Nhân vật của tiểu thuyết trung trung đỉnh

Tuy nhiên, nhận xét của Anh Ngọcmới dừng lại ở sự quan sát tổng quan, chưa nhấn mạnh vào đặc trưng phongcách Trung Trung Đỉnh hay một tác phẩm cụ thể của ông.Nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắn

-LÊ THỊ THU THỦY

NHÂN VẬT CỦA TIỂU THUYẾT

TRUNG TRUNG ĐỈNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2011

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

2 Lịch sử vấn đề

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

3.2 Phạm vi nghiên cứu

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

6 Kết cấu của luận văn

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 TIỂU THUYẾT CỦA TRUNG TRUNG ĐỈNH TRONG BỐI CẢNH TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975 1.1 Tổng quan về sự phát triển của tiểu thuyết đương đại Việt Nam sau 1975

1.1.1 Hai giai đoạn phát triển của tiểu thuyết

1.1.2 Thành tựu của tiểu thuyết Đổi mới sau 1986

1.2 Những đóng góp của Trung Trung Đỉnh vào sự phát triển của tiểu thuyết đương đại Việt Nam sau 1975

CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT TRUNG TRUNG ĐỈNH 2.1 Nhân vật trong tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh, một cái nhìn khái quát 30

2.1.1 Nhân vật và vai trò của nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi

mới 30

2.1.2 Góc nhìn chung về nhân vật tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh 34

2.2 Nhân vật người lính trong tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh 38

2.2.1 Kiểu nhân vật trong tâm thế “lựa chọn” 40

2.2.2 Kiểu nhân vật “lạc lõng” 49

2.3 Nhân vật người phụ nữ trong tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh 57

2.3.1 Kiểu nhân vật phụ nữ truyền thống 57

2.3.2 Kiểu nhân vật phụ nữ hiện đại 64

2.4 Các kiểu nhân vật khác 71

2.4.1 Kiểu nhân vật trí thức thời đại mới 71

2.4.2 Kiểu nhân vật kì dị mang hình hài khuyết tật 74

CHƯƠNG 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT TRUNG TRUNG ĐỈNH 3 1 Các phương diện miêu tả nhân vật 78

3.1.1 Khắc họa chi tiết ngoại hình - cá thể hóa nhân vật 78

3.1.2 Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật 80

3.1.3 Nhân vật đồng hiện cùng dòng kí ức, hoài niệm 84

3.2 Nghệ thuật xây dựng tình huống 86

3.3 Giọng điệu và ngôn ngữ đa dạng 90

3.3.1 Giọng điệu đa thanh trong nghệ thuật xây dựng nhân vật 90

3.3.2 Ngôn ngữ hấp dẫn, kết hợp đối thoại và độc thoại nội tâm 95

KẾT LUẬN 99

TÀI LIỆU THAM KHẢO 101

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Lí do chọn đề tài

Trung Trung Đỉnh sinh năm 1949 tại Vĩnh Bảo, Hải Phòng, là một trong

số rất ít nhà văn trở về sau chiến tranh mà sự nghiệp sáng tác đã phản ánh rõnét quá trình đổi mới của văn học Việt Nam sau 1975 Ông cũng là một câybút bền bỉ với thời gian Bằng lao động nghệ thuật nhẫn nại, không ngừng tìmtòi khám phá, Trung Trung Đỉnh đã có một khối lượng tác phẩm khá lớn vớihàng chục truyện ngắn, sáu tiểu thuyết Sự nghiệp văn học của ông đã đượcngười đọc và nhà nước ghi nhận và trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Vănhọc Nghệ thuật (năm 2007) và giải Nhất Cuộc thi tiểu thuyết của Hội Nhà vănViệt Nam lần thứ nhất (năm 1998 - 2000)

Sau năm 1975, nền văn học Việt Nam thực sự có rất nhiều khởi sắc Cóthể khẳng định rằng chưa bao giờ, văn xuôi phát triển mạnh mẽ như thế, nhàvăn được sống một cách thành thật cùng trang viết Trên nền thời đại bộn bề

đa đoan, văn chương vẫn hút nhựa sống từ hiện thực cuộc đời, đem lại nhữngsáng tác đa diện

Thế giới nhân vật của một nhà văn được hình thành từ quan niệm nghệthuật về con người Văn học trước 1975 gắn với quan niệm con người sử thi,con người cao cả bách chiến, bách thắng Văn học sau 1975 mô tả cuộc sống

và con người trong xu hướng ngày càng trở nên đa diện đa dạng hơn Sau

1975, con người phức tạp, nhiều chiều Trong tâm hồn mỗi con người luôndiễn ra cuộc đấu tranh giữa cái cao thượng và thấp hèn,

nhân đạo và độc ác, con người làm chủ hoàn cảnh nhưng có khi lại là nạnnhân của hoàn cảnh.

