u mình đ c h c, đ c tìm hi u và đ c ch ng ki n!

***

Phong t c không ng ng bi n đ i theo trào l u bi n đ i v n hóa xã h i,

nh ng là nh ng bi n đ i có quy lu t, không d dàng đ c m i ngu i, m i nhà tuân

theo Vì phong t c hay thì s đ c m i ng i b t ch c, l u truy n, còn phong t c

d thì nhi u ng i c ng b t ch c nhau b d n B n thân trong m i phong t c c ng

l i có nh ng thói quen đ c d n c i bi n cho phù h p v i th i đ i mà v n gi cái

c t lõi mang tính b n ch t c a t ng phong t c L t t c ng không tách mình kh i

nh ng qui lu t phát tri n đó Chính b i th , khi nói đ n b t k m t l t t nào c ng

không th quên nh c đ n nh ng s tích đ c coi nh kh i ngu n lý gi i cho s ra

đ i c a nó, và h n th , còn đ di n t ý ngh a sâu s c, giá tr v n hóa t t đ p c a

dân t c

K IL

M

***

Nói đ n l t t Vi t Nam g n li n v i m t nét đ c tr ng c a lao đ ng truy n

th ng Vi t Nam ó là ngh lúa n c mang tính th i v cao Ng i nông dân khi

có vi c hay theo v mùa thì làm l ng t t b t, t i t m m t m i, mi ng n cái c ng

đ i khái, cho nên lúc r nh r i, ng i nông nghi p có tâm lý ch i bù, n bù Chính

vì l đó mà Vi t Nam ta, T t nh t c ng nhi u mà h i hè c ng l m

Theo nghiên c u, ch "T t" là bi n âm t ch "ti t" mà ra ("C s v n hóa

Vi t Nam - Tr n Ng c Thêm) Các ngày l t t đ c phân b theo th i gian trong

n m, xen vào kho ng tr ng trong l ch th i v L T t g m có hai ph n: Cúng t

tiên và n u ng bù cho nh ng lúc lao đ ng v t v "T t" đi li n v i " n T t"

