nhân vật trong tiểu thuyết vũ trọng phụng

Hiện nay, sau những thăng trầm kéo dài hàng chục năm, một số tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng như Giông Tố, Số Đỏ đã được đưa vào chương trình giảng dạy ở khoa Văn các trường đại học Sư p

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Người hướng dẫn khoa học:

PGS Nguy ễn Hoành Khung

HÀ N ỘI - 1999

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác gi ả luận án

Đinh Trí Dũng

LỜI CẢM ƠN

Luận án này được hoàn thành tại khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm, Đ.H.Q.G Hà Nội, dưới sự hướng dẫn nhiệt tình của P.G.S Nguyễn Hoành Khung Tác

giả xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc đến thầy hướng dẫn đã dành cho NCS

sự giúp đỡ tận tình trong quá trình học tập và từng bước hoàn chỉnh luận án Tác giả cũng vô cùng biết ơn các thầy cô trong tổ Văn học Việt Nam II, khoa Ngữ văn, trường đại học Sư phạm, Đ.H.Q.G Hà Nội đã động viên, khuyến khích và đóng góp cho nhiều

ý kiến quí báu trong quá trình hoàn thành luận án Tác giả cũng chân thành cảm ơn các

GS giới thiệu và phản biện luận án, các thành viên hội đồng bảo vệ đã đọc kỹ và đóng góp cho nhiều ý kiến để luận án thêm hoàn chỉnh Tác giả cũng rất biết ơn Ban giám

hiệu, phòng Quản lý khoa học Trường đại học Sư phạm, Đ.H.Q.G Hà Nội, Ban giám

hiệu, khoa Ngữ văn Trường đại học Sư phạm Vinh đã tạo mọi thuận lợi trong quá trình

học tập

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN 2

LỜI CẢM ƠN 3

MỞ ĐẦU 6

1 MỤC ĐÍCH, Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI 6

2 Lịch sử vấn đề 8

2.1 Thời kỳ trước cách mạng tháng 8/1945 8

2.2 Thời kỳ từ sau cách mạng tháng 8/1945 đến năm 1957 13

2.3 Thời kỳ từ năm 1958 đến năm 1987 15

2.4 Thời kỳ từ năm 1987 đến nay 19

3 Nhiệm vụ, phạm vi và phương pháp nghiên cứu: 23

3.1 Nhiệm vụ nghiên cứu: 23

3.2 Phạm vi nghiên cứu: 24

3.3 Phương pháp nghiên cứu: 25

4 Đóng góp mới của luận án 26

5 Cấu trúc luận án: 26

Chương 1 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG TRONG TIỂU THUYẾT 27

1.1 Nhìn con người trên "tinh thần giai cấp" 28

1.2 Quan niệm con người "tha hóa" 36

1.3 Con người tự nhiên bản năng và con người mang màu sắc của "chủ nghĩa định mệnh sinh lý" 46

1.4 Con người "vô nghĩa'lý" 56

1.5 Tính thống nhất và mâu thuẫn trong quan niệm về con người ở tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng 61

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT VŨ TRỌNG PHỤNG VÀ CHỖ MẠNH, CHỖ YẾU CỦA NGÒI BÚT NHÀ VĂN 65

2.1 Nhìn chung về thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng 66

2.2 Các nhân vật phản diện và thành công xuất sắc trong điển hình hóa hiện thực chủ nghĩa 69

2.2.1 Nhân vật Nghị Hách và những đóng góp mới mẻ trong điển hình hóa

hiện thực chủ nghĩa 70

2.2.2 Xuân Tóc Đỏ và các nhân vật trong Số đỏ - những chân dung biếm họa và những điển hình hiện thực bất hủ 76

2.3 Các nhân vật chính diện và bút pháp lý tưởng hóa 85

2.3.1 Từ những nhân vật lý tưởng về đạo đức 86

2.3.2 .đến những nhân vật hoạt động cải tạo xã hội 88

2.4 Các nhân vật "tha hoá" - Nhưng thành công và những chông chênh, lạc hướng trong điển hình hóa hiện thực chủ nghĩa 96

2.4.1 Từ những nhân vật của chủ nghĩa hiện thực 97

2.4.2 .đến những hình tượng nhân vật minh họa 101

Chương 3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP NGHỆ THUẬT CHỦ YẾU TRONG XÂY DỰNG NHÂN VẬT 108

3.1 "Biệt tài ký họa chân dung" 108

3.1.1 Những bức chân dung "hí họa" độc đáo 108

3.1.2 Chân dung đám đông 112

3.2 Đối thoại sinh động, giàu kịch tính 114

3.2.1 Đối thoại sinh động 114

3.2.2 Kịch hóa trong tự sự và tính kịch trong ngôn ngữ nhân vật 119

3.3 Những đột phá vào nội tâm nhân vật 123

3.3.1 Coi tâm lý như một đối tượng khảo sát, nghiên cứu 123

3.3.2 Độc thoại nội tâm 129

KẾT LUẬN 134

TÀI LIỆU THAM KHẢO 137

MỞ ĐẦU

1 MỤC ĐÍCH, Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Vũ Trọng Phụng là một hiện tượng văn học phức tạp, đã từng là đề tài gây ra nhiều tranh cãi trong giới nghiên cứu và trong dư luận bạn đọc Thậm chí, có những

thời kỳ, Vũ Trọng Phụng còn bị xem như một khu vực cấm, một "vụ án" văn học treo

lơ lửng Thế nhưng, thời gian luôn là người phán xét công bằng mọi giá trị văn học, và

hiện tượng Vũ Trọng Phụng như một vật trôi nổi trong dòng xoáy dư luận "có khi chìm sâu xuống, tưởng chừng đã mất tăm, ấy thế mà cuối cùng lại hiện lên, từ tốn,

lặng lẽ theo đúng quy luật ácsimét" [99, 15]

Cho đến nay, "vụ án" Vũ Trọng Phụng xem như đã kết thúc Việc nghiên cứu Vũ

Trọng Phụng đã tiến được những bước khá dài, vị trí của ông trong lịch sử văn học

hiện đại dân tộc đã được khẳng định mạnh mẽ Tuy vậy để thực sự làm chủ di sản văn

học rất mực độc đáo này vẫn cần phải tốn nhiều công sức Những thành kiến nặng nề

đã được xóa bỏ, nhưng hiện tượng Vũ Trọng Phụng vẫn còn rất nhiều vấn đề, trong đó

có những ngộ nhận mới nẩy sinh Những giá trị, những đóng góp của Vũ Trọng Phụng đối với nền văn học dân tộc vẫn cần được tiếp tục tìm hiểu, khẳng định trên tinh thần khách quan khoa học Trong bối cảnh xã hội hiện tại, chúng ta có nhiều điều kiện hơn trước để làm việc đó Thế nhưng, cho đến nay vẫn chưa có được "một công trình nghiên cứu công phu khoa học về Vũ Trọng Phụng một cách toàn diện, hệ thống với

sự lý giải, đánh giá thỏa đáng, tin cậy, trên cơ sở bao quát triệt để về tư liệu và sự vận

dụng nhuần nhuyễn, mới mẻ về phượng pháp luận nghiên cứu, khả dĩ xứng đáng với

tầm vóc nhà văn" [72, 330] Mặt khác, cùng với sự hăng hái minh oan, khẳng định Vũ

Trọng Phụng, không khỏi không có những ý kiến tỏ ra dễ dãi, bằng lòng với sự đề cao

một chiều Vì vậy, việc đi sâu tìm hiểu tác phẩm Vũ Trọng Phụng nói chung, tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng nói riêng, vẫn đang được đặt ra như một vấn đề quan trọng, có

ý nghĩa thời sự

1.2 Vũ Trọng Phụng là một cây bút thành công trên nhiều thể loại nhưng trước

hết, ông là một nhà tiểu thuyết, có những đóng góp lớn đối với tiến trình hiện đại hóa

của thể loại này, một thể loại mà thiếu nó thì người ta khó hình dung được diện mạo

của văn học hiện đại một dân tộc Đối với nhà tiểu thuyết, việc sáng tạo nhân vật được xem như có tầm quan trọng hàng đầu Đây là "phương diện tất yếu quan trọng nhất để

thể hiện tư tưởng" "là phương diện có tính thứ nhất trong hình thức của các tác phẩm

ấy quyết định phần lớn vừa cốt truyện, vừa lựa chọn chi tiết, vừa phương tiện ngôn

ngữ và thậm chí cả kết cấu nữa" [125, 18]."Người viết tiểu thuyết nghĩ mọi vấn đề đều

phải thông qua các nhân vật, xuất phát từ nhân vật" [150, 168] "Nhân vật là nơi tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong mọi sáng tác" [60, 62]

Nói đến Vũ Trọng Phụng, người ta nghĩ ngay đến thế giới nhân vật đa dạng của ông, trong đó có không ít điển hình bất hủ sống mãi với thời gian: Nghị Hách, Xuân Tóc Đỏ Nhưng đồng thời, đây cũng là đầu mối gây ra nhiều tranh cãi, nhiều bất đồng trong giới nghiên cứu Đã xuất hiện nhiều cách tiếp cận nhân vật Vũ Trọng Phụng từ các góc độ phân tâm học, phong cách học, thi pháp học Có cả cách tiếp cận hệ thống, khoa học và cả lối xé lẻ hình tượng để suy diễn, qui kết một cách dung tục, độc đoán

Có những loại nhân vật được quan tâm đúng mức nhưng cũng còn có loại bị hiểu

nhầm, bị bỏ quên hoặc đang còn vấn để Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Vũ Trọng

Phụng, trong đó có thế giới nhân vật - theo chúng tôi, cần dược tiếp tục nhìn lại và tìm

hiểu sâu hơn một cách khoa học, hệ thống Trên nguyên tắc tiếp cận hệ thống đối với

thế giới nhân vật tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng, luận án mong muốn đi sâu vào quan

niệm và cách thức miêu tả con người của tác giả, một phương diện không thể thiếu khi tìm hiểu thế giới nghệ thuật của nhà văn

1.3 Trong tiến trình lịch sử văn học dân tộc, các nhà văn hiện thực phê phán đã đóng góp phần không nhỏ trên nhiều phương diện, trước hết là ở thể loại văn xuôi Chỉ nói riêng trong công cuộc hiện đại hóa tiểu thuyết đang diễn ra gấp rút từ những năm hai mươi của thế kỷ, Vũ Trọng Phụng đã chiếm một vị trí không thể thay thế, có ý

nghĩa như một cột mốc trong nhiều cột mốc được nhắc đến: Tố Tâm (Hoàng Ngọc Phách), T ự lực Văn đoàn, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao Việc đi sâu nghiên cứu khảo

sát thế giới nhân vật tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng một cách hệ thống sẽ soi sáng những thành công và thất bại của tác giả, chỉ ra những chỗ dễ gây bất đồng, ngộ nhận, giúp cho các nhận định, đánh giá có đầy đủ căn cứ và có sức thuyết phục hơn Từ đó, luận

án cũng làm rõ hơn một phong cách tiểu thuyết, một trình độ chiếm lĩnh cuộc sống và con người, góp phần chỉ ra những đóng góp độc đáo của Vũ Trọng Phụng vào sự phát

triển của tiểu thuyết Việt Nam theo hướng hiện đại và đóng góp của cả trào lưu hiện

thực phê phán

1.4 Hiện nay, sau những thăng trầm kéo dài hàng chục năm, một số tiểu thuyết

của Vũ Trọng Phụng như Giông Tố, Số Đỏ đã được đưa vào chương trình giảng dạy ở

khoa Văn các trường đại học Sư phạm, đại học Khoa học xã hội và nhân văn và ở các trường phổ thông trung học Đề tài của luận án, nếu thực hiện thành công, sẽ có ít nhiều đóng góp phục vụ công tác giảng dạy được tốt hơn

2 L ịch sử vấn đề

Theo thống kê của chúng tôi, cho đến nay (tháng 10/1998) đã có trên 180 bài

viết, sách nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng Con số đó đã cho thấy lịch sử vấn đề Vũ

Trọng Phụng quả là phong phú và phức tạp Ở đây, do yêu cầu của đề tài, không cần thiết đi sâu toàn bộ vấn đề lịch sử Vũ Trọng Phụng, chúng tôi chỉ xin điểm lại lịch sử phê bình nghiên cứu về nhân vật tiểu thuyết của ông Về thời gian, tạm chia quá trình nghiên cứu Vũ Trọng Phụng làm bốn thời kỳ: trước cách mạng tháng Tám, từ sau cách

mạng tháng 8/1945 đến cuối 1957, từ cuối 1957 đến năm 1987 và từ 1987 đến nay

Năm 1934, khi tiểu thuyết đầu tay của Vũ Trọng Phụng là Dứt tình vừa được đăng trên báo Hải phòng tuần báo đã xuất hiện ngay một số bài phê bình của các báo

Tràng An, Đông Tây, Đuốc nhà Nam Đặc biệt, các nhân vật trong Dứt tình, nhất là

hai nhân vật chính Việt Anh và Tiết Hằng đã gây được sự chú ý của báo chí Báo

Tràng An viết: "Vũ Trong Phụng đã khéo vẽ nên cái ẩn tình khuất khúc của lòng người ( ) Tác giả Dứt tình cũng không muốn tưởng tượng ra những nhân vật toàn thiện hay

toàn ác để gợi lòng kính mến hay lòng ghét bỏ của người xem" [2, 31] Tác giả Lệ Chi trên báo Đông Tây chú ý đến đặc điểm chung của các nhân vật trong Dứt tình: "Đào

Quân, Việt Anh, cả đến Tiết Hằng đều toàn là những kẻ tầm thường, tục tĩu, rất không

xứng đáng với địa vị của họ" [2, 33] Tác giả bài báo cũng có những băn khoăn xác đáng về diễn biến tính cách khó hiểu của Việt Anh: "Tôi chưa hề gặp thấy ở Việt Anh

một thái độ hay một lời nói gì đáng yêu đáng phục Tôi không hiểu làm sao tác giả để cho hắn một vị trí đáng thương và đáng phục ngay lúc đầu truyện Mà có phải hoàn

cảnh xã hội làm hư tâm tính hắn đi! Tự hắn đã gây ra sỉ nhục cho hắn và thống khổ

cho người" [2, 34] Báo Đuốc nhà Nam cũng đề cao tài năng của tác giả Dứt tình: "Cái

tài nghệ tinh vi của ông Vũ Trọng Phụng trong cuốn Dứt tình thiệt là một điều không

thể chối cãi được" Đồng thời, tác giả bài báo cũng chỉ ra tư tưởng bi quan định mệnh

của tác giả thể hiện qua số phận các nhân vật: "Tác giả tin rằng ở ngoài cuộc đời có

một sức mạnh rất màu nhiệm thiêng liêng cầm quyền sinh sát mọi người Sức mạnh đó

là "duyên kiếp" hay là"thế tất" (fatalité) Chính sức mạnh đó đã chi phối tới lũ người đang vùng vẫy và đang gây nên những tội lỗi đáng thương" [2, 38]