Trung Trung Đỉnh đã hơn một lần tâm sự và tự nhận, bàn chân đã đikhắp các nơi trên đất nước, song những ngày tháng sống và chiến đấu ở TâyNguyên có ý nghĩa đặc biệt trong cuộc đời mình

Thuộc thế hệ nhà văn trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mĩcứu nước, ông là nhà văn viết nhiều và thành công về miền núi bởi ông luônthích núi rừng trong lành, yên tĩnh hơn thành phố ồn ào, bụi bặm

Đến với văn chương khá sớm bằng truyện ngắn đầu tay Những khấc

coong chung nhưng tới lúc Lạc rừng đoạt giải Nhất Cuộc thi tiểu thuyết lần

thứ nhất của Hội Nhà văn Việt Nam (1998 - 2000) thì bạn đọc đã phải ghinhận cái tên Trung Trung Đỉnh như một “thương hiệu văn chương” Và kể từ

đó, ông đều đặn ra mắt bạn đọc những tác phẩm của mình với “thương hiệu”Trung Trung Đỉnh Đặc biệt vào thời kì Đổi mới, trong khi hầu hết các nhàvăn cùng thế hệ đã tỏ ra chững lại, ít viết hoặc thưa dần thì Trung Trung Đỉnhliên tục cho ra đời những tác phẩm mới, thu hút sự quan tâm không chỉ ngườiđọc mà cả những nhà phê bình

Mỗi trang văn của nhà văn Trung Trung Đỉnh có sức lôi cuốn mạnh mẽ

và quyến rũ rất riêng, đặc biệt là nhân vật trong các tác phẩm của ông Thôngqua mỗi nhân vật, Trung Trung Đỉnh đưa đến cho người đọc cái nhìn toàndiện về cuộc sống xã hội, lịch sử, văn hóa và những biến thiên của nó

Theo dòng thời gian trên hành trình sáng tác của nhà văn, nhân vật trongtác phẩm cũng có nhiều thay đổi Cho đến nay đã có nhiều bài phê bình,những công trình nghiên cứu về nhân vật trong tác phẩm của Trung TrungĐỉnh nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về nhân vật tiểu thuyết củaông một cách hệ thống Vì thế, chúng tôi mạnh dạn đi sâu

nghiên cứu đề tài Nhân vật của tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh Xuất phát từ

thực tế này, người viết luận văn kế thừa những công trình nghiên cứu của cáctác giả, đồng thời tiếp tục đi sâu hơn nữa để làm sáng tỏ một phương diện đặcsắc trong sự nghiệp văn chương mà cụ thể là tiểu thuyết sau 1975 của TrungTrung Đỉnh với mong muốn góp phần làm rõ hơn phong cách nghệ thuật vànhững đóng góp của ông trong sự nghiệp văn học nước nhà

2. Lịch sử vấn đề

Sau năm 1975, sự đổi mới trong văn học diễn ra sôi nổi và mạnh mẽ.Hoà cùng dòng chảy chung của văn học, Trung Trung Đỉnh đã trở thành mộthiện tượng Việc ra đời hàng loạt các bài viết, bài phê bình đã khẳng định tàinăng sáng tác của Trung Trung Đỉnh với một khối lượng khá phong phú Nhìnchung, ngoài những bài viết về các tác phẩm cụ thể, nhiều bài nghiên cứu đãtập trung tìm hiểu nghệ thuật, tìm hiểu phong cách sáng tác của Trung TrungĐỉnh, một số bài tìm hiểu về nhà văn với tư cách là một tác giả của nền vănhọc hiện đại Việt Nam

Chúng tôi nhận thấy các ý kiến, các bài viết đánh giá về Trung TrungĐỉnh (sau 1975) hầu hết ít nhiều đề cập đến nghệ thuật xây dựng nhân vật củaông, và coi đó là một trong những nét đặc sắc của tiểu thuyết Trung TrungĐỉnh

Trên cơ sở tìm hiểu những bài nghiên cứu, phê bình, thảo luận về vănnghiệp Trung Trung Đỉnh, chúng tôi xin điểm lại một số ý kiến bàn đến sángtác của Trung Trung Đỉnh có liên quan đến hướng nghiên cứu của đề tài