D i đây xin đ c đi vào c th m t vài phong t c trong l T t Nguyên án

truy n th ng tiêu bi u

***

K IL

M

N I DUNG

T t Nguyên án (hay T t C ) là l h i c truy n l n nh t, lâu đ i nh t, có

ph m vi ph bi n r ng nh t, t Nam Quan đ n Cà Mau và c vùng h i đ o, t ng

b ng và nh n nh p nh t c a dân t c T nh ng th k xa x a th i Lý, Tr n, Lê, ông

cha ta đã c hành l T t hàng n m m t cách trang tr ng

1 T t Nguyên án có t bao gi ?

Ngu n g c T t Nguyên án có t đ i Ng , Tam V ng

i Tam V ng, nhà H , chu ng m u đen, nên ch n tháng đ u n m, t c

tháng Giêng, nh m tháng D n Nhà Th ng, thích màu tr ng, l y tháng S u (con

trâu), tháng ch p làm tháng đ u n m Qua nhà Chu (1050 - 256 tr c công

nguyên), a s c đ , ch n tháng Tý (con chu t), tháng m i m t làm tháng T t

Các vua chúa nói trên, theo ngày gi , lúc m i t o thiên l p đ a: ngh a là gi

Tý thì có tr i, gi S u thì có đ t, gi D n sinh loài ng i mà đ t ra ngày t t khác

nhau n đ i ông Chu, Kh ng Phu T ra đ i, đ i ngày t t vào m t tháng nh t

đ nh: tháng D n Mãi đ n đ i T n (th k III tr c Công nguyên), T n Th y Hoàng

l i đ i qua tháng H i (con l n), t c tháng M i

Cho đ n khi nhà Hán tr vì, Hán V (140 tr c Công nguyên) l i đ t

ngày T t vào tháng D n (t c tháng Giêng) nh đ i nhà H , và t đó v sau, tr i qua

bao nhiêu th i đ i, không còn nhà vua nào thay đ i v tháng T t n a n đ i

ông Ph ng Sóc, ông cho r ng ngày t o thiên l p đ a có thêm gi ng Gà, ngày th

hai có thêm Chó, ngày th ba có L n, ngày th t sinh Dê, ngày th n m sinh Trâu,

ngày th sáu sinh Ng a, ngày th b y sinh lo i Ng i và ngày th tám m i sinh ra

ng c c

Vì th , ngày T t th ng đ c k t ngày m ng M t cho đ n h t ngày m ng

b y

2 T t Nguyên án - nét đ p truy n th ng dân t c

T t Nguyên án là khâu đ u tiên và quan tr ng nh t trong h th ng l h i

Vi t Nam, mà ph n "l " c ng nh ph n "t t" đ u r t phong phú c n i dung c ng

K IL

M

nh hình th c, mang m t giá tr nhân v n sâu s c và đ m đà Vi c ông cha ta xác

đ nh T t C đúng vào th i đi m k t thúc m t n m c , m đ u m t n m m i theo

âm l ch, th i đi m k t thúc mùa màng, m i ng i r nh r i ngh ng i vui ch i, th m

vi ng l n nhau và c ng là lúc giao th i c a đông tàn xuân t i, là m t chu k v n

hành v tr , đã ph n ánh tinh th n hòa đi u gi a con ng i v i thiên nhiên (

t-Tr i-Sinh v t), ch NGUYÊN có ngh a là b t đ u, ch ÁN có ngh a là bu i ban

mai, là kh i đi m c a n m m i ng th i, T t c ng là d p đ gia đình, h hàng,

làng xóm, ng i thân xa g n sum h p, đoàn t , th m h i, c u chúc nhau và t ng

nh tri n ông bà, t tiên

Xét góc đ m i quan h gi a con ng i và thiên nhiên, T t - do ti t (th i

ti t) thu n theo s v n hành c a v tr , là đi m giao th i gi a n m c và n m m i,

gi a m t chu k v n hành c a đ t tr i, v n v t c cây, bi u hi n s chu chuy n

l n l t các mùa Xuân, H , Thu, ông - có m t ý ngh a đ c bi t đ i v i m t xã h i

mà n n kinh t v n còn d a vào nông nghi p làm chính Theo tín ng ng dân gian

b t ngu n t quan ni m " n tr i m a n ng ph i thì", ng i nông dân còn cho

đây là d p đ t ng nh đ n các v th n linh có liên quan đ n s đ c, m t c a mùa

màng nh th n t, th n M a, th n S m, th n N c, th n M t tr i ng i nông

dân c ng không quên n nh ng loài v t, cây c i đã giúp đ , nuôi s ng h , t h t

lúa đ n trâu bò, gia súc, gia c m trong nh ng ngày này

V ý ngh a nhân sinh c a T t Nguyên án, nhi u nhà nghiên c u cho r ng

tr c h t đó là T t c a gia đình, T t c a m i nhà Ng i Vi t Nam có t c h ng

n m m i khi T t đ n, dù làm b t c ngh gì, b t c n i đâu, k c nh ng ng i

xa x cách hàng ngàn kilômét, v n mong đ c tr v sum h p d i mái m gia

đình trong 3 ngày T t, đ c kh n vái tr c bàn th t tiên, nhìn l i ngôi nhà th ,

ngôi m , gi ng n c, m nh sân nhà, n i mà gót chân m t th i bé d i đã tung t ng

và đ c s ng l i v i bao k ni m đ y p yêu th ng n i mình c t ti ng chào đ i

"V quê n T t", đó không ph i là m t khái ni m thông th ng đi hay v , mà là

m t cu c hành h ng v n i c i ngu n, m nh đ t chôn nhau c t r n

K IL

M

Theo quan ni m c a ng i Vi t Nam, ngày T t đ u xuân là ngày đoàn t ,

đoàn viên, m i quan h h hàng làng xóm đ c m r ng ra, ràng bu c l n nhau

thành đ o lý chung cho c xã h i : tình gia đình, tình th y trò, con b nh v i th y