Tác giả Nguyễn Lê Thanh lại chú ý đến cách thể hiện tâm lý nhân vật trong Dứt

tình Tác giả đã nhận xét những lời khá nặng nề: "Tâm lý của toàn truyện đã hỏng, tâm

lý của từng người cũng không có giá trị gì mấy… Việt Anh là một người không hành động theo lẽ tự nhiên của tâm lý" [2, 48 - 49]

Năm 1936, sau khi Vũ Trọng Phụng cho công bố Giông tố, Số đỏ trên Hà Nội

báo, V ỡ đê trên Tương lai và Làm đĩ trên tờ Sông Hương thì tiểu thuyết Vũ Trọng

Phụng đã trở thành một sự kiện lớn trong đời sống văn học Cách viết táo bạo của Vũ

Trọng Phụng, đặc biệt là viết về cái dâm ở nhiều nhân vật đã gây nên sự khó chịu của

một số người như Thái Phi, Nhất Chi Mai [95], [113] Sau cái chết đau đớn của Vũ

Trọng Phụng, tạp chí Tao Đàn ra số đặc biệt với các bài viết của tám nhà văn Tam

Lang, Nguyễn Tuân, Thanh Châu, Trương Tửu, Ngô Tất Tố, Lưu Trọng Lư, Lan Khai, Nguyễn Triệu Luật Các nhà văn sống đồng thời, thân thiết và thấu hiểu Vũ Trọng

Phụng đã cùng mạnh mẽ khẳng định nhân cách cao quí, tài năng độc đáo cũng như sức

cuốn hút hiếm thấy của các tác phẩm Vũ Trọng Phụng Các bài viết này đúng như

nhận xét của Trần Hữu Tá: "Có chú ý đến vấn đề đánh giá tài năng , nhưng các cây bút kể trên lại còn chú ý nhiều hơn đến vấn đề nhân cách, phẩm hạnh" của tác giả [141, 16] Tuy vậy, trong các ý kiến của Nguyễn Tuân, Lưu Trọng Lư cũng có chỗ

trực tiếp hoặc gián tiếp nói đến sức sống của một số nhân vật của Vũ Trọng Phụng

Về nhân vật tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng, thời kỳ này nổi bật hơn cả là các ý kiến

của Trương Chính (Dưới mắt tôi, Hà Nội, 1939), của Lan Khai (Phê bình các nhân vật

hi ện thời, Nxb Minh Phương, Hà Nội 1941) và của Vũ Ngọc Phan (Nhà văn hiện đại,

quyển 3, Nxb Tân Dân, Hà Nội, 1942) Trương Chính, sau khi điểm qua một loạt nhân

vật trong Giông Tố như Vạn Tóc Mai "đểu giả, trụy lạc", Long "thất vọng vì tình, điêu

đứng vì tình", Tuyết "Phóng đãng, lẳng lơ", Hải Vân "một người phong trần, có chí khí

lớn, hoài bão lớn" đã khái quát một cách chính xác tài năng và nghệ thuật xây dựng nhân vật của tác giả: "Lần lượt diễn ra trên màn ảnh tất cả các hạng người thuộc về các giai cấp, địa vị khác nhau Mỗi nhân vật có những cử chỉ riêng, một vẻ mặt thích hợp Ông Vũ Trọng Phụng là một tiểu thuyết gia có óc quan sát và nhiều kinh nghiệm" [20,

114 - 117]

Lan Khai, một người bạn thân thiết với Vũ Trọng Phụng cũng chỉ ra một đặc điểm nổi bật ở các nhân vật của nhà văn: "Khi đọc các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng,

ta thấy lúc nhúc một nhân vật đen tối, ngu xuẩn, ích kỷ, tàn nhẫn và dâm dật một cách

vô cùng lố bịch", "sự thật các vai truyện do anh tạo ra đều chín phần mười là những kẻ

đa dâm có khi rất quái ác" [72, 67] Con số "chín phần mười" mà Lan Khai nêu ra có

lẽ là cách nói tượng trưng, có ý nhấn mạnh vấn đề - một vấn đề mà ông đã phát hiện ở

Vũ Trọng Phụng Lan Khai đã dùng ngay cái lý thuyết của Phân tâm học Freud để lý

giải động lực sáng tác cũng như đặc điểm nêu trên ở các nhân vật Theo ông, Vũ Trọng

Phụng là "một kẻ mắc bệnh càng ngày càng xa cách và không hiểu cái phần nhân loại lành mạnh nữa" "Cử chỉ của anh, sự hiểu biết, sự suy nghĩ, tính tình của anh đều là

một kẻ ốm ( ) Một bệnh nhân mà tính tình đã như thế lại thêm sự phẫn uất và cái khuynh hướng bảo thủ vào nữa thì ta đã có một nhân vật hoàn toàn khó chịu cho

những kẻ bị Phụng ghét ghen hoặc khinh bỉ" Lan Khai còn tiếp tục đẩy vấn đề đi xa hơn nữa khi hạ bút viết những dòng sau: "Thế là, như trên đã nói, cái khuynh hướng

của con người đa dục vì bệnh ấy đã bị cấm ngăn bởi luân lý, bởi thể chất, bởi sự thiếu đồng tiền Ở Phụng, đã có tất cả một sự đè nén nguy hiểm Và, sự đè nén kéo dài mãi mãi ấy đã khiến cho bản năng không thể chịu được nữa Nó phải tìm một đường tiêu thoát Con đường ấy đã khác hẳn những con đường quen thuộc của trường hợp này Nó

đã là văn chương Chính thế, viết văn để tả những cảnh sôi máu, đối với Vũ Trọng

Phụng tức là một cách hành dâm vậy Anh đã tìm thấy sự thoả mãn quái gở trong khi anh tưởng mình làm việc tố cáo rất cần cho thuần phòng mỹ tục" [72, 69]

Chúng tôi dẫn bài viết cùa Lan Khai hơi dài vì nó tiêu biểu cho một cách tiếp cận nhân vật Vũ Trọng Phụng: kiểu tiếp cận phân tâm học, xem hành động sáng tạo chỉ là

sự giải thoát, "thăng hoa" những ham muốn, dục vọng bị đè nén "Mục đích của nghệ thuật ở Freud chỉ được lý giải như sự thỏa mãn những ham muốn ích kỷ, hám danh, đặc biệt là ham muốn tình dục" [155, 55]

Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại bằng phương pháp phê bình khách quan,

khoa học cố gắng đi sâu chỉ ra những đặc trưng và giá trị thẩm mỹ của tiểu thuyết Vũ

Trọng Phụng, ông cũng là người đầu tiên chỉ ra khá rõ ràng ảnh hưởng của Freud đối

với các nhân vật Vũ Trọng Phụng "Đến khi quyển Giông Tố ra đời, tôi đã đọc từ đầu

đến cuối và thấy trong cái đoạn tôi vừa kể (đoạn Thị Mịch đã về nhà riêng Nghị Hách), tái giả là một đồ đệ của Freud Tác giả tả Thị Mịch một cách vừa giản dị, vừa tỉ mỉ

Một cô gái quê khỏe mạnh, vốn nhà nghèo, đã "biết mùi đời" trong một chiếc xe hòm kín đáo, bây giờ lại sa vào cảnh nhàn hạ và phong lưu, cái cảnh làm cho những khối óc non nớt dễ mơ tưởng đến những điều dâm dục Freud chả ví tình dục của người ta với

một sự đói ăn khát uống là gì? Thị Mịch chính là một kẻ đói khát về đường tình đó" [111, 147 - 148] Vũ Ngọc Phan cũng chỉ ra ảnh hưởng của Freud với một số nhân vật

trong S ố đỏ, Làm đĩ của Vũ Trọng Phụng

Nhưng Vũ Ngọc Phan không nhìn nhân vạt đơn thuần từ một phía Ông phân tích

chính xác ý nghĩa xã hội của các nhân vật trong Giông tố: "Cuốn tiểu thuyết của Vũ

Trọng Phụng làm cho ta thấy rõ ảnh hưởng mạnh mẽ của hoàn cảnh là nhường nào Vì hoàn cảnh gia đình, vì hoàn cảnh xã hội, hai kẻ vốn tính hiền lành và ngay thẳng như

Mịch và Long, rốt cuộc đã trở nên một người đàn bà bất chính và một thiếu niên hư

hỏng" "Tác giả lập truyện rất khéo, từ cái xã hội "xôi thịt" mục nát của thôn quê, đến cái xã hội "sâm banh xì gà" ở thành thị, từ cái óc bủn xỉn của một anh đồ kiết cho đến cái thói hoang tàng của một anh trọc phú, ta thấy đầy những ngu dốt, mê tín, bất công,

mà vai trò nào cũng đều có mặt" [111, 148]

Nếu như nhận xét về Giông tố là chính xác, sắc sảo thì những nhận xét tiếp theo

về Số đỏ của Vũ Ngọc Phan lại quá khắt khe, không công bằng: "Số đỏ của Vũ Trọng

Phụng là một quyển tiểu thuyết hoạt kê, nhưng một lối hoạt kê không lấy gì làm cao cho lắm

Xuân Tóc Đỏ một gã nhặt ban ở sân quần chỉ nhờ ở sự may mắn, ở "Số đỏ" mà

thấm thoắt từ số phận một gã lang thang trở nên vai "đốc tờ", đóng vai diễn giả, đứng lên cải cách phật giáo, rồi lại trở nên một tay cứu quốc, một bậc vĩ nhân!"

"Cái lối khôi hài của ông trong Số đỏ là một lối khôi hài nông nổi, tuy nhạo đời, nhưng không căn cứ " [111, 150] Như vậy, Vũ Ngọc Phan đã không nhìn Số đỏ như

một tiểu thuyết trào phúng với những đặc điểm riêng, độc đáo của nó

Cả ba tác giả trên tuy tiếp cận tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng bằng những cách khác nhau nhưng qua bài viết của mình đều tỏ ra không đồng tình với ngòi bút quá sa đà trong khai thác "cái dâm" ở nhân vật của Vũ Trọng Phụng Trương Chính khẳng định

một cách dứt khoát: "Lỗi lớn của ông Vũ Trọng Phụng là đã hy sinh nghệ thuật mình

để chiều theo một số độc giả trụy lạc Văn ông là văn khiêu dâm Ông cố tìm những

cảnh dâm đãng để phô diễn ra trước mắt mọi người, không ngượng ngừng, không e

lệ

Lúc ông tả Long và Tuyết trai gái trong một tiệm nào đó hoặc lúc ông tả "trò khỉ"

của Nghị Hách và Thị Tình là những dịp cho ông nhằm hai cái đùi khoẻ mạnh, đầy đặn

của Tuyết lúc "cái quần nhiễu trắng đã rơi xuống đất thành một vòng tròn" hoặc là

những dịp cho ông viết những câu văn bẩn thỉu, khiếm nhã, ngang nhiên, sống sượng làm cho người đọc có giáo dục căm tức" [20, 116 - 117]

Vũ Ngọc Phan tuy lời văn có nhẹ nhàng hơn nhưng cũng không đồng tình với Vũ

Trọng Phụng: "Trong Số đỏ cũng như trong những tiểu thuyết khác của Vũ Trọng

Phụng, tác giả tin ở thuyết tính dục quá, sự tin cậy đôi khi đàn áp cả mọi sự xét đoán

của ông, làm cho mỗi khi gặp một "ca" khó hiểu, ông lại đem thuyết ấy ra giải quyết Cái thuyết của Freud không phải hoàn toàn đúng cả, vậy nếu lại tin ở thuyết tính

dục một cách thiên vị, không khỏi có sự sai lầm" Vũ Ngọc Phan đã chỉ ra "sai lầm ấy"

ở nhân vật Huyền trong Làm đĩ: "Quyển Làm đĩ còn một cái nhược điểm này làm cho

người đọc mất cả hứng thú: tác giả đã dồn chứa đủ tất cả các việc làm cho Huyền nhất định phải sa vào vòng trụy lạc, không còn một sức gì để chống đỡ cả" [111, 153 - 162 - 163]

Nhìn chung lại, các ý kiến đề cập đến nhân vật tiểu thuyết cùa Vũ Trọng Phụng trước cách mạng - do nhiều nguyên nhân, chưa đi thật sâu vào vấn đề Phần quan trọng trong đó là các bài báo ngắn, các bài tưởng niệm, hồi ức, với cách viết trực cảm, sinh động chứ chưa phải là những công trình nghiên cứu công phu, trực diện Tuy vậy, một

số bài viết đã có được cảm nhận chính xác về tài năng của cây bút tiểu thuyết Vũ

Trọng Phụng và cả những phức tạp của tài năng ấy - trước hết là trong xây dựng nhân

vật Các ý kiến cũng đa dạng, không dễ dãi, một chiều, đã báo hiệu những phức tạp

tiếp theo trong lịch sử nghiên cứu Vũ Trọng Phụng và nhân vật Vũ Trọng Phụng ở các

thời kỳ sau đó

2.2 Th ời kỳ từ sau cách mạng tháng 8/1945 đến năm 1957

Trong kháng chiến chống Pháp, tại hội nghị tranh luận Việt Bắc, một số ý kiến

của Tố Hữu, Nguyên Hồng đã gián tiếp đề cập đến nhân vật Vũ Trọng Phụng Sau hòa bình lập lại (1954), tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng được tái bản và được đón nhận nhiệt tình Đáng chú ý là những bài tưởng niệm, một số lời giới thiệu tiểu thuyết Vũ Trọng

Phụng của Hoàng Cầm, Trương Tửu, Nguyên Hồng, Nguyễn Tuân Hoàng Cầm nhận

thấy tính chất điển hình phổ biến của nhân vật Số đỏ: "Đọc đi đọc lại Số đỏ, đối chiếu

với cuộc sống thành thị lúc bấy giờ, tôi tìm ra rất nhiều nhân vật ấy trong thực tế:

những Xuân Tóc Đỏ, những bà Phó Đoan, những thầy Min Đơ, Min Toa nhan nhản trên hè phố, trong tiệm nhảy và trong những chỗ sâu kín, tối tăm nhất của xã hội thuộc địa, phong kiến" [72, 154] Nguyên Hồng nhìn thấy tính chất phê phán mãnh liệt "như

mật đắng, như gai góc" ở các nhân vật trong Giông tố và Số đỏ, đồng thời thấy cả ước

muốn khẳng định "những cái gì thật là trong sạch" ở Vũ Trọng Phụng: "Vũ Trọng

Phụng vẫn thấy trên những cái phải phá bỏ này, có những cái tươi tốt trong sạch nở ra,

nở ra với cách mạng cao quí, với cách mạng lý tưởng của con người mà Vũ Trọng

Phụng đã lý tưởng hóa bằng một nhân vật khác thường trong Giông tố, ông già Hải

Vân phiêu lưu và có nhiều hành động thô bạo" [72, 180]