Một trong những bài viết đầu tiên về Trung Trung Đỉnh là của nhà thơAnh Ngọc đã nhận xét như sau: “Xuất hiện chưa lâu lắm nhưng tôi thấy TrungTrung Đỉnh đã đi đúng hướng vào bản chất của văn học,

với tất cả sự trung thực và nghiêm khắc của một người đã tự giải phóng đượcmình – đã tự do và đầy trách nhiệm” [53] Đây là một ý kiến nhận được sựđồng thuận của hầu hết các nhà phê bình Tuy nhiên, nhận xét của Anh Ngọcmới dừng lại ở sự quan sát tổng quan, chưa nhấn mạnh vào đặc trưng phongcách Trung Trung Đỉnh hay một tác phẩm cụ thể của ông.

Nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nhận xét: “Nhân vật trong tiểu thuyết

từ người lính viết văn (Xoay) đến cô gái mới vào đời nằm dài chờ việc làm(Sương), từ người phụ nữ bị tâm thần do oan ức (chị Mão) đến anh Ron suốtđời thật thà tới mức ngớ ngẩn… đều bị cuộc đời ở cái phần tầm thường, dungtục tha hóa dữ dội” [70; 255] Có thể nói, ý kiến của nhà nghiên cứu này đã đisâu vào tác phẩm Trung Trung Đỉnh bằng các dẫn chứng cụ thể Vì thế, BùiViệt Thắng đã nhận ra nét chung trong nghệ thuật xây dựng nhân vật củaTrung Trung Đỉnh, đó là những con người dù

ở tầng lớp nào: là người lính cầm bút hay người phụ nữ thua thiệt hoặc mộtquân nhân giải ngũ về với đời thường… cũng đều bị cuộc đời tha hóa

dữ dội

Còn nhà văn Ma Văn Kháng sau khi đọc Tiễn biệt những ngày buồn đã

thốt lên trong một bức thư tay gửi Trung Trung Đỉnh: “Tôi đã mất ngủ haiđêm liền Xao xác tận đáy gan ruột Đau buồn âm ỉ, ứa nước mắt Cuộc đờithật từ hình hài đến tâm sự Chua chát và ngọt ngào đến độ…” Cảm nhận của

Ma Văn Kháng bộc lộ cái nhìn đồng cảm với sáng tác Trung Trung Đỉnh.Cùng là những nhà văn trở về từ chiến trường, lặn ngụp cùng cuộc đời và viếtvăn như một nhiệm vụ từ trái tim, nhận xét của Ma Văn Kháng đã góp phầnđịnh hướng về nguồn mạch cảm xúc chung trong tiểu thuyết Trung TrungĐỉnh

Với con mắt tinh tế và đặc biệt nhạy cảm, nhà phê bình Phạm XuânNguyên đã bộc lộ cảm xúc của mình khi đọc tác phẩm của Trung Trung Đỉnh

được đăng tải trên trang web của anh: “Đọc văn anh sẽ thấy anh có lối đi riêngcủa mình: không “thời thượng”, không ồn ào, lặng lẽ cày xới trên những điềumình cảm, mình nghĩ…”.

Nhà văn Nguyên Ngọc thì cho rằng: “Tây Nguyên được phát hiện ra,hiển lộ ra trong chiến tranh, cuộc chiến tranh mà Trung Trung Đỉnh đã lâmvào đó - và ở đó anh đã gặp được Tây Nguyên - như một số kiếp Toàn bộ cái

ấy - Tây Nguyên và chiến tranh, chiến tranh và Tây Nguyên - đã làm ra anh,

con người anh, cuộc đời anh, số phận anh, kiếp người của anh…” [55] Vớicái nhìn sâu sắc, nhà văn Nguyên Ngọc đã đưa ra một nhận xét tinh tế về cáctác phẩm phản ánh con người, mảnh đất Tây Nguyên trong tiểu thuyết TrungTrung Đỉnh Là tác giả thành công ở mảng đề tài này, Nguyên Ngọc chỉ rõ,không phải nhà văn mà chính Tây Nguyên và cuộc chiến tranh oanh liệt củađồng bào các dân tộc anh hùng nơi đây đã làm nên diện mạo Trung TrungĐỉnh