thu c, ông mai bà m i đã t ng tác thành đôi l a, bè b n c tri, con n và ch n

T t c ng là d p "tính s " m i ho t đ ng c a m t n m qua, liên hoan vui m ng

chào đón m t n m v i hy v ng t t lành cho cá nhân và cho c c ng đ ng Nh ng

rõ nét nh t là không khí chu n b T t c a t ng gia đình B c vào b t c nhà nào

trong th i đi m này, c ng có th nh n th y ngay không khí chu n b T t nh n nh p

và kh n tr ng, t vi c mua s m, may m c đ n vi c trang trí nhà c a, chu n b

bánh trái, c bàn, đón ti p ng i thân xa v i v i các gia đình l n, h hàng

đông, có quan h xã h i r ng, đông con cháu, dâu r , thì công vi c chu n b càng

ph c t p h n

Không bi t T t c truy n c a dân t c xu t hi n t bao gi , nh ng đã tr nên

thiêng liêng, g n bó trong tâm h n, tình c m c a m i ng i dân Vi t Nam Nh ng

t c l trò vui trong d p T t, chi c bánh ch ng xanh, mâm ng qu trên bàn th gia

tiên, cành đào, ch u qu t khoe s c trong m i gia đình đã tr thành m t ph n hình

nh c a quê h ng đ m i ng i Vi t Nam dù s ng n i đâu m i đ xuân v l i

b i h i nh v đ t n c v i bao tình c m nh nhung tha thi t Làm sao quên đ c

thu u th cùng đám tr con ng i vây quanh n i bánh ch ng sôi sùng s c ch gi

v t bánh! Làm sao có th quên đ c nh ng phiên ch T t r p tr i hoa!

3 M t s phong t c đi li n v i T t Nguyên án

3.1 T t Táo Quân

T t Táo quân vào ngày 23 tháng Ch p - ng i ta coi đây là ngày "vua b p"

lên ch u Tr i đ tâu l i vi c b p núc, làm n, c x c a gia đình trong n m qua

Có nhi u tích lý gi i v xu t x t p t c này Trong đó có truy n thuy t nh

sau x a có hai v ch ng nghèo kh quá, ph i b nhau Sau đó, ng i v l y đ c

ch ng giàu M t hôm, đang đ t vàng mã ngoài sân, th y m t ng i vào n xin,

nh n ra chính là ch ng c nên ng i v đ ng lòng, đem c m g o, ti n b c ra cho

K IL

M

Ng i ch ng m i bi t chuy n, nghi ng v Ng i v đâm khó x , lao vào b p l a

t v n Ng i ch ng c n ng tình, c ng nh y vào l a ch t theo Ng i ch ng m i

ân h n, đâm đ u vào l a n t! Tr i th y ba ng i đ u có ngh a nên phong cho h

làm "vua b p" T tích đó m i có t c th cúng "Táo quân" và trong dân gian có

câu: "Th gian m t v m t ch ng, không nh vua b p hai ông m t ba" Ngày nay

c đ n phiên ch 23 tháng Ch p hàng n m, m i gia đình th ng mua hai m ông,

m t m bà b ng gi y và 3 con cá làm "ng a" (cá chép hóa r ng) đ Táo quân lên

ch u tr i Sau khi cúng trong b p, m đ c đ t và 3 con cá chép đ c mang th

ao, h , sông

Theo t p t c, đ n ngày 23 tháng ch p là ngày đ a ti n ông Táo v tr i đ tâu

vi c tr n gian, thì không khí T t b t đ u rõ nét Ngày x a d i th i phong ki n, t

tri u đình đ n quan ch c hàng t nh, hàng huy n đ u ngh vi c sau l "Ph t th c"