Nguyễn Tuân trong lời giới thiệu Giông tố cũng đề cao tài năng xây dựng nhân

vật, đặc biệt là nhân vật Nghị Hách của Vũ Trọng Phụng, Ông hết lời khen chương XXIX của tác phẩm Ông cho rằng: "Đọc đến đây thấy sợ Vũ Trọng Phụng" [72, 183 - 184]

Đi sâu hơn vào nhân vật tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng thời kỳ này có bài viết của

nhóm Lê Quý Đôn trong Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam và cuốn chuyên luận của

Văn Tâm: "Vũ Trọng Phụng nhà văn hiện thực" Các tác giả trong nhóm Lê Qúy Đôn

nhận xét: "Vũ Trọng Phụng đặc biệt chú ý đến hai hạng người trong xã hội: một là

những kẻ vì đồng tiền mà trở thành lưu manh, và một là những kẻ vì lưu manh mà trở thành giàu có, sang trọng ( ), ở cả hai hạng người này, ông tìm được những nét phù

hợp với ngòi bút trào lộng của ông, đồng thời cũng tìm được những khía cạnh hiện

thực của xã hội" Các tác giả cũng có những nhận xét lý thú về nhân vật Nghị Hách, nhân vật Mịch trong Giông tố: "Vũ Trọng Phụng chú ý đến những tay tư bản, Nghị Hách trong Giông t ố không phải là một ông nghị gật tầm thường, không phải Nghị

Quế của Ngô Tất Tố trong Tắt đèn, Nghị Lại của Nguyễn Công Hoan trong Bước

đường cùng ( ) Nghị Hách lại sắp ứng cử ghế nghị trưởng, sắp có Bắc đẩu bội tinh

Nói tóm lại, hắn là một nhân vật quan trọng trong xã hội ngày trước" Về nhân vật

Mịch, các tác giả viết: "Đối với Mịch, nạn nhân trong Giông tố, ngòi bút của Vũ Trọng

Phụng cũng không đều Đoạn đầu ông tả Thị Mịch là một cô gái quê hiền lành, chất phác, giản dị, chung tình, và khi bị Nghị Hách làm nhục, ông có tỏ một chút thương

hại Nhưng về sau dưới ngòi bút của ông, Thị Mịch trở thành một nhân vật dâm đãng,

và có những cử chỉ vô duyên đáng ghét của một người đang ở cảnh nghèo khổ bỗng được sống trong cảnh giàu có phong lưu" [87, 341 – 344]

Cuốn chuyên luận của Văn Tâm Vũ Trọng Phụng nhà văn hiện thực là công trình

dày dặn đầu tiên đã nghiên cứu tương đối toàn diện, hệ thống về Vũ Trọng Phụng Với

ý thức gán tác phẩm Vũ Trọng Phụng nói chung, tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng nói riêng

với hoàn cảnh lịch sử xã hội đương thời, Văn Tâm đã có những phát hiện khá chính xác về "sự chuyển hoá cương vị xã hội" của các nhân vật Theo tác giả sự "chuyển hóa" này "phản ảnh được sự phân hóa giai cấp mãnh liệt của xã hội Việt Nam trong giai đoạn khủng hoảng kinh tế trầm trọng (1929 - 1934)" Văn Tâm đánh giá cao tài nghệ của Vũ Trọng Phụng trong xậy dựng các nhân vật phản diện: "Ngòi bút giải phẫu lành nghề của ông điểm danh từng đứa, dựng bọn chúng lên mà đánh chúng gục xuống không thể nào ngóc đầu lên được, từ những tên "phú gia định quốc" uy thế hét ra lửa

mửa ra khói như Nghị Hách cho tới các "mẫu hàng" trung sản lép vế, tiểu tư sản với

cảnh sinh hoạt tủn mủn eo sèo thường nhật" Văn Tâm cũng là người đầu tiên nói đến

"trạng lợn tính" của nhân vật Xuân Tóc Đỏ Tuy vậy, nhược điểm dễ thấy của cuốn chuyên luận là đề cao, ca ngợi Vũ Trọng Phụng một chiều Do cố qui nhân vật vào một

"xu hướng", một chỗ đứng, giai cấp máy móc nên có những nhận định không tránh

khỏi khiên cưỡng như cho rằng Long, Mịch, Xuân Tóc Đỏ đều thuộc "xu hướng tư

sản hóa" So sánh hai nhân vật Nghị Hách và Xuân Tóc Đỏ, tác giả cho rằng: "Ở mỗi bên, Vũ Trọng Phụng đã phát triển một trong hai lề lối hình thành từng con người tư

sản: một bên nặng về nước mắt và máu, một bên nặng về quỉ thuật bịp bợm" [142, 80 - 111]

Như vậy, ở thời kì này, do hoàn cảnh khó khăn của cuộc kháng chiến chống Pháp, do đội ngũ các nhà nghiên cứu còn ít ỏi, nên việc tìm hiểu tác phẩm Vũ Trọng

Phụng nói chung, nhân vật của Vũ Trọng Phụng nói riêng chưa có được nhiều thành

tựu

Sóng gió đã nổi lên với tiểu thuyết và nhân vật Vũ Trọng Phụng khoảng đầu năm

1958 Do Vũ Trọng Phụng được nhiều cây bút "Nhân văn-Giai phẩm" đề cao, nên khi phê phán hoạt đông phá hoại của nhóm này, người ta cũng phê phán Vũ Trọng Phụng

một cách vội vàng Hoài Thanh tuy thừa nhận tài năng của Vũ Trọng Phụng trong xây

dựng một số điển hình phản diện, nhưng cũng lưu ý cảnh giác với một cây bút "có thái

độ khinh bạc đối với nông dân", "đã vẽ nên những hình ảnh rất sai về người chiến sĩ cách mạng" [72, 215 - 216] Ý kiến Hoài Thanh còn dè dặt, cũng có thể coi là cần thiết trong lúc bấy giờ Nhưng đến Nguyễn Đình Thi thì vấn đề đã đi quá xa: "Vũ Trọng

Phụng có thể tả một cách sinh động và hứng thú những mặt tàn ác, dâm ô của lớp người ăn trên ngồi trốc, hoặc lối sống sa đọa của lớp lưu manh ở thành thị Nhưng qua toàn bộ những tiểu thuyết hoặc phóng sự của Vũ Trọng Phụng, không tìm thấy một hình ảnh nào chân thật về người lao động, công nhân hay nông dân Khi mô tả người cách mạng thì ngòi bút Vũ Trọng Phụng trở thành ngớ ngẩn đến lố lăng, nếu không

phải là xuyên tạc" [72, 218]

Bài viết của Hoàng Văn Hoan Một vài ý kiến về vấn đề tác phẩm Vũ Trọng

Ph ụng trong văn học Việt Nam, tuy không được công bố nhưng đã để lại những tác hại

nhất định đối với công việc nghiên cứu và giảng dạy Vũ Trọng Phụng Dựa trên những

cứ liệu không chính xác và bằng phương pháp xã hội học dung tục, Hoàng Văn Hoan

đã tiến hành phân tích một loạt các nhân vật của Vũ Trọng Phụng để phủ nhận hoàn toàn những mặt tích cực trong tiểu thuyết của ông: "Có người nhìn qua hình tượng Nghị Hách mà nói rằng Vũ Trọng Phụng dám đả kích phong kiến và tư sản mại bản

một cách mãnh liệt chưa từng thấy ở các nhà văn khác Đó là một cách nói có phần

ngây thơ" "Ở Giông tố, hình tượng Hải Vân (khóa Hiền) càng là một hình tượng rất

đểu giả: là một người bao nhiêu năm bị tù tội ở nước ngoài, có nhiệm vụ lớn là về nước để thống nhất hai đảng quốc gia, mà lại là người đã thông dâm với vợ Nghị Hách

và tuyên bố một cách trắng trợn, mà lại liên lạc với tên lưu manh Vạn Tóc Mai để tổ

chức việc bắt quả tang vợ Nghị Hách, mà lại lúc ở nhà Nghị Hách thì bịp bợm bằng địa lý, tướng số, cũng thuốc phiện cũng gái, cũng trụy lạc, dâm đãng "

"Phó Đoan, Vũ Trọng Phụng đã miêu tả là một người dâm phụ nhưng Vũ Trọng

Phụng đã không phân tích nguồn gốc xã hội, không phê phán mà lại còn đùa cợt qua bài diễn văn của bác sĩ Trực ngôn "

"Trong Giông t ố, Vũ Trọng Phụng đã xuyên tạc vấn đề quốc gia và quốc tế,

xuyên tạc cách mạng qua hình tượng của Hải Vân, và trong Vỡ đê thì qua hình tượng Phú và tòa báo L ao động, còn ở Số đỏ thì chửi xỏ phong trào bình dân " [72, 228 -

231 - 235 - 242]

Bài viết có thể xem là điển hình cho lối tiếp cận tác phẩm và nhân vật một cách máy móc, xã hội học dung tục, không dựa trên sự nghiên cứu khách quan, khoa học Trong không khí không bình thường do các bài viết trên đưa lại, một số nhà nghiên

cứu khác cũng triển khai vấn đề Vũ Trọng Phụng theo hướng phê phán Họ cho rằng

Vũ Trọng Phụng là nhà văn theo "khuynh hướng tự nhiên chủ nghĩa", cho rằng "Lão già Hải Vân thực chất chỉ là một tên lưu manh khoác áo cán bộ cách mạng" [33, 109], cho rằng "Các tác giả tự nhiên chủ nghĩa mà tiêu biểu là Vũ Trọng Phụng có một cái nhìn tàn nhẫn đối với xã hội, khinh miệt nhân dân lao động, có khi đề cao đế quốc, đề cao bọn Tờ-rốt-kít chống Đảng Cộng sản" [116, 16]

Tuy nhiên, thời kỳ này vẫn có những bài nghiên cứu có giá trị, muốn đi sâu giải quyết vấn đề một cách khoa học Nguyễn Đăng Mạnh trong bài viết "Mâu thuẫn cơ

b ản trong thế giới quan và trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng" (1971) đã tập trung

phân tích về những "nhân tố cơ bản" vừa thống nhất vừa đối lập trong thế giới quan

của Vũ Trọng Phụng, dẫn đến những mâu thuẫn biểu hiện trong sáng tác ở từng thời

kỳ, chi phối và tạo ra những phức tạp, mâu thuẫn trong xây dựng nhân vật: "Mâu thuẫn

ấy có khi hóa thân thành những cặp nhân vật đối lập với nhau về thái độ sống, chẳng

hạn như anh Cả Thuận có thái độ phá phách liều lĩnh với ông bố và người vợ nhẫn

nhục của mình (Không một tiếng vang); như Long, gã tình nhân bị sỉ nhục đang hăm

hở muốn trả thù với Tú Anh, nhà triết lý hư vô chủ nghĩa (Giông tố); như Minh, Phú

những thanh niên hăng hái hoạt động với tham Quang, anh viên chức hiểu đời nhưng

an phận (Vỡ đê) Mâu thuẫn ấy thường dằng xé nội tâm nhiều nhân vật" [98, 98] Về

nhân vật Số đỏ, nhà nghiên cứu cho rằng: "Từ đầu đến cuối tác phẩm, toàn là những

chuyện phóng đại đến vô lý, toàn những điều bịa đặt đến kỳ quặc, vậy mà không có

hình ảnh nào, chi tiết nào không có hạt nhân khách quan của nó Bởi vậy, nhiều nhân

vật trong Số đỏ đạt tới giá trị những điển hình hiện thực chủ nghĩa xuất sắc" [98, 106]

Phan Cự Đệ trong Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại (tập I - 1974) đã từ góc độ

phương pháp sáng tác cố gắng đi sâu lý giải những thành công của Vũ Trọng Phụng trong việc xây dựng các nhân vật điển hình Nhà nghiên cứu đánh giá cao giá trị điển hình của nhiều hình tượng nhân vật: "Tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng đầy những nhân

vật được cá thể hoá cao độ, đa dạng, phong phú về mặt thẩm mỹ, những con người đang theo đuổi những dục vọng cá nhân" [39, 118] "Qua Nghị Hách, Vũ Trọng Phụng

đã làm nổi bật tính chất đa dạng của một tính cách điển hình hiện thực chủ nghĩa" [39, 313] "Xuân Tóc Đỏ đã trở thành một con người sống lừng lựng trong tác phẩm Vũ

Trọng Phụng phải phục tùng sự phát triển hợp lôgic nội tại của nó ( ) Xuân Tóc Đỏ

là một điển hình khá sinh động, có cá tính riêng biệt, có một sự phát triển hợp lôgic nội

tại" [39, 321 - 322]

Cũng ở thời kỳ này, trong bộ "Từ điển văn học" (2 tập) đã có tới bốn mục từ về

Vũ Trọng Phụng (Vũ Trọng Phụng, Giông tố, Số đỏ Nguyễn Hoành Khung viết, Vỡ đê

Trần Hữu Tá viết) Các tác giả đã giới thiệu được một cách khái quát những đóng góp

của Vũ Trọng Phụng và cả những hạn chế của ông trong các tiểu thuyết tiêu biểu Về

Giông t ố, Nguyễn Hoành Khung viết: "Giông tố chứng tỏ một bản lĩnh nghệ thuật già

dặn của một cây bút tiểu thuyết độc đáo, táo bạo: một bức tranh toàn cảnh rộng lớn về

xã hội với những quan hệ chồng chéo, phức tạp, những mảng đời sống được miêu tả

thật sinh động, những nhân vật giàu sức sống, đạt tới giá trị điển hình sắc sảo Tác

phẩm có ảnh hưởng rõ rệt trong đời sống văn học đương thời và đã góp phần vào sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại" [67, 265] Số đỏ và các nhân vât trong tác

phẩm này cũng được đánh giá bằng những lời xác đáng "Số đỏ đã đưa ra một loạt

chân dung biếm họa rất mực sinh động về gần đủ loại nhân vật tiêu biểu cho cái xã hội

tư sản nhố nhăng với trình độ tiểu thuyết già dặn, bút pháp châm biếm đặc biệt sắc

sảo, Số đỏ là một trong những thành tựu nghệ thuật đặc sắc của văn xuôi Việt Nam

hiện đại, nhất là trong thể loại tiểu thuyết trào phúng." [69, 307]