Có thể nói, những nhận xét tương đối xác đáng trên đây đã chứng tỏ,tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh có những vấn đề văn học gây chú ý không chỉvới người đọc mà còn tạo hứng thú với những cây bút phê bình có tiếng Tuynhiên, theo quan sát của chúng tôi, hiện tại nghiên cứu về Trung Trung Đỉnhvẫn dừng lại ở những bài viết nhỏ lẻ, chưa có nhiều công trình khoa họcnghiên cứu cụ thể và thích đáng vấn đề này Hơn thế nữa, nghiên cứu về nhânvật trong tiểu thuyết của Trung Trung Đỉnh là một khoảng trống lớn xét trêngóc độ tiếp cận tác phẩm Do vậy, trên tinh thần kế thừa những thành tựunghiên cứu của những người đi trước, chúng tôi tiếp tục đi sâu nghiên cứumột cách toàn diện và có hệ thống hơn về nhân vật tiểu thuyết của TrungTrung Đỉnh sau 1975 Luận văn hi vọng góp một phần nhỏ vào việc khẳngđịnh tài năng và những đóng góp của

Trung Trung Đỉnh trong nền văn xuôi Việt Nam đương đại, xác lập cái nhìnhoàn chỉnh về phong cách Trung Trung Đỉnh.

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Miêu tả rõ những đặc điểm về mặt nội dung, hình thức nghệ thuật nhânvật trong tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh để từ đó khẳng định những đóng gópvào diện mạo của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Để làm rõ yêu cầu đặt ra là nghiên cứu Nhân vật của tiểu thuyết Trung

Trung Đỉnh, luận văn sẽ tiến hành khảo sát và nghiên cứu các tác phẩm của

ông Trong đó, chúng tôi tập trung chủ yếu vào các tiểu thuyết sau:

1. Tiễn biệt những ngày buồn (1990)

Hiện thực cuộc sống từng ngày từng giờ được nhà văn Trung Trung Đỉnh

kể, miêu tả và bình luận thông qua cái nhìn, thái độ ứng xử đúng đắn của cácnhân vật Chúng tôi chọn bốn tiểu thuyết này vì đây là những tác phẩm tiêubiểu đánh dấu những mốc lớn trên hành trình sáng tạo, lao động nghệ thuậtcủa nhà văn và ghi nhận những thành công, bứt phá mạnh mẽ trong lối viếtcủa Trung Trung Đỉnh về đề tài Tây Nguyên và cuộc sống con người thời kìhậu chiến Đây là những tác phẩm tiêu biểu gắn liền với nghiệp viết của TrungTrung Đỉnh thành công trong việc tạo dựng nhân vật đồng thời thể hiện đầy

đủ sự tinh tế về khả năng ngôn ngữ, cái nhìn tinh tế về đời sống tâm hồn mỗicon người Đây cũng là những tác phẩm

có nhiều dấu hiệu của sự đổi mới về kĩ thuật, kết cấu, ngôn ngữ đồng thờingười đọc luôn bắt gặp cuộc sống thường nhật, hằng ngày, nó rất thật, rất gầngũi mà không cảm thấy nhàm chán Các nhân vật dù có xuất hiện ở nhiều vaitrò khác nhau, nhiều hoàn cảnh khác nhau, song cuối cùng họ vẫn là nhữngnhân vật mang đậm dấu ấn Trung Trung Đỉnh Vấn đề nhân vật, không nằmngoài quan niệm của nhà văn về con người và giá trị của con người, nội dungcốt lõi của mọi nền văn học chân chính.

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn sẽ tiến hành nghiên cứu nhân vật trên các phương diện sau:Xem xét những nhân vật mà nhà văn Trung Trung Đỉnh thực sự thể hiệnthành công, tạo dấu ấn và làm nên phong cách của ông

Nghiên cứu nhân vật về phương diện ngôn ngữ và giọng điệu, góp phầntạo nên nét đặc sắc trong hệ thống ngôn ngữ nghệ thuật trong sáng tác TrungTrung Đỉnh

4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở tiếp thu những nghiên cứu của các tác giả đi trước, luận vănđặt ra nhiệm vụ và giới hạn là tập trung làm rõ hơn nhân vật trong tiểu thuyếtcủa Trung Trung Đỉnh cụ thể là những nhân vật được ông yêu thích và dànhnhiều tình cảm của mình để xây dựng, để gửi gắm những thông điệp của ôngđến với bạn đọc Thông qua hệ thống nhân vật người viết muốn khẳng địnhphong cách nghệ thuật của Trung Trung Đỉnh vừa giữ được cách viết theo quyluật nội tại của bản thân nó đồng thời đã có những sự thay đổi trong nghệthuật xây dựng nhân vật