(t c l r a n, r a tri n) c p tri u đình, trong l này có s hi n di n c a nhà

vua, các quan đ u m c ph m ph c uy nghiêm Xem th đ bi t r ng ngày t t đ c

coi tr ng nh th nào Sau đó, các quan c t vào t , niêm phong c n th n Không

m t v n b n nào đ c ki m n, m i pháp đình đ u đóng c a Con n không th b

sai áp, các t i ti u hình không b tr ng ph t, t i n ng thì giam ch đ n ngày m ng 7

tháng giêng (l khai h ) m i ti n hành gi i quy t Nh v y, T t C kéo dài t ngày

23 tháng ch p (m t tu n tr c giao th a) đ n m ng 7 tháng giêng (m t tu n sau

giao th a)

T p t c này v n d đ c lý gi i b i s tích mang đ m d u n tr ng tình tr ng

ngh a, đ c l u truy n đ n hi n nay v n không h m t đi giá tr v n hóa H n th

n a, câu chuy n Táo quân lên ch u Tr i còn nh m giáo con ng i ta vào vi c rèn

luy n, c g ng s ng t t, s ng thi n trong su t n m đ cu i n m đ c báo cáo công

tr ng, thành tích ó c ng là tính nhân v n sâu đ m trong tâm h n ng i Vi t và là

nét đ p c a truy n th ng dân t c

3.2 Chu n b đón T t

K IL

M

T t Nguyên án là m t d p l t t quan tr ng nh t trong n m Chính b i ý

ngh a đó mà ng i ng i, nhà nhà đ u b t tay chu n b đón m t cái T t sung túc,

đ m m

Nh ng ngày giáp T t, n i n i đ u nh n nh p khác th ng Nhà nào c ng t p

n p s a so n àn ông, con trai l n thu d n nhà c a, quét vôi, đánh bóng đ đ ng,

treo tranh, câu đ i m i, lau quét bàn th t tiên Các bà, các cô lo vi c n T t, bày

khay ng qu , dâng lên tr i đ t, t tiên, ông bà đ t lòng thành kính " n qu nh

ng i tr ng cây"

Sau khi ti n đ a ông Táo ng i ta b t đ u d n d p nhà c a, lau chùi đ cúng

ông bà t tiên, treo tranh, câu đ i, và c m hoa nh ng n i trang tr ng đ chu n b

đón t t Cùng v i tranh (tranh dân gian, câu đ i), hoa qu là y u t tinh th n cao

quý thanh khi t c a ng i Vi t Nam trong nh ng ngày đ u xuân Mi n B c có hoa

Ðào, mi n Nam có hoa Mai, hoa Ðào, hoa Mai t ng tr ng cho ph c l c đ u

xuân c a m i gia đình ng i Vi t Nam Ngoài cành Ðào, cành Mai, m y ngày t t

ng i ta còn "ch i" thêm cây Qu t chi chít trái vàng m ng, đ t phòng khách nh

bi u t ng cho s sung mãn, may m n, h nh phúc

"Th t m , d a hành, câu đ i đ Cây nêu, tràng pháo, bánh ch ng xanh"