Nhìn chung lại, ở miền Bắc, đây là thời kỳ ba mươi năm đầy "sóng gió đối với con người và tác phẩm của Vũ Trọng Phụng Cũng vì thế, nhiều nhân vật tiểu thuyết

của ông cũng bị đòn oan Những bất công đến với Vũ Trọng Phụng cũng do nhiều

nguyên nhân gây nên: do Vũ Trọng Phụng là một hiện tượng phức tạp, đầy mâu thuẫn, trong khi đó tư duy, phương pháp nghiên cứu còn bất cập; do lối phê bình thô bạo, thiếu dân chủ; do căn bệnh xã hội học dung tục Tuy vậy, nhờ cố gắng của nhiều nhà văn và nhà nghiên cứu có quan điểm và phương pháp đúng đắn, vị trí của Vũ Trọng

Phụng đã dần dần được phục hồi

Ở miền Nam, Vũ Trọng Phụng cũng là một nhà văn được giới nghiên cứu chú ý

Có nhiều số đặc san về Vũ Trọng Phụng Có thể kể đến các ý kiến, nhận định về Vũ

Trọng Phụng của Nguyễn Văn Trung [160], của Phạm Thế Ngữ [105], của Thanh Lãng [81], của Nguyễn Duy Diễn [25], của Nguyễn Triệt Luật [86], của Vũ Bằng [11] [12] [13] [14] v.v Khuynh hướng chung của các tác giả là khẳng định, đề cao Vũ Trọng

Phụng Các bài viết chủ yếu nằm ở dạng hồi ký, bút ký, tạp văn tuy có nhiều nhận định chính xác, nhưng cũng không có khám phá gì thật sâu sắc về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng Điểm gặp gỡ của nhiều cây bút là họ thường cảm nhận, thưởng thức Vũ Trọng Phụng một cách thích thú, hào hứng, thường

nhấn mạnh vào tính chất điển hình phổ biến và ý nghĩa "phổ quát", "muôn đời", sức

sống lâu bền của hình tượng nhân vật Vũ Trọng Phụng Dương Nghiễm Mậu viết:

"Con người như Nghị Hách đủ làm một biểu tượng cho bất cứ một xã hội nào"

"Nhân vật của Vũ Trọng Phụng đã trở thành những mẫu người điển hình Trong cuộc

sống chúng ta không ngớt thấy những Xuân Tóc Đỏ, những Nghị Hách, những Typn,

những bà Phó Đoan [101, 57 - 64] Nguyễn Mạnh Côn cũng cho rằng: "Anh (Vũ

Trọng Phụng) chỉ có một đời sống, nhưng đã tạo nên nhiều nhân vật, trong đó có

những nhân vật hứa hẹn không bao giờ chết [23, 105] Phạm Thế Ngũ, Mai Thảo, Nguyễn Duy Diễn… cũng có những nhận định tương tự Nhược điểm dễ thấy ở nhiều bài viết là sự thiếu chính xác về tư liệu, một số nhận định mơ hồ, sai lầm kiểu như:

"Nghị Hách là sự giải tỏa mặc cảm báo thù trong một người tự biết giá trị của mình và

biết rõ giá trị, cùng ảnh hưởng cùa công việc của mình, nhưng biết thì biết, vẫn phải

sống cuộc đời khó khăn thiếu thốn" [23, 102] "Bằng Số đỏ Vũ Trọng Phụng đã diễu

cợt, không - đã nguyền rủa thậm tệ giới trí thức ( ) Sự phá hoại gây nên bởi Số đỏ chỉ

nhằm một số trạng thái xấu xa của giới trí thức" [23, 95 - 96]

2.4 Th ời kỳ từ năm 1987 đến nay

Chúng tôi chọn mốc 1987 vì đây là thời điểm đầy ý nghĩa đối với lịch sử nghiên

cứu Vũ Trọng Phụng Cũng trong năm này, Tuyển tập Vũ Trọng Phụng (3 tập) được

nhà xuất bản Văn học cho ra mắt độc giả Các hội thảo lớn, các buổi nói chuyện về Vũ

Trọng Phụng được tổ chức Trong giới văn học và trong dư luận, vị trí của Vũ Trọng

Phụng đã được khẳng định mạnh mẽ, dứt khoát

Với cách nhìn cởi mở, trong không khí đánh giá lại các hiện tượng văn học, lần lượt xuất hiện các bài nghiên cứu có tính chất nhìn lại, đồng thời đi sâu hơn vào các tác phẩm, trong đó có tiểu thuyết và nhân vật tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng Đáng chú ý

là các ý kiến của Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Hoành Khung, Phan Cự Đệ, Hoàng

Ngọc Hiến, Đỗ Đức Hiểu, Phong Lê, Vương Trí Nhàn, Lê Thị Đức Hạnh

Nguyễn Đăng Mạnh viết Lời giới thiệu tuyển tập Vũ Trọng Phụng, trong khi bao

quát tư tưởng - nghệ thuật và đặc điểm phong cách nhà văn đã có những khái quát về nhân vật tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng: "Một loạt những tình huống và nhân vật được

dựng lên bằng sự phẫn uất và để trả thù Đã phẫn uất và trả thù thì tất nhiên không giữ được chừng mực Phải phóng thật to, phải tô thật đậm những cái ác, cái dâm, cái đểu

giả lố bịch của chúng nó lên để cho thằng địa chủ, thằng tư sản phải trở thành một tên

bạo chúa như Nghị Hách, sự dâm ô phải hiện hình thành mụ Phó Đoan, sự đểu giả

phải như Xuân Tóc Đỏ, thầu khoán Khoát, Vạn Tóc Mai " [99, 22] "Nhân loại trong tác phẩm Vũ Trọng Phụng là một thứ nhân loại ồn ào, nhốn nháo, hoạt động quyết liệt

và luôn luôn xung đột hoặc bóc lột nhau, ức hiếp nhau, hoặc lừa dối nhau, chơi xỏ nhau, rồi cãi nhau, kiện cáo nhau" [99, 48] "Tài nghệ trào phúng của Vũ Trọng Phụng trước hết kết tinh ở những bức hý họa độc đáo của ông" [99, 54]

Nguyễn Hoành Khung trong Văn học Việt Nam (1930 - 1945), tập 1 (Nxb ĐH &

GDCN, viết từ 1982, xuất bản 1988) vừa nhìn lại tác giả Vũ Trọng Phụng một cách

thấu đáo, vừa có những phân tích chính xác về một số nhân vật của Vũ Trọng Phụng

trong Giông t ố, Số đỏ, Làm đĩ Đặc biệt, tác giả đã có một sự phân tích khá hệ thống

về các nhân vật trong Giông tố từ Nghị Hách, Thị Mịch, Hải Vân, Tú Anh đến những

đám đông nhân vật tiêu biểu cho từng loại người trong xã hội Về Nghị Hách, nhà nghiên cứu nhận định: "Nghị Hách có một bản chất chính trị rất phản động mang tính giai cấp rõ rệt Vạch ra được điều đó, ngòi bút Vũ Trọng Phụng đã chứng tỏ một bước

tiến lớn trong nhận thức tư tưởng và trong điển hình hóa hiện thực chủ nghĩa." [70, 236]

Về nhân vật Hải Vân, sau khi chỉ ra những mâu thuẫn, phức tạp ở nhân vật này, tác giả kết luận: "Có căn cứ để nói rằng Vũ Trọng Phụng đã dựng nên hình tượng nhân

vật người chiến sĩ cộng sản này với niềm kính phục, tin tưởng chân thành Chính Hải Vân là nhân vật trực tiếp phát ngôn cho tác giả về nhận thức, quan điểm chính trị, cả

về niềm tin vào "số mệnh" nữa Trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng, chỉ ở Giông tố

mới xuất hiện xu hướng vượt tình thế, và điều đó cũng chỉ thực sự biểu lộ ở nhân vật

Hải Vân" [70, 241]

Với nhân vật Tú Anh, tác giả chỉ ra cả sự nổ lực lẫn thất bại của Vũ Trọng Phụng trong việc xây dựng hình tượng: "Nhân vật lý tưởng được tác giả gửi gắm tin cậy nhất này lại hết sức giả tạo, không có giá trị hiện thực không chỉ vì nhà văn vụng về để cho nhân vật thuyết lý quá nhiều, làm cái loa cho tác giả mà chủ yếu vì nhân vật này chỉ là

sản phẩm thuần túy chủ quan của nhà văn, không mang bản chất xã hội nào và không

thể có trong cuộc đời" [70, 240]

Trong không khí nhìn lại, tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng - với tính chất

độc đáo của nó, được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Phan Cự Đệ tiếp tục dùng lăng

kính điển hình hoá để "đánh giá lại Số đỏ" trên một cái nhìn toàn diện hơn, sâu sắc

hơn Tác giả chi rõ tính chất độc đáo của các nhân vật trong tác phẩm: "Các nhân vật,

từ những cảnh sát đường phố như Min Đơ, Min Toa đến những thành viên cao cấp của

bộ máy thống trị như toàn quyền, thống sứ, vua ta, vua Xiêm tất cả đều mất hết vẻ uy nghiêm, tôn kính, đều biến thành những anh hề trên sân khấu cuộc đời" "Xuân Tóc

Đỏ là một điển hình thành công, sinh động, có sự phát triển hợp lôgic nội tại, một nhân

vật được phóng đại nhưng vẫn hoàn toàn chân thật" [41,31 – 32 – 33]

Hoàng Thiếu Sơn trong bài viết: "Số đỏ cuốn truyện bợm kỳ tài" muốn đặt Số đỏ

ngang hàng với nhiều cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của "dòng văn học picaresco" ở phương Tây là loại tiểu thuyết mà "tác giả đưa nhân vật của mình đi khắp đó đây, bắt

trải qua đủ thứ phiêu lưu" [6, 98] Hoàng Ngọc Hiến trong bài Trào phúng của Vũ

Tr ọng Phụng trong Số đỏ muốn mở rộng ý nghĩa trào phúng của tác phẩm khi đặt vấn

đề xem xét nhận định của nhà xuất bản Văn học trong lần in năm 1988: "Dùng tiếng

cười làm vũ khí, Số đỏ đánh vổ mặt vào cả một lũ lĩ những "ông chủ", "bà chủ" của xã

hội cũ gồm toàn những quân đểu giả, xỏ xiên, cơ hội chù nghĩa" Bác lại nhận định trên, tác giả đi đến khẳng định dứt khoát: "Phân tích Số đỏ không nên đặt vấn đề mũi

nhọn trào phúng chỉa vào giai cấp nào? Tác giả tạo ra cả một xã hội hài hước trong đó

nhất cử, nhất động của bất kỳ nhân vật nào đều khôi hài, lố bịch" "Nội dung tư tưởng

của Số đỏ đạt tới trình độ phổ quát, tác giả phê phán một loạt thói rởm tật xấu có thể

trở thành phổ biến ở mọi chế độ xã hội: cấp tiến rởm, bình dân rởm, trí thức rởm, nghệ thuật rởm, khoa học rởm, hàm tước rởm, bằng sắc rởm" [54, 107 - 108] Những ý kiến này chúng tôi sẽ còn có dịp trở lại trong phần nội dung của luận án

Trong không khí đổi mới, một số nhà nghiên cứu tìm cách tiếp cận tiểu thuyết

của Vũ Trọng Phụng theo hướng thi pháp học, ký hiệu học Đỗ Đức Hiểu trong Những

l ớp sóng ngôn từ trong Số đỏ của Vũ Trọng Phụng nhìn Số đỏ" như một hiện tượng

ngôn từ hết sức độc đáo, đánh dấu thời đại" Nhìn ngôn từ như là "hệ thống ký hiệu văn chương, những ký hiệu mang ý nghĩa", nhà nghiên cứu đã phát hiện ra "tiếng cười

nhại" xuyên suốt tác phẩm, phát hiện ra tính chất "tiểu thuyết đô thị một trăm phần

trăm" và sự đan xen của nhiều "lớp sóng ngôn từ phát đi từ Số đỏ" [55, 243 - 244] Về

nhân vật Xuân Tóc Đỏ, nhà nghiên cứu đưa ra một ý kiến đáng chú ý: "Nói chung, không nên nhận định "tính cách" của nhân vật (nếu hiểu tính cách là cái gì "bản chất",

bất biến, hoặc tồn tại đóng kín) mà phải tìm hiểu chức năng của nhân vật trong biến

diễn của truyện" "Xuân Tóc Đỏ trải qua biết bao phiêu lưu mạo hiểm, nó hóa thân như có phép lạ Nó là ai? không thể xác định "tính cách" của nó (như bất cứ một nhân

vật nào khác) hoặc nó có nhiều tính cách, những tính cách biến đổi ở các cái nhìn, từ khía cạnh này sang khía cạnh khác, lúc này hay lúc khác, của người này hay người khác, tức là ở những mối quan hệ" [55, 251 - 252] Những ý kiến này, theo chúng tôi

cần được bàn bạc thêm Trong bài viết này, tác giả cũng có những khiên cưỡng với

kiểu bóc tách ngôn từ như: "Mở đầu hành trình ly kỳ này là cuộc gặp gỡ Xuân Tóc Đỏ

- ông thầy số (chú ý sự gắn bó của hai nhân vật này thông qua nhan đề tiểu thuyết:

Ông th ầy số + Xuân Tóc Đỏ = Số đỏ)" [55, 248]

Trong một bài báo đăng ở Văn nghệ, Phạm Xuân Nguyên muốn vận dụng quan

điểm của Bakhtin để tìm ra ý nghĩa "cách tân thể loại" của Số đỏ trên hai phương diện:

cách xây dựng nhân vật và thủ pháp tiếng cười Tiếc rằng sự vận dụng Bakhtin ở đây chưa tạo được ấn tượng gì với người đọc Người viết chỉ mới đưa ra những nhận định:

"S ố đỏ khẳng định mình là cuốn tiểu thuyết có tính chất tiểu thuyết nhất", "Xuân Tóc

Đỏ trong Số đỏ đích thực là nhân vật của tiểu thuyết", "Xuân Tóc Đỏ là nhân vật tiểu

thuyết thứ nhất của văn học Việt Nam hiện đại" [106, 7], chứ chưa đi sâu lý giải làm sáng tỏ vấn đề một cách thuyết phục, có căn cứ khoa học