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích này, với đề tài Nhân vật của tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh, luận văn không có tham vọng bao quát được hết tất cả các nhân

vật trong tất cả các tác phẩm của ông mà chỉ đề ra những nhiệm vụ cụ thể sau:

- Trên cơ sở tổng hợp lí thuyết về nhân vật trong tác phẩm văn học để nghiên cứu các nhân vật trong văn bản cụ thể

- Vận dụng cơ sở lí thuyết đã được xây dựng để xác định, phân loạiđối tượng cần nghiên cứu Trên cơ sở đó đưa ra cách xác định đối tượng cụ thể

- Xem xét những ảnh hưởng và chi phối của nhân vật trong tác phẩm,nhằm chỉ ra vai trò của nhân vật trong từng tác phẩm nói riêng và toàn bộ

sự nghiệp văn học của nhà văn Trung Trung Đỉnh nói chung

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn chúng tôi vận dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp hệ thống: Trong quá trình nghiên cứu, luận văn sẽ dùng

phương pháp hệ thống để xem xét nhân vật với tư cách là một yếu tố hữu cơtrong một cấu trúc chỉnh thể trong mối quan hệ với các yếu tố khác của cấutrúc

Xem xét từng hình tượng nhân vật trong từng bình diện, phương diện nghệ thuật

- Phương pháp so sánh: Để khẳng định nét đổi mới và riêng biệt,

đặc sắc của nhân vật trong tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh, luận văn sẽ so sánhnhân vật của ông với các nhân vật trong tiểu thuyết của một số nhà văn khác

Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi cũng tiến hành sử dụng phương pháp thống kê, phân loại như một phương pháp hỗ trợ.

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 chương

Chương 1 Tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh trong bối cảnh tiểu thuyết

Việt Nam sau 1975.

Chương 2 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh Chương 3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết

Trung Trung Đỉnh.

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1 TIỂU THUYẾT CỦA TRUNG TRUNG ĐỈNH TRONG BỐI CẢNH TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975

1.1 Tổng quan về sự phát triển của tiểu thuyết đương đại Việt Nam sau 1975

Nghiên cứu thể loại từ lâu đã trở thành một trong những xu hướng đầythách thức trong lí luận văn học nói chung Bước sang thế kỉ XX, văn học ViệtNam đã hoàn toàn đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của nhiều thể loại mới trêntiến trình hiện đại hóa Đặc biệt, tiểu thuyết, một loại hình tự sự có sức sốnglâu bền, thường được xem là “máy cái” của nền văn học đã trở thành đốitượng nghiên cứu sâu rộng, chiếm lĩnh vị trí trọng tâm trong lĩnh vực lí luậnnghệ thuật

Ở luận văn này, người viết không có tham vọng tìm hiểu toàn bộ sự pháttriển của tiểu thuyết Việt Nam mà chúng tôi muốn đưa ra cái nhìn có tính kháiquát xoay quanh lộ trình nghiên cứu tiểu thuyết đương đại Việt Nam kể từ saunăm 1975 Xét về phương diện đó, tiểu thuyết chia thành hai giai đoạn lớn: từ

1975 đến 1985 và từ 1986 với công cuộc Đổi mới trở về sau Hi vọng rằng,đặt ra một cái nhìn có tính lịch đại về bước đường phát triển của thể loại này ởmột thời điểm nhạy cảm: trước và sau Đổi mới, chúng tôi có thêm nhiều căn

cứ xác đáng hơn để đánh giá về những đóng góp của nhà văn Trung TrungĐỉnh trong diện mạo văn xuôi Việt Nam nói chung

1.1.1 Hai giai đoạn phát triển của tiểu thuyết

“Thể loại sống bằng hiện tại, nhưng luôn nhớ quá khứ của mình, khởithủy của mình” (M Bakhtin)