Câu th kia vang v ng g i nh l i đôi nét c a T t truy n th ng x a

T t trên bàn th t tiên c a m i gia đình, ngoài các th bánh trái đ u không

th thi u mâm ng qu Mâm ng qu mi n B c th ng g m có n i chu i xanh,

qu b i, qu cam (ho c quít), h ng, qu t Còn mi n Nam, mâm ng qu là d a

xiêm, mãng c u, đu đ , xoài xanh, nhành sung ho c m t lo i trái cây khác Ng qu

là l c c a tr i, t ng tr ng cho ý ni m khát khao c a cong i v s đ y đ , sung

túc

c bi t, m i gia đình đ u làm b a c m t t niên, là d p đ m i thành viên

trong gia đình sum v y, quây qu n bên mâm c m gia đình, vui v ti n n m c qua

đi, đón chào n m m i Chính b i ý ngh a đó mà ai ai c ng c g ng thu x p m i

K IL

M

công vi c đ v đoàn t v i gia đình tr c b a t t niên ây là m t t p t c r t có ý

ngh a đ cao s đ m m c a h nh phúc gia đình

3.3 Cúng Giao Th a

Ngày T t chính th c b t đ u t giao th a ây là th i đi m thiêng liêng nh t

trong n m, th i đi m chuy n ti p gi a n m c và n m m i, th i đi m con ng i

giao hòa v i thiên nhiên, T tiên tr v sum h p v i con cháu

3.3.1 T i sao cúng giao th a ngoài tr i?

L tr i đ t có kh i thu ph i có t n cùng, m t n m có b t đ u t ph i có k t

thúc, b t đ u vào lúc giao th a, c ng l i k t thúc vào lúc giao th a

Giao th a là gì? Theo t đi n Hán Vi t c a Ðào Duy Anh ngh a là c giao l i, m i

đón l y Chính vì ý ngh a y, nên hàng n m vào lúc giao ti p gi a hai n m c , m i

này, có l tr t ch

L tr t ch: Tr t ch là gi phút cu i cùng c a n m c s p b t đ u qua n m

m i Vào lúc này, dân chúng Vi t Nam theo c l có làm l Tr t ch Ý ngh a c a l

này là đem b h t đi nh ng đi u x u c a n m c s p qua đ đón nh ng đi u t t đ p

c a n m m i s p đ n L tr t ch còn là l đ "khu tr ma qu ", do đó có t "tr

t ch" L tr t ch c hành vào lúc giao th a nên còn mang tên là l giao th a

Dân t c nào c ng coi phút giao th a là thiêng liêng Các c ta quan ni m:

M i n m, Thiên đình l i thay toàn b quan quân trông nom công vi c d i h gi i,

đ ng đ u là m t ngài có v trí nh quan toàn quy n N m nào quan toàn quy n gi i

giang anh minh, liêm khi t thì h gi i đ c nh nh : c mùa, ít thiên tai, không

có chi n tranh, b nh t t

Trái l i, g p ph i ông l i bi ng kém c i, tham lam thì h gi i ch u m i

th kh Và các c hình dung phút giao th a là lúc bàn giao, các quan quân qu n

h gi i h t h n kéo v tr i và quan quân m i đ c c thì ào t kéo xu ng h gi i

ti p qu n thiên h

Cúng ai trong l Giao th a?

K IL

M

Các c ta ngày x a c ng hình dung phút y ngang tr i quân đi, quân v đ y

không trung, t p n p, v i vã (nh ng m t tr n ta không nhìn th y đ c), th m chí có

quan, quân còn ch a k p n u ng gì

Nh ng phút y, các gia đình đ a xôi gà, bánh trái, hoa qu , toàn đ n ngu i

ra ngoài tr i cúng, v i lòng thành ti n đ a ng i nhà tr i đã cai qu n mình n m c

và đón ng i nhà tr i m i xu ng làm nhi m v cai qu n h gi i n m t i

Vì vi c bàn giao, ti p qu n công vi c h t s c kh n tr ng nên các v không

th vào trong nhà kh khà mâm bát mà ch có th d ng vài giây n v i vàng ho c

mang theo, th m chí ch ch ng ki n lòng thành c a ch nhà

Vì c t ng t ng thêm th t các hình nh nhà tr i theo mình nh v y nên

nhi u nhà có c a đua nhau cúng giao th a r t to và ngh cách làm mâm cúng giao

th a n i lên b i nh ng c a ngon v t l , trang trí c u k đ các quan chú ý, quan

tâm đ n ch h o tâm mà phù h cho h v i nh ng u ái đ c bi t

Bi t th u tâm lý c a ng i giàu, các c ta đã có nhi u câu chuy n r n đ i đ

ng i ta hi u r ng: Các quan m c d u phút bàn giao b n r n kh n tr ng nh ng vì

là ng i nhà tr i nên có tài th u hi u ngay "ru t gan" c a gia ch N u có ý c u l i,