Cũng rất cần thiết phải trao đổi lại là các ý kiến của Hoàng Thiếu Sơn xung quanh các nhân vật trong Trúng số độc đắc, Làm đĩ Trong lời giới thiệu Trúng số độc

đắc, nhà nghiên cứu đã có phần quá lời coi cuốn tiểu thuyết là "một tuyệt tác về thật

nhiều phương diện", "đã vẽ lại một con đường rất biện chứng biến một anh ký kiết ra

một tay cự phú, với các hoàn cảnh gia đình, xã hội vây quanh anh ta" "Nguyễn Văn Phúc cùa Vũ Trọng Phụng không thể không làm liên tưởng đến Raxkonnicov của

F.Đôxtôievxki trong Tội ác và hình phạt" [133, 7] "Từ giữa những năm 30, Vũ Trọng

Phụng đã là người khảo sát lòng người, thực sự bậc thầy rồi, rõ ràng như vậy; rồi đến năm 39 với tác phẩm cuối cùng này của đời mình, Vũ Trọng Phụng đã đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật phân tích tâm lý" [133, 9] Trong Lời giới thiệu Làm đĩ, tuy Hoàng

Thiếu Sơn phải thừa nhận đây là cuốn "tiểu thuyết luận đề", "tiểu thuyết giáo huấn" nhưng lại cho rằng "bạn đọc vẫn cứ bị lôi cuốn như đọc bất cứ một cuốn tiểu thuyết hay nào, là vì các sự kiện, các biến cố diễn ra rất hợp lý, lại nhiều lúc rất bất ngờ, không những thế các nhân vật lại rất sinh động" [134, 27] Rõ ràng, đây là những nhận định đề cao nhân vật Vũ Trọng Phụng một cách dễ dãi, một chiều, cũng là một cực khác của sự thiếu khách quan trong nghiên cứu

Sẽ là thiếu sót nếu không nhắc đến một số luận văn thạc sĩ, một số luận án P.T.S nghiên cứu về; Vũ Trọng Phụng trong thời gian gần đây như luận văn thạc sĩ Hai hình

tượng Long, Mịch trong tiểu thuyết Giông tố của Vũ Trọng Phụng của Trần Thị Lệ

Thanh [146]; Luận án P.T.S Đóng góp của Vũ Trọng Phụng đối với lịch sử văn học

Vi ệt Nam hiện đại qua hai thể loại phóng sự và tiểu thuyết phóng sự của Trần Đăng Thao [149]; lu ận án P.T.S Tiếng cười Vũ Trọng Phụng qua một số tác phẩm tiêu biểu

của Nguyễn Quang Trung [159] Luận.án của Trần Đăng Thao xem xét đóng góp của

Vũ Trọng Phụng trên góc độ lịch sử văn học ở hai thể loại phóng sự và tiểu thuyết phóng sự Luận án của Nguyễn Quang Trung trong khi đi sâu vào tiếng cười Vũ Trọng

Phụng có nhiều trang phân tích lý thú về kiểu nhân vật "vô nghĩa lý" và quan hệ giữa

tiếng cười Vũ Trọng Phụng và văn hóa dân gian

Nhìn chung lại, qua bốn thời kỳ trên, với nhiều cách tiếp cận khác nhau, có thể

thấy những thành quả rất đáng trân trọng trong việc nghiên cứu tiểu thuyết Vũ Trọng

Phụng nói chung, nhân vật tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng nói riêng Cùng với thời gian, nhiều vấn đề xung quanh nhân vật Vũ Trọng Phụng ngày càng được sáng tỏ dần, cách

tiếp cận nhân vật cũng ngày càng đa dạng hơn Tuy vậy, do tính phức tạp của vấn đề,

do lịch sử nghiên cứu nhân vật của Vũ Trọng Phụng là một lịch sử đầy sóng gió, có

những thời kỳ không bình thường, nên có không ít bài viết đã vi phạm sự khách quan,

tỉnh táo trong nghiên cứu khoa học Có những ý kiến "đề cao quá đáng" Vũ Trọng

Phụng, ngược lại cũng có những người cố tình hạ thấp, thậm chí muốn vùi dập nhà văn Từ sự thiếu khách quan này, có người chỉ dùng nhân vật làm cái cớ để hướng đến

những mục tiêu ngoài văn học Tất nhiên, chúng tôi không phủ nhận những thành tựu,

với những khám phá phong phú về thế giới nhân vật tiểu thuyết của ông, nhưng quả là còn nhiều phương diện cần được tiếp tục giải quyết Trong thế giới nghệ thuật của Vũ

Trọng Phụng, nếu các nhân vật điển hình hiện thực như Xuân Tóc Đỏ, Nghị Hách, Phó Đoan được chú ý nhiều thì một số kiểu loại nhân vật khác, chẳng hạn loại nhân vật

"tha hoá" như Mịch, Long, Phúc, Huyền chưa được quan tâm đúng mức Nhân vật trong một mảng tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng như Dứt tình, Lấy nhau vì tình, Làm

đĩ, Trúng số độc đắc rất cần thiết được tìm hiểu kỹ hơn Với cái nhìn đổi mới, nhiều

vấn đề liên quan đến nhân vật Vũ Trọng Phụng lại tiếp tục được đặt ra và cần được

giải quyết tiếp Sự kế thừa thành quả của những người đi trước sẽ tạo đà để chúng tôi

giải quyết những nhiệm vụ mà luận án sẽ đề ra ở phần tiếp theo

3 Nhi ệm vụ, phạm vi và phương pháp nghiên cứu:

Luận án hướng tới những nhiệm vụ sau:

3.1.1 Thế giới nhân vật của Vũ Trọng Phụng đa dạng, phức tạp, là đầu mối của nhiều tranh cãi, bởi vì chúng trước hết gắn liền với quan niệm nghệ thuật về con người cũng đầy mâu thuẫn của Vũ Trọng Phụng.Vì vậy, luận án đi sâu tìm hiểu quan niệm về con người của nhà văn như một nhân tố cơ bản qui định, chi phối trực tiếp tới các nhân

vật của ông

3.1.2 Vũ Trọng Phụng trước hết là một nhà văn hiện thực, do đó cần thiết phải

tiếp cận nhân vật Vũ Trọng Phụng từ góc độ điển hình hóa hiện thực chủ nghĩa Tuy

vậy, Vũ Trọng Phụng không phải là một nhà văn hiện thực nhất quán, có nhiều nhân

vật của ông đi theo những kiểu khái quát hóa nằm ngoài phạm vi của chủ nghĩa hiện

thực Vì vậy, luận án trên cơ sở phân loại hệ thống nhân vật, đi sâu nghiên cứu sự đa

dạng, không đồng đều trong các hình thức khái quát hoá, chỗ mạnh, chỗ yếu trong bút pháp xây dựng nhân vật của nhà văn, đặt trong tiến trình hiện đại hóa của tiểu thuyết

Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945

3.1.3 Nhân vật tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng tất yếu được xây dựng, hư cấu bằng các phương tiện nghệ thuật Trong các nhà văn hiện thực phê phán 1930-1945, Vũ

Trọng Phụng là người tạo ra được dấu ấn độc đáo, không thể trộn lẫn trên các biện pháp xây dựng nhân vật của mình Vì vậy, luận án cũng nêu nhiệm vụ tìm hiểu các

biện pháp thể hiện nhân vật mang tính sở trường của nhà văn

- Người tù được tha (di cảo)

Về văn bản, các tiểu thuyết Giông tố, Số đỏ, Vỡ đê, Người tù được tha chúng tôi

dựa vào tuyển tập Vũ Trọng Phụng (2 tập - in lần thứ hai), Nxb Văn học, Hà Nội,

1993 Các tiểu thuyết Dứt tình, Lấy nhau vì tình, Trúng số độc đắc, Làm đĩ theo bản in

của Nxb Văn học, được lần lượt in lại trong các năm 1989, 1990, 1994 Riêng tiểu thuyết Giông tố vì bản in của Nxb Văn học (Theo bản Mai Lĩnh, Sài Gòn, 1959) có cắt

bỏ một số đoạn, do đó khi cần thiết chúng tôi xin đối chiếu với Hà Nội báo để trích

dẫn đầy đủ

Chúng tôi tạm gác ra ngoài tiểu thuyết Quý phái (Đăng dở dang trên Đông dương

t ạp chí) vì không có văn bản đầy đủ Chúng tôi cũng không đề cập đến các nhân vật

trong phóng sự của Vũ Trọng Phụng mặc dù các phóng sự và tiểu thuyết của ông có nhiều điểm gặp gỡ Chúng tôi cũng không đặt trong phạm vi nghiên cứu các nhân vật trong truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng Luận án cũng không đi vào những vấn đề

phức tạp của lý luận về thể loại tiểu thuyết mà chỉ đề cập đến nó trong trường hợp cần thiết

3.3 Phương pháp nghiên cứu:

Luận án kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu: phương pháp cấu trúc - hệ

thống, phương pháp phân loại - thống kê, phương pháp lịch sử - so sánh

- Phương pháp hệ thống: Xem xét các nhân vật trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng

như một hệ thống có sự tác động lẫn nhau, có thống nhất và mâu thuẫn biện chứng, nghĩa là nhìn chúng trong một sự liên kết không phải là số cộng đơn thuần để tạo ra

chức năng mới khác với từng nhân vật được xem xét riêng rẽ Một hệ thống thường

phải có yếu tố chủ đạo, tạo nên tính thống nhất của nó Chúng tôi xem quan niệm về con người là yếu tố chủ đạo chi phối và qui định hệ thống nhân vật

- P hương pháp phân loại - thống kê:

Luận án phân chia các bài viết về nhân vật Vũ Trọng Phụng theo trục thời gian thành bốn thời kỳ nghiên cứu khác nhau Khi đi vào hệ thống nhân vật, chúng tôi tiến hành phân loại chúng để khảo sát, điều này phù hợp với sự đa dạng và phức tạp trong bút pháp xây dựng nhân vật của nhà văn Trong trường hợp cần thiết, chúng tôi cũng

tiến hành xem xét tần số xuất hiện của nhân vật, số lượng ngôn ngữ độc thoại, đối thoại để sự nghiên cứu có thêm căn cứ xác đáng hơn

- Phương pháp lịch sử - so sánh: Đặt nhân vật Vũ Trọng Phụng trong tiến trình

hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, trước hết là tiểu thuyết hiện thực phê phán,

luận án trong trường hợp cần thiết tiến hành đối chiếu nhân vật tiểu thuyết Vũ Trọng

Phụng với nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao… để làm sáng tỏ vấn đề

4 Đóng góp mới của luận án

Thực hiện được các nhiệm vụ trình bày trên, chúng tôi mong luận án sẽ có được đóng góp mới khi tiến hành nghiên cứu thế giới nhân vật tiểu thuyết Vũ Phọng Phụng

một cách toàn diện, hệ thống, tương đối thấu đáo - từ quan niệm về con người, các hình thức khái quát hóa nghệ thuật cho đến các biện pháp nghệ thuật chủ yếu trong xây dựng nhân vật của nhà văn Luận án cũng đặt tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng trong

tiến trình hiện đại hóa của thể loại tiểu thuyết để làm sáng rõ những đóng góp của nhà văn đối với lịch sử văn học

Từ cái nhìn toàn diện này, luận án cố gắng có đóng góp mới về một số vấn đề:

chỉ ra các phương diện cụ thể, đầy phức tạp, mâu thuẫn trong quan niệm về con người

của Vũ Trọng Phụng – một vấn đề chưa được nghiên cứu hệ thống; làm rõ chỗ mạnh,

chỗ yếu cơ bản trong bút pháp xây dựng nhân vật của nhà văn; chỉ ra những biện pháp nghệ thuật độc đáo, sở trường của nhà tiểu thuyết lớn Vũ Trọng Phụng

Trong khi nghiên cứu hệ thống nhân vật, luận án cũng có đóng góp nhất định trong việc tìm hiểu sâu hơn các tiểu thuyết được coi là "hạng hai" và chưa được chú ý

đúng mức của Vũ Trọng Phụng như Dứt tình, Lấy nhau vì tình, Làm đĩ, Trúng số độc

Chương 1 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG TRONG TIỂU THUYẾT

Quan niệm nghệ thuật về con người là một khái niệm của thi pháp học có sự gắn

bó với thế giới quan nhưng không đồng nhất với thế giới quan nhà văn Nó là cách cắt nghĩa, là phương diện chủ quan trong cách cảm nhận của nhà văn đối với con người Suy cho cùng, giá trị của văn học chính là ở chỗ nó đã hiểu, đã cảm nhận và chiếm lĩnh con người sâu sắc đến mức độ nào

Với tầm quan trọng như vậy, vấn đề quan niệm về con người đã trở thành một đầu mối chú ý của nhiều nhà nghiên cứu phê bình văn học trên thế giới cũng như ở nước ta Đi sâu vào vấn đề này cũng có nghĩa là đi sâu khám phá một phương diện quan trọng trong thế giới nghệ thuật của nhà văn, đóng vai trò chi phối các yếu tố khác

của nội dung và hình thức nghệ thuật

Trong tiểu thuyết, nhân vật không phải là nơi duy nhất nhưng lại là nơi thể hiện

một cách tập trung nhất, sâu đậm nhất quan niệm về con người của tác giả Quan niệm nghệ thuật về con người và sự miêu tả nhân vật luôn gắn liền với nhau, trong đó quan

niệm về con người có ý nghĩa chi phối, định hướng cách thức sáng tạo nhân vật:

"Quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn là nhân tố qui định trực tiếp tới nhân

vật Dựa vào đó, người nghiên cứu sẽ có cơ sở chắc chắn để tìm hiểu một thành phần

cơ bản trong nội dung hình tượng và để lý giải lôgic tổ chức bên trong của nhân vật" [89, 372] Như vậy, không thể bỏ qua quan niệm về con người nếu "muốn cảm nhận nhân vật một cách chỉnh thể, toàn vẹn" [136, 28]

Có thể nói Vũ Trọng Phụng là nhà văn suốt đời nghiền ngẫm về con người, có quan niệm rõ rệt về con người Nhưng đấy là một quan niệm đầy mâu thuẫn, vừa có

những khám phá mới mẻ lại vừa có những lầm lạc nghiêm trọng, vừa bổ sung cho nhau, lại vừa loại trừ nhau, vừa có mặt ổn định lại vừa có biến chuyển trong quá trình sáng tác Vì thế chúng tôi sẽ tìm hiểu các phương diện trong quan niệm về con người ở

tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng tuân theo nguyên tắc lịch sử, kết hợp cách nhìn đồng đại

và lịch đại Việc phân lập các đặc điểm trong quan niệm về con người của Vũ Trọng

Phụng là một thao tác cần thiết để làm rõ vấn đề, còn trong tác phẩm, chúng thường

kết hợp, xuyên thấm lẫn nhau khó lòng tách bạch

1.1 Nhìn con người trên "tinh thần giai cấp"

Trong bài luận chiến "Để đáp lời báo Ngày nay: dâm hay là không dâm"