Từ sau năm 1975, đất nước hoàn toàn độc lập, dân tộc được giải phóng

và con người thoát khỏi những nghiệt ngã của hoàn cảnh, của những giới hạnnhất thời thì văn học dường như cũng bước vào một công cuộc chuyển mìnhđầy thách thức Tiểu thuyết, dĩ nhiên không ngoại trừ xu thế chung của thờiđại, sống cùng nhịp thở hiện đại nhưng giai đoạn đầu, thể loại này vẫn mangđậm dấn ấn của văn học chiến tranh 1945 - 1975 Vì vậy, nhìn lại chặngđường 10 năm phát triển (1975 - 1985), người ta có thể thấy rằng, tiểu thuyếtViệt Nam hoàn toàn bị “đóng băng”, hay nói cách khác, nó phát triển theo quyluật “quán tính” theo những định hướng về cảm hứng đề tài, nhân vật… Ởmột đất nước mà “chiến tranh” được nhắc tới như một phạm trù văn hóa nhưViệt Nam thì việc văn chương phản ánh về cuộc sống chiến đấu, những nămtháng gian lao anh hùng của con người là một sự thật có cơ sở từ thực tế xãhội Những ảnh hưởng của văn xuôi 1945 - 1975 mà cảm hứng chủ đạo là:

“Văn học của những sự kiện lịch sử, của số phận toàn dân, của chủ nghĩa anhhùng Nhân vật trung tâm của nó là những con người đại diện cho giai cấp dântộc, thời đại và kết tinh một cách chói lọi những phẩm chất cao quý của cộngđồng” [61; 61] vẫn tiếp tục ghi dấu ấn trong các tác phẩm sau 1975 Văn họcmười năm đầu sau ngày đất nước giải phóng, thực chất là sự “nối dài” của vănhọc kháng chiến, cái nhìn sử thi về con người, xã hội vẫn chi phối nghệ thuậttiểu thuyết Nói như thế không có nghĩa phủ nhận sạch trơn những gì mà vănxuôi giai đoạn này mang lại Hai đề tài lớn của tiểu thuyết: đề tài chiến tranhcách mạng và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội

vẫn tiếp tục được các nhà văn đi sâu, tìm tòi, khám phá với những biểu hiệnmới mẻ hơn, với chiều kích sâu rộng hơn, ở cái nhìn có tính chất bao quát,toàn cảnh Đó là sự chiêm nghiệm của những người vừa bước ra khỏi cuộckháng chiến, nhìn hiện thực cuộc sống với con mắt của người trong cuộc nêntiểu thuyết không còn vẻ “xơ cứng” (chữ dùng của nhà nghiên cứu Bùi ViệtThắng) Tiểu thuyết Việt Nam mười năm đầu sau chiến tranh có thể kể đến

các tác phẩm: Miền cháy, Lửa từ những ngôi nhà (Nguyễn Minh Châu), Mở

rừng (Lê Lựu), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Năm 1975 họ đã sống như thế (Nguyễn Trí Huân), Họ cùng thời với những ai (Thái Bá Lợi), Vùng trời

(Hữu Mai), Dòng sông phẳng lặng (Tô Nhuận Vĩ), v.v…

Có thể nói, giai đoạn 1975 - 1985 là thời kì tiền đổi mới mà sự xuất hiệncủa một loạt tác phẩm ít nhiều gây tiếng vang như trên đã nhen nhóm nhữngtín hiệu tốt lành cho sự chuyển đổi ngoạn mục về tư duy sáng tạo nghệ thuậtcủa các nhà tiểu thuyết Trước hết, nó đem đến một không khí văn chương sôinổi, thoát ra khỏi cái bóng của văn học tuyên truyền cổ vũ một thời; sáng tác

về đề tài chiến tranh – người lính thời hậu chiến đã thấm đẫm cái nhìn đầythực tế của những người vừa bước ra khỏi bầu không khí bom đạn ấy Điềunày được ghi nhận rất rõ trong báo cáo của Nguyễn Khải tại Đại hội Nhà vănlần thứ ba: “Những tác phẩm viết về chiến tranh được xuất bản vào cuốinhững năm 70 nói rõ những đặc điểm: các tác giả không né tránh những hisinh, thua thiệt tạm thời Tính gay gắt của cuộc chiến đã được miêu tả tươngđối trung thực trên nhiều khía cạnh.” [84; 346] Khuynh hướng phân tích hiệnthực chiến tranh giúp các cây bút đi sâu vào những biến cố, những tình thếdồn nén để nhân vật vươn lên khẳng định bản lĩnh và hoàn thiện mình