mua chu c, đút lót, các v ch nhìn d u hi u khói h ng, l a đèn là bi t ngay, và

l p t c các v b đi th ng, không thèm ngó ngàng gì đ n v t cúng giao th a c a các

nhà c u l i y Trái l i, nh ng nhà chân ch t, th t thà, s ng b ng lao đ ng, n t

t thì có khi ch c n chén r u, nén h ng (nh th công đánh tín hi u qua h ng

đèn), các v có ch c trách bi t ngay mà vui v th ng th c, d c lòng phù h

3.3.2 S a l giao th a

Chính b i ý ngh a quan tr ng và linh thiêng c a giây phút giao th a nên

ng i ng i, nhà nhà đ u r t chú tr ng chu n b s a so n chu đáo cho th i kh c y

Ng i ta cúng giao th a t i các đình, mi u, các v n ch trong xóm c ng nh

t i các t gia Bàn th giao th a đ c thi t l p gi a tr i M t chi c h ng án

đ c kê ra, trên có bình h ng, hai ng n đèn d u ho c hai ng n n n L v t g m:

chi c th l n ho c con gà, bánh ch ng, m t k o, tr u cau, hoa qu , r u n c và

K IL

M

vàng mã, đôi khi có thêm chi c m c a Ð i V ng hành khi n Ð n gi phút tr

t ch, chuông tr ng vang lên, ng i ch ra kh u l , r i m i ng i k đó l theo,

thành tâm c u xin v tân v ng hành khi n phù h đ trì cho m t n m nhi u may

m n Các chùa chi n c ng cúng giao th a nh ng l v t là đ chay

Ngày nay, nghi th c l giao th a v n là m t t p t c vô cùng quan tr ng c a

m i gia đình ng i Vi t, dù trong n c hay ngoài n c, dù l v t có th có khác

đi, bàn th thì gi n ti n h n, tùy thu c kinh t gia đình, đi u ki n t nhiên và xã

h i nh ng m i mâm l v t cúng giao th a v n bi u hi n s thành kính nh x a,

hay c ng là thành tâm thành ý c a m i con ng i h ng v nh ng đi u linh thiêng,

mang đ m h n dân t c

3.4 L cúng Th Công

Sau khi cúng giao th a xong, các gia ch c ng kh n Th Công, t c là v th n

cai qu n trong nhà L v t c ng t ng t nh l cúng giao th a

3.5 M t s phong t c trong ngày T t c truy n

3.5.1 "T ng c u nghênh tân

ây là t p t c đ c ti n hành tr c th i kh c giao th a Cu i n m quét d n

s ch s nhà c a, sân ngõ, v t b nh ng th rác r i, cùng làng xóm d n d p nhà

th , đình chùa, đ ng sá phong quang, t m gi t, c t tóc, may s m qu n áo m i,

trang trí bàn th , lau chùi bàn gh m chén và m i th th c n v t d ng

Nhi u gia đình nh c nh , d n dò con cháu t phút giao th a tr đi không

qu y khóc, không ngh ch ng m, cãi c nhau, không nói t c ch i b y, không v t rác

vi t v b a bãi Cha m , anh ch c ng không qu m ng, tra ph t con em, đ i v i ai

c ng tay b t m t m ng, vui v ni m n dù l dù quen

i v i bà con xóm gi ng dù trong n m c có đi u gì không hay không ph i,

đi u n ng ti ng nh hay xích mích gì đ u xúy xoá h t D u có th c lòng hay không

nh ng không đ b ng, c ng không ai nói khích bác ho c bóng gió, ác ý gì trong

nh ng ngày đ u n m D u m i g p nhau ít phút tr c, nh ng sau phút giao th a

coi nh m i g p, ng i ta chúc nhau nh ng đi u t t lành