(14/3/1937), Vũ Trọng Phụng đã nói rõ cái mục đích mà ngòi bút ông cũng như các nhà văn hiện thực hướng đến: "Tả thực cái xã hội khốn nạn, công kích cái xa hoa dâm đãng của bọn người có nhiều tiền, kêu ca sự thống khổ của dân nghèo bị bóc lột, bị áp

chế, bị cưỡng bức, muốn cho xã hội công bình hơn nữa, đừng có những chuyện ô uế, dâm đãng" [6, 218 - 219] Những lời đanh thép dó là một phần trong những "tuyên ngôn" của một ngòi bút "tả thực" nhạy cảm với những bất công giai cấp trong xã hội

Thực ra, trước đó, trong tiểu thuyết Vỡ đê (1936) Vũ Trọng Phụng đã từng gọi thẳng

tên cái nhìn của ông về xã hội và con người bằng một từ đích đáng: "tinh thần giai

c ấp" Trong khi mô tả cảnh lầm than, cực nhọc, bị hành hạ như súc vật của những

người phu hộ đê, ông viết: "Trong những việc công cộng như thế, người ta lại thấy cái

tinh th ần giai cấp hiện ra đến nỗi ngang tai chướng mắt, vì một bọn người vô tích sự,

nhờ tài sản hoặc chức vụ, đã tưởng là mình có quyền, cái quyền thiêng liêng bất khả xâm phạm là hành hạ một bọn người khác đông đúc hơn, tuy có ngu dốt hơn nhưng mà

vất vả hơn, hữu ích hơn" [tr 45]

Thực ra, cái "tinh thần giai cấp" mà Vũ Trọng Phụng nói đến chưa phải là sự

giác ngộ về lý luận giai cấp như những người theo chủ nghĩa Mác Lênin quan niệm Hoàn cảnh xã hội, chỗ đứng cá nhân chưa cho phép Vũ Trọng Phụng - cũng như Ngô

Tất Tố, Nguyễn Công Hoan có được một cái nhìn đầy đủ về các phương diện địa vị xã

hội, địa vị kinh tế, sở hữu tư liệu sản xuất và phân phối sản phẩm như Lênin đã có

lần đề cập trong định nghĩa giai cấp nổi tiếng của mình Cái nhìn con người trên "tinh

th ần giai cấp" của Vũ Trọng Phụng trước hết xuất phát từ những trải nghiệm cá nhân

của một nhà văn tiểu tư sản nghèo thất nghiệp, túng đói, nhìn thấy xung quanh hàng triệu số phận giống mình, trong khi đó "cái xa hoa chơi bời của bọn giàu thì thật là

những câu chửi rủa vào cái xã hội dân quê, thợ thuyền bị lầm than, bị bóc lột" Cái nhìn trải nghiệm ấy lại được củng cố thêm bằng sách báo tiến bộ thời kỳ mặt trận dân

chủ thường xuyên đề cập đến vấn đề giai cấp và đấu tranh giai cấp Và để tiến đến cái nhìn sắc bén nói trên, ngòi bút Vũ Trọng Phụng đã trải qua những nổ lực không nhỏ

Tiểu thuyết Dứt tình ra đời trong thời kỳ sáng tác thứ nhất (1934) gây được sự

chú ý của dư luận Tuy vậy, đề tài thời thượng và bút pháp lãng mạn đã làm lấn át

những vấn đề xã hội đặt ra trong đó Thực ra, dư luận cũng đã nhìn thấy một cái gì khác lạ trong đám nhân vật đang quay cuồng bởi dục vọng trong Dứt tình Lê Tràng

Kiều đã gọi họ là "một bọn người hèn hạ, độc ác nữa, một đàn sâu tàn nhẫn dành nhau

mà bâu xé một cánh hoa tươi" (Đề tựa tiểu thuyết Dứt tình) Qua các nhân vật Đào

Quân, Tiết Hằng, Ivonne , đã bắt đầu mở ra cái nhìn chân thực về tầng lớp thượng lưu

của xã hội, những kẻ "sống tầm thường, tục tĩu, rất không xứng đáng với địa vị của

họ" [2, 33] Tuy vậy, trong tác phẩm này, nguyên nhân tạo nên cái xấu, cái ác lại được

lý giải chủ yếu từ những dục vọng bên trong nhân vật chứ không gắn liền với hoàn

cảnh lịch sử - xã hội vây xung quanh chúng Tác phẩm cũng không có một vang động nào của cuộc sống lầm than, cực khổ của quần chúng đông đảo Vì thế, báo Đuốc nhà

Nam đã phải phàn nàn: "Từ một nhà văn của những kẻ khốn nạn, ông đã "tiến lên" nhà văn của bọn người quí phái phong lưu" [2, 42 - 43]

Đến thời kỳ cuối 1935 đến hết 1936, không khí sôi nổi của phong trào quần chúng đã thổi một luồng sinh khí vào các tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng Ba cuốn

tiểu thuyết xuất sắc nhất của thời kỳ này là Giông tố, Số đỏ, Vỡ đê đã dựng lại những

bức tranh xã hội rộng lớn, phức tạp, đã bao quát hiện thực trên một phạm vi rộng, đã

đề cập đến số phận của đủ mọi tầng lớp người trong xã hội: nông dân, địa chủ, tư sản, quan lại, trí thức v.v Nhưng giá trị nổi bật của các tác phẩm này chưa phải ở bề rộng,

ở qui mô hiện thực được phản ánh mà chủ yếu là ở chiều sâu nhận thức, ở sức công phá dữ dội đánh vào những thế lực thống trị, ở cái nhìn sắc sảo, soi thấu những tương quan xã hội, tương quan giai cấp

Đương thời, Vũ Trọng Phụng luôn được coi là nhà văn "tả chân", nhà văn "xã

hội" Trò chuyện với Ngô Tất Tố, ông cũng có lần khẳng định: "Tư tưởng xã hội của tôi, nó đã kết lại từ trong mạch máu" [72, 8] Tuy vậy, không phải mọi tư tưởng xã hội

đều dẫn đến nhãn quan giai cấp Các nhà văn Tự lực văn đoàn, không phải là không

quan tâm đến những vấn đề xã hội Nhưng những vấn đề xã hội mà họ đề cập đến như đấu tranh chống đại gia đình phong kiến, bảo vệ quyền tự do cá nhân trong đó có quyền được hưởng hạnh phúc gia đình chưa phải là những vấn đề gay cấn nóng bỏng

nhất thời bấy giờ Những bão táp của cuộc sống, những mâu thuẫn mang tính giai cấp

trong cuộc đời nhiều khi đi vào tác phẩm Nhất Linh, Thạch Lam, Hoàng Đạo đã biến thành những sự thỏa hiệp êm ả giữa các nhân vật hoặc trong cõi lòng nhân vật Thạch Lam là một cây bút tiêu biểu của nhóm Tự lực văn đoàn Văn Thạch Lam làm xúc

động lòng người bằng tấm lòng nhạy cảm, thương yêu đồng loại một cách chân thành Nhưng lòng thương người của Thạch Lam ít khi gắn với lòng thù hận giai cấp Trong

Người đầm, Đứa con, Một cơn giận , Thạch Lam luôn là người đứng ra hòa giải

những bất đồng, mong muốn mọi người hãy thức tỉnh lương tâm mà xích lại gần nhau,

dù họ có thể đứng ở những trận tuyến đối lập nhau: kẻ đi xâm lược và người bị xâm lược, bà chủ giàu có và người đầy tớ khốn khổ Lại Nguyên Ân gọi đó là "giải pháp điều hòa xã hội" trong tác phẩm" Thạch Lam [5, 58 - 70] Giải pháp ấy chi phối cả kết

cấu lẫn cách thể hiện nhân vật trong nhiều tác phẩm của ông

Nếu "cơ sở cấu trúc của tác phẩm văn học là xung đột trong sự biểu hiện nghệ thuật của nó" và "bất kỳ những xung đột nào của tác phẩm văn học bao giờ cũng phản ánh bằng cách này hay cách khác những mâu thuẫn của cuộc sống hiện thực" [64, 353

- 354] thì tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng thời kỳ này đã hướng đến và giải quyết

những xung đột xã hội theo cách khác hẳn Thạch Lam Thế giới nhân vật của ông phân tuyến theo những tiêu chí xã hội - giai cấp rõ nét Phía bên này là Mịch, Long, Hai Cò,

Xã Đấu, những người nông dân làng Quỳnh Thôn, những người phu hộ đê nghèo

khổ, bị dồn đẩy đến bước đường cùng, còn phía bên kia là Nghị Hách, Phó Đoan, Văn Minh, tri huyện T, thầu khoán Khoát… giàu có, nhố nhăng, bịp bợm Giữa hai trận tuyến đó, Vũ Trọng Phụng đã đứng về "cái phần nhân loại bị hóc lột" chống lại "với

bọn có ở hai vai của mình những cánh tay lao động của người khác" (Vỡ đê - trang

240) Vũ Bằng lý giải một cách chính xác nguyên nhân tạo nên sức tác động mạnh mẽ

của tác phẩm Vũ Trọng Phụng: "Sỡ dĩ văn anh đạt tới được tới chỗ đó, một phần lớn vì anh tha thiết thật tình với giai cấp bị bóc lột, anh là một tín đồ trung thành của chủ nghĩa xã hội, và anh phụng sự nghệ thuật vị nhân sinh thật" [11, 13]

Giông t ố không phải là một cuốn tiểu thuyết "kể một việc báo ứng nhỡn tiền gieo

vào gia đình một kẻ tai to mặt lớn" như nhận định của Hiên Chi trong Ích Hữu (số 66

ngày 25/5/1937) mà trước hết là một bức tranh xã hội được quan sát nhìn nhận từ góc

độ mâu thuẫn xã hội cơ bản

Tác giả Giông tố tỏ ra hết sức nhạy bén với tình trạng bất công giai cấp hiện ra ở

khắp nơi trong xã hội, hiện hình thành sự đối lập trớ trêu giữa túp lều nát của ông bà

Đồ Uẩn với tòa ngang dãy dọc trong "Tiểu vạn Trường thành" của nhà triệu phú Tạ Đình Hách, giữa những bữa ăn ngô, ăn cháo cầm hơi của ông bà Đồ và Thị Mịch với

những thực đơn tiếp khách sánh hàng vua chúa của nhà tư bản, giữa những kẻ đói khát, rách rưới, xô đẩy nhau đi lĩnh chẩn trước "Tiểu vạn Trường thành" và đám người

no nê, béo tốt mỗi năm hai kỳ đến tính toán việc doanh thương với ông dân biểu Tạ Đình Hách

Nếu ở thời kỳ trước, "niềm căm uất không nguôi" của Vũ Trọng Phụng chưa có được một đối tượng cụ thể thì ở thời kỳ này, kẻ thù giai cấp đã hiện hình một cách rõ nét Ngòi bút đả kích của Vũ Trọng Phụng đã chĩa đúng vào những kẻ "tai to mặt lớn", vào "phái tư bản" cấu kết chặt chẽ với bọn quan lại, đế quốc để làm giàu trên sự thống

khổ, bần cùng của số đông dân chúng Nghị Hách là một điển hình nghệ thuật sắc sảo

về tầng lớp tư sản bản xứ trong xã hội thực dân nửa phong kiến thời bấy giờ Ông Nghị giàu có đến bậc "phú gia địch quốc" này nắm trong tay "năm trăm mẫu đồn điền trên tỉnh" "một cái mỏ than ở Quảng Yên", "ba chục nóc nhà Tây ở Hà Nội, bốn chục nóc nhà nữa ở Hải Phòng" Và đằng sau những tài sản lớn ấy là một bàn tay đầy tội

ác đã từng giết người, cướp vợ bạn, bỏ bã rượu vào ruộng dân, lừa đảo, hiếp dâm Để

có thể tác oai tác quái, Nghị Hách phải cấu kết chặt chẽ với hệ thống chính quyền thực dân phong kiến để lũng đoạn pháp luật, đầu cơ chính trị, chèn ép những kẻ đối địch Đúng như nhận xét của Nguyễn Hoành Khung: "Chưa thể nói Vũ Trọng Phụng đã chăm chú nghiên cứu quá trình làm giàu của giai cấp tư bản Việt Nam (quá trình đó chỉ được kể sơ sài gián tiếp), song nhà văn cũng đã làm nổi lên cái sự thật: Con đường tích lũy tư bản là con đường đầy tội ác và hết sức bẩn thỉu, mỗi chân lông đều đẫm máu - như cách nói của Mác" [70, 234] Rõ ràng thành công của Vũ Trọng Phụng trong xây

dựng nhân vật Nghị Hách chính là do cái nhìn sắc sảo về con người trên "tinh thần giai

cấp."