Bộ tiểu thuyết Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh là một bức tranh hiện

thực đến trần trụi về cuộc chiến đi qua với tất cả sự bộn bề, phức tạp của nó

Đó là những con người kiên cường, bám trụ vùng đất thép Củ Chi, Gia Định,tiếp tục cuộc đấu tranh dằng dai quyết liệt với địch để giành lại dân, giành lạiđịa bàn Được sự giúp đỡ, phối hợp của lực lượng địa phương và của nhữngngười dân yêu nước, trung đoàn bộ binh Mười sáu đã bám đất, bám dân, đậptan âm mưu, biến vùng đất ven đô này thành vùng đất trắng của địch, tạo thếbàn đạp cho cuộc tổng tiến công mùa xuân 1975 đại thắng Lấy bối cảnh từcuộc chiến tranh Việt Nam trong những ngày tháng cam go, quyết liệt nhất,Nguyễn Trọng Oánh không dập khuôn theo công thức ca ngợi những thắng lợivang dội một cách cũ mòn theo lối văn chương cổ động quen thuộc mà tác giả

đã bình tĩnh trình bày một cơn xoáy lốc dữ dội có thất bại, có hi sinh đổ máucủa nhân dân để tạo ra những hoàn cảnh điển hình, đặt nhân vật vào nhữngbiến thiên mất mát, buộc nhân vật lựa chọn cách sống: dũng cảm hay hènnhát, kiên định hay bội ước?

Bước ra khỏi cuộc chiến dữ dội vừa đi qua, tiểu thuyết của Nguyễn Minh

Châu với những cái tên như: Miền cháy, Lửa từ những ngôi nhà, Những

người ở trong rừng ra… vẫn cho thấy hiện thực nghiêm ngặt được tác giả

nhắc đến trong một cái nhìn mới Trong Miền cháy, tác giả lấy bối cảnh là

thành phố mới giải phóng, còn sót lại đầy tàn dư của nếp nghĩ cũ kĩ, là nhữngcánh đồng, thôn ấp đầy mìn dây thép gai, lẫn trong những mảnh đạn là xươngngười Từ đó, trung tâm của câu chuyện nổi bật hình ảnh con người, nhữngngười cán bộ trong cuộc chiến tranh vào sinh ra tử cùng nhân dân, cùng đắphầm, đào ụ, sẵn lòng hi sinh cả tính mạng, bước vào thời bình trở thành ngườinắm quyền lực tập thể Họ phải làm gì để

cân bằng trở lại, họ phải xử sự ra sao để những nguy cơ trả thù cá nhân khôngbùng phát, trái với lương tri cách mạng giữa bộn bề hiện thực Bản thân nhàvăn Nguyễn Minh Châu là một cây bút đầy tâm huyết và có những trăn trởtìm tòi trong suốt sự nghiệp văn học của mình Nhưng có lẽ, ý thức về lẽ sống,

về con người chính là điểm sáng khơi thức những xúc cảm dạt dào trong ông,

để dù viết về vấn đề người lính chiến tranh thời chiến hay hậu chiến, NguyễnMinh Châu vẫn thấm nhuần tư tưởng về chủ nghĩa anh hùng của dân tộc sau

ba mươi năm chiến tranh gian khổ; văn học phải làm gì, nên làm gì để hòamình với nhân loại, đó mãi mãi là niềm trăn trở của cây bút có tâm, có tài này

Thời kì 1975 - 1985 có thể là giai đoạn chưa có những bước nhảy về chấtcho sự chuyển mình, bứt phá mạnh mẽ của văn học Việt Nam nhưng theo ýngười viết, đây là công cuộc chuẩn bị cần thiết, có tính chất dự báo cho nhữngđổi thay ở giai đoạn tiếp sau Cảm hứng sử thi mặc dù vẫn còn ghi dấu mạnh

mẽ trong nghệ thuật xây dựng nhân vật tiểu thuyết nhưng không đơn thuần làhình ảnh của con người lớn lao, mang nhân cách lí tưởng của thời đại như chị

Sứ (Hòn đất), Mẫn (Mẫn và tôi), Hảo (Vùng trời) là chính ủy Kinh, trung đội trưởng Khuê, Lữ, Thái… - những con người “Đẹp như chân lí sinh ra” trong tiểu thuyết đồ sộ Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu Nhân vật trong tiểu thuyết mười năm đầu sau chiến tranh là hình ảnh của những nhân

cách con người xã hội chủ nghĩa đang vươn lên khẳng định mình Ở đó, conngười chịu sự chi phối, ràng buộc của nghĩa vụ Tổ quốc và bản lĩnh cá nhân