Mặt khác, Giông tố cũng đã thể hiện được số phận bi đát của những con người bé

nhỏ trong xã hội cũ Gia đình ông bà Đồ Uẩn đang sống yên ổn trong cái nghèo thanh

bạch của mình thì tai bay, vạ gió ập đến Sau vụ kiện không thành, cả gia đình lâm vào tình cảnh sống dở, chết dở Ông bà Đồ bị nghi kỵ, cô lập Mịch bụng mang dạ chửa

phải đi bẻ trộm từng bắp ngô cứu đói cho gia đình Long - người yêu của Mịch, lòng đầy phẫn uất muốn trả thù nhưng bất lực, tuyệt vọng Cả dân làng Quỳnh Thôn lo sợ,

né tránh thế lực của Nghị Hách Quả là tác giả có phần phóng đại thế lực của bọn

thống trị, nhưng hạn chế đó không làm mờ đi cái nhãn quan giai cấp sắc bén, trong đó tác giả đã vạch ra một cách chính xác những quan hệ xã hội có thực của đời sống đương thời

Tiểu thuyết Vỡ đê cùng sáng tác năm 1936 (Đăng trên tờ Tương lai) cũng là một

bức tranh xã hội rộng lớn, thể hiện những nhận thức mới mẻ về những bất công trong

xã hội xây dựng trên quyền bóc lột sức lao động của bọn nhà giàu đối với quần chúng nghèo khổ Nhưng sự căm uất, chống đối ở Vỡ đê đã không còn mang tính chất cá

nhân và dễ dàng bị đè bẹp như trong Giông tố Niềm phẫn uất bị dồn nén lâu ngày, do

được khơi lên đúng lúc, đã biến thành những cuộc đấu tranh chính trị trực tiếp, đầy khí

thế Cuộc đấu tranh này đã có lúc cuốn theo được cả những kẻ thất học, dốt nát, vô

nghĩa lý như Hai Cò, Xã Đấu Vỡ đê "có thể coi là một trong những tác phẩm hợp

pháp đầu tiên thời thuộc Pháp đã chọn đề tài đấu tranh chính trị ngoài xã hội" [99, 33]

Những nhân vật phản diện trong Vỡ đê tuy không được xây dựng sinh động như

Nghị Hách nhưng chúng vẫn mang đầy đủ dấu ấn của giai cấp mình Không phải không có điểm tương đồng giữa Nghị Hách và thầu khoán Khoát Nếu Nghị Hách dùng tiền để hối lộ quan trên, mua hàng chục nàng hầu, ăn chơi phè phỡn và càng ăn chơi phè phỡn càng phải xoay tiền bằng mọi cách thì thầu khoán Khoát cũng chộp rất đúng cơ hội để làm tiền và cũng là sự làm tiền hết sức bẩn thỉu Thờ ơ trước sinh mạng

của hàng nghìn con người, hắn trao đổi với bạn - Tri huyện T một cách trâng tráo:

"Ông ông chỉ muốn xoay một vố! Nhân vụ đê điều này, có số tre đấy ắt ăn được Mày để tao thầu cho nhé? Nhất là lụt thì ông hả quá! Mày ạ, tao có hai nghìn tấn gạo

sắp mốc, thế có chết không? với lại bốn nghìn bao gai mà phòng thương mại nó không

lấy nữa, chó thế Mày thử nghĩ hộ tao xem có cách gì làm tiền" (trang 41) Đúng là

những đứa con của giai cấp tư sản thật giống nhau trong suy nghĩ và hành động

Thái độ của tác giả trong Vỡ đê cũng rất rõ ràng Ông đứng về phía những người

nông dân bị áp bức, bóc lột thậm tệ, lại phải chịu đủ thứ tai trời ách đất, để cất lên

tiếng nói mạnh mẽ đòi cơm áo, đòi dân chủ, đòi phá vỡ những trật tự vô lý trong xã

hội

Nếu như ở Giông tố, Vỡ đê, Vũ Trọng Phụng đã thể hiện được tính cách và số

phận của nhiều tầng lớp người ở cả hai phía: thống trị và bị trị thì Số đỏ chỉ tập trung

phản ánh đời sống của tầng lớp thượng lưu thành thị đang chạy theo phong trào "âu hóa" một cách lố lăng, kệch cỡm Số đỏ vẫn là một cuốn tiểu thuyết chứa đựng cái

nhìn giai cấp sắc bén được thể hiện qua tiếng cười trào phúng giòn giã Tuy vậy, xung quanh vấn đề này không phải là không tồn tại những ý kiến trái ngược nhau

Trong lời giới thiệu Số đỏ (Nxb văn học, Hà nội, 1988) có viết: "Dùng tiếng cười

làm vũ khí, Số đỏ đánh vỗ mặt vào cả một lũ lĩ những "ông chủ", "bà chủ" của xã hội

cũ" Nguyễn Đăng Mạnh cũng có quan điểm như trên khi ông viết: "Giá trị hiện thực

của tác phẩm Số đỏ chính là ở chỗ, qua vận mệnh thằng Xuân, đã phát hiện được cái

bản chất bịp và cơ chế bịp ấy của tầng lớp những ông chủ, bà chủ của xã hội thành thị ngày xưa" [100, 124] Nguyễn Hoành Khung không phải là không có điểm đồng tình

với các tác giả trên: "Tiếng cười trào phúng của Vũ Trọng Phụng trước đây lắm khi bị

sử dụng bừa bãi thì giờ đây trong Số đỏ đã nhắm khá đúng vào tầng lớp thống trị, cụ

thể là bọn tư sản thành thị học đòi văn minh rởm khi đó" [70, 216]

Ngược lại với các ý kiến trên, Hoàng Ngọc Hiến cho rằng: "Không thể nói rằng

đối tượng trào phúng của tác giả Số đỏ chỉ giới hạn ở những "ông chủ" "bà chủ" của xã

hội cũ", "Phân tích Số đỏ không nên đặt vấn đề mũi nhọn trào phúng chĩa vào giai cấp

nào?", "Nội dung tư tưởng của Số đỏ đạt tới trình độ phổ quát, tác giả phê phán một

loạt thói rởm, tật xấu có thể trở thành phổ biến ở mọi tầng lớp xã hội" [54, 106 – 107 - 108]

Như vậy, nếu một bên muốn nhấn mạnh cái "giai cấp tính" của Số đỏ thể hiện ở

sự đả kích sâu sắc hướng vào giai cấp thống trị, thì một bên khác lại muốn làm mờ đi cái ý nghĩa giai cấp mang tính lịch sử - cụ thể để nhấn mạnh ý nghĩa phổ quát, muôn đời của cuốn tiểu thuyết

Thực ra, vấn đề giai cấp nói chung, tính giai cấp trong văn học nói riêng là một

vấn đề hết sức phức tạp, không dễ tìm được tiếng nói chung từ những chỗ đứng khác nhau Con người là một thực thể sinh động, bao hàm trong nó các đặc điểm cá nhân, giai cấp, dân tộc, thời đại Có một thời, chúng ta đã quá nhấn mạnh tính giai cấp, tính

thời sự, tính chiến đấu mà xem nhẹ tính nhân loại, những giá trị nhân văn vững bền

của con người Điều này đã dẫn đến những sai lầm, ấu trĩ trong nghiên cứu văn học: cố

qui thành phần cho nhân vật một cách khiên cưỡng, nhìn vào mâu thuẫn nào trong tác

phẩm cũng thấy ở đó có đấu tranh giai cấp Trong văn học, tính giai cấp và tính nhân

loại, giá trị thời sự và sức sống lâu bền nhiều khi xuyên thấm vào nhau Chí Phèo, A.Q

vẫn giữ nguyên giá trị điển hình dù hoàn cảnh xã hội đẻ ra chúng đã không còn nữa Lênin cũng đã từng nhìn thấy trong tính cách Ôblômôv - một địa chủ trước cách mạng (trong tác phẩm của Gônsarôv), có cả "một điển hình của cuộc sống Nga" với nhiều

tầng lớp: nông dân, công nhân trí thức Số đỏ của Vũ Trọng Phụng - một cuốn sách

"Có thể làm vinh dự cho mọi nền văn học" (Lời Nguyễn Khải nói tại đại hội nhà văn

Việt Nam lần thứ ba) cũng không nằm ngoài qui luật đó Đúng như nhận xét của Hoàng Ngọc Hiến, ở Số đỏ, tiếng cười xuyên suốt từ đầu đến cuối tác phẩm, tác giả

"tạo ra cả một xã hội hài hước trong đó ai cũng buồn cười, ngớ ngẩn, ngô nghê, lố bịch

giống như những con rối" [54 - 106] Tác giả không chỉ hướng tiếng cười vào Xuân Tóc Đỏ, Phó Đoan, Văn Minh mà còn cười cợt cả cậu Phước "em chã", Min Đỏ, Min Toa, hai người thợ giúp việc cho tiệm âu hóa không phân biệt được "cái thẹo lộn xuôi"

và "cái thẹo chổng ngược", bà lão u già nhà Phó Đoan tưởng sân quần là để phơi quần v.v Cũng như trong các truyện cười, sự cường điệu, phóng đại theo qui luật của trào

phúng đã làm tiếng cười trong S ố đỏ tràn ra cả mọi nhân vật, mọi sự kiện, tình tiết

Nhưng không phải vì thế mà tiếng cười đả kích ấy lạc hướng, quên đi kẻ thù chính của mình Rõ ràng trong tiếng cười giòn giã vang lên khắp tác phẩm, Vũ Trọng Phụng vẫn

có ý thức hướng sự phê phán quyết liệt nhất vào bọn tư sản hãnh tiến, bọn trưởng giả thành thị - những kẻ mà ông vô cùng căm ghét Không phải ngẫu nhiên mà câu chuyện

trong S ố đỏ đều xoay quanh một gia đình "giàu có vào bậc nhất nhì đất Hà Thành", đó

là gia đình cụ Cố Hồng Lớp sơn danh giá bề ngoài mà cụ Cố Tổ trước lúc chết vẫn

muốn khư khư giữ lấy đã bị Vũ Trọng Phụng bóc trần dưới ánh mặt trời, để lộ ra tất cả cái nhố nhăng, thối nát của một gia đình trưởng giả Và cái nhố nhăng, thối nát ấy

cũng mỗi người một vẻ thật sinh động: cụ Cố Hồng vô nghĩa lí, rỗng tếch, Văn Minh lai căng, dối trá; cô Tuyết, cô Hoàng Hôn lẳng lơ, dâm đãng và xoay quanh gia đình này là cả một xã hội "quí phái" cũng nhố nhăng, bịp bợm không kém: bà Phó Đoan,

đốc tờ Trực Ngôn, Tip Phờ Nờ, Victor Ban v.v Ở chương XV (Hạnh phúc của một

tang gia ), tác giả đã để cho cả cái xã hội thượng lưu ấy vui vẻ "diễu hành" như một đám rước sau quan tài cụ Cố Tổ để phơi ra trước mắt mọi người tất cả cái giả dối, vô

đạo đức được khoác một lớp áo văn minh, âu hoá Không căm thù tột độ cái xã hội

"chó đểu" ấy thì chắc chắn Vũ Trọng Phụng không thể có những trang "thần bút" như

thế Như vậy, theo chúng tôi, Số đỏ thể hiện sâu đậm chất "trào phúng đả kích" chứ

không phải chỉ có "trào phúng hài hước" như nhận định của Hoàng Ngọc Hiến

Trong khi đả kích tới tấp vào toàn bộ xã hội thực dân tư sản từ bộ máy chính quyền đến hệ thống pháp luật, từ những thủ đoạn chính trị trâng tráo đến những ngón nghề làm ăn bẩn thỉu, từ bộ mặt đạo đức hủ bại đến sinh hoạt văn hóa lai căng, mất

gốc, Vũ Trọng Phụng đã không quên khéo léo vạch mặt chỉ tên cả những kẻ dấu mặt

kỹ nhất, ngồi ở ghế cao nhất của guồng máy xã hội Chương XX - chương cuối cùng

của tác phẩm (Xuân Tóc Đỏ cứu quốc ) là một chương hết sức đặc sắc, thể hiện rõ ý

nghĩa phê phán mang lập trường giai cấp của tác giả Ở chương này, Vũ Trọng Phụng

đã lôi ra sân khấu Số đỏ tầng lớp chóp bu của xã hội gồm toàn quyền, thống sứ, quan

giám đốc chính trị, vua ta, vua Xiêm, cố vấn Đức, cố vấn Nhật Như vậy, cùng với

thời điểm thằng Xuân leo lên đến bậc thang danh vọng cao nhất, trở thành một "anh hùng cứu quốc", "vua biết mặt, chúa biết tên" thì người đọc cũng đã rõ bộ mặt thật của đám "vua chúa" của xã hội ấy lố bịch, khôi hài đến mức độ nào

Quả không thể phủ nhận được rằng những "thói rởm tật xấu" của Xuân Tóc Đỏ,

của xã hội thượng lưu trong Số đỏ - với những điều kiện nào đó, rất "có thể trở thành

phổ biến ở mọi chế độ xã hội" Và như vậy, Số đỏ đã xác lập được một giá trị phổ quát

tạo ra tính trường tồn cho tác phẩm Nhưng cùng với giá trị ấy, Số đỏ đã làm trọn

nhiệm vụ lịch sử của nó: lột trần bộ mặt thật của những "ông chủ" "bà chủ" của xã hội

cũ, phơi bày đến cùng cái mặt trái của một xã hội mà dưới con mắt của Vũ Trọng

Phụng, không còn lý do để tồn tại

Như vậy, cả ba cuốn tiểu thuyết Giông tố, Số đỏ, Vỡ đê đã nhằm khá trúng trật tự

xã hội cũ, đã đả kích hoặc trực tiếp, hoặc gián tiếp, vào bộ máy thống trị thực dân, phong kiến, đã phần nào vạch trần sự cấu kết bẩn thỉu giữa bọn quan lại, cường hào

với giai cấp tư sản, bọn cơ hội chủ nghĩa đủ mọi màu sắc, đã ít nhiều nhìn thấy cội nguồn của nỗi thống khổ - chế độ người áp bức bóc lột người Đó là những điểm khá

mới mẻ của cái nhìn con người trên "tinh thần giai cấp" của Vũ Trọng Phụng Tuy so

với quan điểm của những người Mác xít, cái nhìn giai cấp đó chưa thật sâu sắc, triệt

để, nhưng sự nổ lực vượt bậc của Vũ Trọng Phụng trong giai đoạn sáng tác này quả là

đáng trân trọng Và Giông tố, Số đỏ, Vỡ đê xứng đáng là những đỉnh cao trong sự

nghiệp tiểu thuyết của ông

Ảnh hưởng của phong trào quần chúng và sách báo tiến bộ dưới thời kỳ Mặt trận Dân chủ đã khơi dậy niềm tin và mài sắc cái nhìn của Vũ Trọng Phụng đối với con người và cuộc sống Nhưng vốn là một thanh niên tiểu tư sản ít am hiểu chính trị, Vũ

Trọng Phụng cũng dễ trở nên hoang mang, dao động khi tình hình chính trị - xã hội

diễn biến theo chiều hướng khó khăn Sang thời kỳ từ 1937 đến 10/1939, ngòi bút của

Vũ Trọng Phụng đã không còn hăng hái như trước nữa Tiểu thuyết Trúng số độc đắc

(1938) đã thực sự xa rời những vấn đề xã hội - giai cấp nóng bỏng để chuyển sang thể

hiện tâm lý con người trong môi trường chật hẹp của cuộc sống đời tư, gia đình Với các nhân vật như Phúc, Bố, Mẹ, Vợ Phúc tác giả đã tách rời "phân tích xã hội" với

"phân tích tâm lý", hướng sự đả kích vào bản tính tham lam ích kỷ của con người nói chung Bản chất tham lam ở đây dường như không còn màu sắc giai cấp, không phải là thuộc tính của tầng lớp nào trong xã hội mà là bản tính của loài người Cái nhìn sai

lầm ấy là căn nguyên thất bại của những trang phân tích tâm lý công phu nhưng không

mấy thành công của Vũ Trọng Phụng trong Trúng số độc đắc và cả trong tiểu thuyết

L ấy nhau vì tình sáng tác ở thời kỳ này

1.2 Quan niệm con người "tha hóa"

Quan tâm đến "con người xã hội" là đặc điểm chung của văn học hiện thực phê phán Khrapchenkô khẳng định: "Cá nhân con người, số phận của nó, tất nhiên bao giờ cũng thu hút sự chú ý của các nhà hiện thực phê phán, song cái quan trọng nhất trong

sự miêu tả hiện thực của họ sẽ là sự phụ thuộc của số phận con người vào sự phát triển

của những quan hệ xã hội, vào xã hội nói chung" [64, 358]

Ý thức về mối quan hệ biện chứng giữa con người và hoàn cảnh trong trạng thái đầy biến động của lịch sử - xã hội, Vũ Trọng Phụng thường chú ý đến loại nhân vật

"tha hóa" (Aliénation) Khái niệm "tha hóa" đã từng được nhiều nhà triết học lớn như Hegel, Feurbach, K Marx đề cập đến Ở đây, chúng tôi không dùng khái niệm theo nghĩa triết học mà theo nghĩa thông thường, phổ biến đã được xác định trong từ điển

tiếng Việt: "tha hóa nghĩa là con người biến chất thành xấu đi" [163, 892]

Trong tám cuốn tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng, có đến năm nhân vật chính (trong bốn cuốn tiểu thuyết) là nhân vật "tha hóa" (Việt Anh trong Dứt tình, Long,

Mịch trong Giông tố, Huyền trong Làm đĩ và Phúc trong Trúng số độc đắc) Tần số

xuất hiện của các nhân vật được thống kê sau đây cho thấy vấn đề con người "tha hóa"

đã trở thành một quan tâm đặc biệt, một nỗi ám ảnh đối với cây bút tiểu thuyết Vũ

Trọng Phụng ở tất cả các chặng đường sáng tác của ông:

- Trong D ứt tình, Việt Anh xuất hiện ở 9/11 chương, với 82/145 trang tiểu thuyết,

chiếm vị trí thứ 2 về tần số xuất hiện

- Trong Giông t ố, Long xuất hiện ở 16/30 chương, với 152/348 trang tiểu thuyết,

chiếm vị trí thứ nhất, Mịch xuất hiện ở 11 chương, với 75/348 trang tiểu thuyết, chiếm

vị trí thứ ba về tần số xuất hiện

- Trong Làm đĩ, Huyền xuất hiện ở bốn phần và hai phần đầu cuối tác phẩm, với

209/258 trang tiểu thuyết, chiếm vị trí thứ nhất

- Trong Trúng s ố độc đắc, Phúc xuất hiện ở 9/9 chương, với 285/289 trang tiểu

thuyết, chiếm vị trí thứ nhất

Sự quan tâm đến con người "tha hóa" với những biểu hiện khác nhau của nó thực

sự là một bước đào sâu, phát hiện một phương diện của hiện thực cuộc sống đương

thời Hiện thực này, không phải nhà văn nào cũng nhìn thấy

Với các nhà tiểu thuyết lãng mạn, nhân vật thường tách rời hoàn cảnh, do đó vấn

đề con người "tha hóa" thực chất chưa nằm trong tầm quan tâm của các nhà văn Không ít nhân vật của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn như Lộc trong Nửa chừng xuân,

Duy trong Con đường sáng bỗng xấu đi hoặc tốt lên một cách bất ngờ bên ngoài lôgic

của cuộc sống Các nhà văn hiện thực, trong đó có Vũ Trọng Phụng với cái nhìn duy

vật về mối quan hệ giữa con người và hoàn cảnh, đã sớm nhìn thấy vấn đề "tha hóa" như một hệ quả tất yếu của sự biến đổi tính cách con người dưới sự tác động của

những quan hệ xã hội thiếu tính người Đây là một đóng góp lớn của các nhà văn hiện

thực trong việc nhìn nhận một cách đầy đủ, chân thực hơn về con người Tuy vậy, trong các nhà văn hiện thực phê phán, chưa ai quan tâm chú ý đặc biệt đến kiểu người

"tha hóa" như Vũ Trọng Phụng Hồ Biểu Chánh - nhà văn Nam Bộ có công lớn trong

buổi đầu hình thành tiểu thuyết hiện thực, đã bước đầu có những đổi mới trong nội dung đề tài, xây dựng nhân vật, sử dụng ngôn ngữ nôm na, dân giã để kể chuyện

Nhưng Hồ Biểu Chánh căn bản vẫn đứng trên những chuẩn mực luân lý cũ để nhìn

nhận và đánh giá con người Do đó, khuynh hướng hiện thực trong các tiểu thuyết của ông là một thứ hiện thực nửa vời, không triệt để Hệ thống nhân vật trong các tiểu thuyết Cha con nghĩa nặng (1929), Con nhà nghèo (1930), Con nhà giàu (1931), Thiệt

gi ả giả thiệt (1935) v.v tuy đa dạng, đông đúc gồm đủ mọi thành phần giai cấp: nông

dân, địa chủ, quan lại, nghị viên , nhưng trên căn bản vẫn được tác giả nhìn nhận theo hai tuyến rạch ròi: những kẻ bất nhân, độc ác (thường là "con nhà giàu") và những kẻ

sống có nhân, có nghĩa (thường là "con nhà nghèo") Mâu thuẫn thiện - ác được triển khai một cách có hệ thống trong cấu trúc cốt truyện luôn gắn liền với sự định hình nhất định trong tính cách của nhân vật Vì thế, trong các tiểu thuyết của ông, chỉ có những nhân vật "Con nhà nghèo" nhất thời phạm trọng tội như Trần Văn Sửu trong Cha con

nghĩa nặng chứ không có những nhân vật "tha hóa" theo đúng nghĩa của từ này

Khuynh hướng đạo lý không chỉ có ở Hồ Biểu Chánh mà còn có mặt trong tác

phẩm của một số nhà văn khác trong trào lưu hiện thực phê phán Ngô Tất Tố, nhà nho

tiến bộ, "đứa con bất kính" của Khổng Tử vẫn giữ lại trong tiểu thuyết Tắt đèn (Đăng trên Vi ệt nữ - 1937) cái nhìn đạo lý đối với nhân vật của mình Chỉ có điều, ở Ngô Tất

Tố, màu sắc đạo lý đã tìm được sự hài hòa với cái nhìn hiện thực sắc sảo về xã hội và con người đương thời Trong các nhân vật của tiểu thuyết hiện thực phê phán, chị Dậu

là một kiểu người đặc biệt Chị vừa là một điển hình nông dân chân lấm, tay bùn bị đè nén, đọa đày trong xã hội thực dân nửa phong kiến, lại vừa là điển hình cho một vẻ đẹp đạo lý mang màu sắc truyền thống đã từng kết tinh qua Tô Thị của dân gian, Cúc Hoa, Ngọc Hoa của truyện Nôm khuyết danh, Kiều Nguyệt Nga của Nguyễn Đình Chiểu Ngòi bút trọng đạo lý của một nhà nho muốn giữ cho nhân vật yêu quý của mình một vẻ đẹp đồng nhất từ bên trong đến bên ngoài Trong bất cứ hoàn cảnh nào,

dù phải ăn rễ khoai, dù phải bán con, bán chó, phải đi ở vú, phải đối mặt với đồng tiền

và quyền thế ép buộc, với chị Dậu, lương tâm con người là điều không thể mua bán,

trao đổi Nhân vật Tám Bính trong Bỉ vỏ của Nguyên Hồng - so với chị Dậu có những

biến đổi phức tạp hơn trong tính cách Nhìn bề ngoài, Tám Bính là một nhân vật "tha hóa" Từ một cô gái quê ngây thơ, trong trắng, vị tha, Bính đã dần dần bị xã hội buôn

thịt bán người làm cho biến dạng, trở thành một gái đĩ, một "bỉ vỏ" có hạng, vợ một

tên tướng cướp khét tiếng Nguyên Hồng vừa nhìn thấy sự biến đổi tất yếu của nhân

vật do hoàn cảnh tạo nên, đồng thời ngòi bút nhân hậu của ông vẫn muốn níu giữ đến

tận cùng bản chất nhân hậu, vị tha ở Tám Bính Trước sau, trong Bính vẫn là một tâm

hồn phụ nữ thuần hậu, giàu đức hi sinh, muốn sống lương thiện bằng bàn tay lao động

của mình Trớ trêu thay, đó chính là nguồn gốc của những bi kịch đau đớn trong cuộc đời của cô giữa sự dồn đẩy oái oăm của số phận

Nhân vật của Nguyễn Công Hoan có khác với các nhân vật của Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng Nguyễn Công Hoan - đặc biệt là ở các truyện ngắn, thường không ngại phơi bày tất cả sự "tha hóa" đến khốn nạn, bi thảm của nhân vật - cả ở phía những kẻ giàu lẫn người nghèo Nhưng ngòi bút Nguyễn Công Hoan - không phải vì tài năng mà

do đặc trưng thể loại, nên không có nhiều điều kiện để đi sâu vào quá trình biến đổi

của nhân vật Vũ Trọng Phụng - với thế mạnh của tiểu thuyết, không chỉ dám phơi bày

tất cả những kiểu người quái gở nhất, mà ông còn đi sâu phanh phui các nguyên nhân, dõi theo từng chặng đường dẫn nhân vật đến chỗ "tha hóa" Ông đã từng băn khoăn, day dứt, tìm cách cắt nghĩa vì sao Mịch trở thành thiếu phụ dâm đãng, Long sa đọa trong cảnh giàu sang, Huyền bước vào con đường làm đĩ Những câu hỏi truy tìm nguyên nhân đã vang lên ở nhiều trang của tiểu thuyết Giông tố, Làm đĩ, Trúng số độc

đắc như: "Một người xưa kia như thế mà bây giờ như thế? Hay là tại ông Đồ chưa phải

hẳn người đã thấm nhuần đạo Nho?", "Những sự khó hiểu trái ngược nhau đến thế, trong cái thời gian chưa đầy nửa năm! Những nguyên nhân nào đã thay đổi lòng người

đến thế?" (Giông tố, trang 418 - 419); "Hư? cái chữ ấy ngụ ý nghĩa gì? Thế nào là hư?

Tại sao là hư? Tại sao mà hư? Nếu nó hư thì nó chịu lấy trách nhiệm thôi, hay là còn

có kẻ khác cũng đáng buộc tội?" (Làm đĩ, tr.72) Đúng như nhận xét của Trương Tửu:

"Một ngày ông thấy một gái đĩ rơi xuống đời gái điếm, một thanh niên rơi xuống đời bài bạc, một người rơi xuống đời cơm thầy cơm cô hay đời trộm cướp Ông rùng mình Ông chăm chỉ tìm nguyên nhân của sự sa ngã ấy" [141, 139]

Vũ Trọng Phụng có can đảm đi tìm nguyên nhân và điều đó thể hiện trách nhiệm

của một ngòi bút "tả chân" nhạy cảm với những vấn đề của xã hội và con người Nhưng không phải những điều mà Vũ Trọng Phụng tìm thấy đều là chân lý Việt Anh - nhân vật "tha hóa" đầu tiên trong tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng đã thể hiện phần nào

sự lúng túng của ngòi bút nhà văn Ở đầu tác phẩm, Việt Anh được giới thiệu là một thanh niên đầy chí khí, có nghị lực, đã từng tham gia bãi khóa để tang Phan Châu

Trinh, đã từng viết báo "công kích bọn trưởng giả", tôn thờ triết lý "sinh ra ở đời không phải để hưởng mọi hạnh phúc êm đềm mà chỉ để tự hoại mọi đường công danh

vì một chí hướng riêng" Thế mà con người ấy, sau cuộc hôn nhân không thành với

Tiết Hằng, đã nhanh chóng biến thành một kẻ trụy lạc, sống bê tha trong vận đỏ đen, dùng khói thuốc phiện và rượu để giết dần giết mòn tinh thần và thể xác của mình Ngay Tiết Hằng, một người thấu hiểu Việt Anh cũng phải kêu lên: "Tôi thật không ngờ

một người có học thức như anh, có chí khí như anh mà bây giờ mất nhân cách đến như

thế?"(tr 134) Rõ ràng, tách rời nhân vật khỏi hoàn cảnh bao quanh, chỉ đi tìm nguyên nhân tha hóa trong bản tính cá nhân, dục vọng bất thành của nhân vật, Vũ Trọng

Phụng đã sa vào chủ quan như các nhà văn lãng mạn đương thời

Giông t ố là một bước tiến mới của Vũ Trọng Phụng trong việc đi sâu cắt nghĩa

nguyên nhân "tha hoá" con người Quá trình hư hỏng của Long, của Mịch được tác giả đặt vào bối cảnh xã hội đồng tiền đầy cạm bẫy lúc đó

Mịch là một nhân vật tiêu biểu cho loại nhân vật tha hóa của Vũ Trọng Phụng

Về nhân vật này, Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam của nhóm Lê Quý Đôn nhận xét:

"Đối với Thị Mịch, nạn nhân trong Giông tố, ngòi bút của Vũ Trọng Phụng cũng

không đều Đoạn đầu ông tả Thị Mịch là một cô gái quê hiền lành, chất phác, giản dị, chung tình, và khi bị Nghị Hách làm nhục, ông có tỏ một chút thương hại Nhưng về sau, dưới ngòi bút của ông, Thị Mịch trở thành một nhân vật dâm đãng, và có những

cử chỉ vô duyên, đáng ghét của một người đang ở cảnh nghèo khổ bỗng được sống trong cảnh giàu có phong lưu Cảm tình người đọc sẵn có ở trang đầu đối với Thị

Mịch đến đây thì mất hẳn" [72, 189]

Nhận xét trên có nhiều phần xác đáng, nhưng cũng cần thấy thêm rằng trong tác

phẩm, Vũ Trọng Phụng không có ý đồ xây dựng Thị Mịch thành một chị Dậu trong

T ắt đèn Thị Mịch cũng giống như Long, Phúc, Huyền khá giống nhau trên con

đường số phận, dường như được ông tạo ra để chứng minh cho các qui luật "tha hóa" nghiệt ngã đang có nguy cơ trở nên phổ biến trong xã hội thực dân nửa phong kiến đương thời, đang giết chết dần bao con người vốn xuất thân lương thiện Mịch ban đầu

là một cô gái quê hiền lành, chất phác Long là một đứa trẻ mồ côi trở thành thư ký làm công cho Đại Việt học hiệu của Tú Anh, một người thanh niên có đạo đức, trọng danh dự Phúc (Trúng số độc đắc) là một viên chức thất nghiệp, có học vấn, ham hiểu