Đó là quá trình tự nhận thức lương tri, là khát vọng ý chí mạnh mẽ, muốn trở

thành con người toàn diện như Vũ trong Biển gọi, Lợi trong Cửa gió…

Nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng rất xác đáng khi chỉ rõ đặc điểm nhânvật trong tiểu thuyết Việt Nam 1975 - 1985: “Tiểu thuyết viết về chiến tranhsau 1975 có xu hướng xây dựng kiểu nhân vật tích cực, nghĩa là nhân vật đókhông phải là siêu nhân, nói như Nguyễn Khải, họ có tầm vóc lớn hơn chúng

ta, nhưng là con người đích thực, tuy nhiên sự so sánh này không nhằm khẳngđịnh dứt khoát tiểu thuyết sau 1975 đã thành công hơn trong việc xây dựngnhân vật.” [84; 348]

Có thể thấy, mười năm đầu sau chiến tranh Việt Nam chưa phải là con sốquá dài để tạo ra một cuộc “cách mạng” trong văn chương nói chung, đặc biệt

là nền văn học hiện đại trong 30 năm chiến tranh tàn phá mà dấu ấn sâu đậmcủa nó còn in hằn đến hôm nay Do vậy, ở một mức độ đánh giá khách quannhất, 1975 - 1985 là một cuộc “dọn mình”, “sửa sang” của các nhà văn đểcông cuộc Đổi mới giúp người viết tự tin đến với tư duy tiểu thuyết với nhữngkhám phá, tìm tòi và thể nghiệm độc đáo

Từ năm 1986 đến nay, đất nước bước vào công cuộc Đổi mới toàn diệntrên nhiều lĩnh vực: chính trị, văn hóa, kinh tế, xã hội… Nó không chỉ là sựthay đổi căn bản hệ thống quốc dân mà quan trọng hơn, không khí Đổi mớiđem lại cuộc “lột xác” thực sự cho văn học Cuộc biến thiên ngoạn mục củavăn chương trong gần hai thập niên cuối của thế kỉ XX và mười năm đầuthiên niên kỉ mới đến hôm nay vẫn còn gợi ra nhiều suy nghĩ Tuy nhiên, cómột sự thực hoàn toàn xác đáng rằng, công cuộc Đổi mới đã đem lại một tưduy nghệ thuật mới mẻ cho nhà văn Kể từ năm 1986, văn xuôi nói chung vàđặc biệt là thể tài tiểu thuyết nói riêng trở thành mảnh đất màu mỡ cho nhiềucây bút và thực sự gặt hái được nhiều thành công trên cả phương diện cảmhứng, đề tài, bút pháp Sáng tác tiểu thuyết đã phản ánh một cách rất chân thậtnhững vấn đề bộn bề,

ngổn ngang, đa chiều của bức tranh xã hội và số phận con người Hiện thựccách mạng rộng lớn ở tầm vĩ mô với khuynh hướng sử thi đã dần dần thay thếbởi những tìm tòi về bản ngã, những ẩn ức cá nhân trong công cuộc vật lộn,mưu sinh giữa cuộc sống hằng ngày Nhà nghiên cứu văn học Bích Thu đã chỉ

ra rất rõ sự thay đổi trong cảm hứng tiểu thuyết Đổi mới: “Cảm hứng sáng tạochuyển từ ngợi ca, tự hào, khâm phục đến chiêm nghiệm, lắng đọng, suy tư.Thay vì cách nhìn đơn giản, rạch ròi thiện ác, bạn thù, cao cả, thấp hèn là cáchnhìn đa chiều, phức hợp về hiện thực và số phận con người” [48; 226]

Quả vậy, với xu hướng nhìn thẳng vào sự thật không né tránh, dân chủhóa nội dung phản ánh, khai thác những góc khuất của cuộc sống, hàng loạtcác tác phẩm tiểu thuyết ở thời kì này đã đánh dấu sự đột phá của nhiều cây

bút: Lê Lựu với Thời xa vắng, Sóng ở đáy sông, Hai nhà; Nguyễn Khắc Trường với Mảnh đất lắm người nhiều ma; Bảo Ninh với Nỗi buồn chiến

tranh; Ma Văn Kháng với Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú; Chu Lai với Ăn mày dĩ vãng, Phố; Trung Trung Đỉnh với Lạc rừng, Tiễn biệt những ngày buồn; Dương Hướng với Bến không chồng, v.v Những

thay đổi cơ bản trong sáng tác của các cây bút thời kì Đổi mới là cách đánh

giá, nhìn nhận con người trong mối quan hệ cá nhân, đi sâu vào bản thể vớinhiều mối giằng xé nội tâm phức tạp, quanh co, là những bi kịch, mâu thuẫntrong đời sống hằng ngày chứ không phải là hiện thực rộng lớn với hình tượngcon người tập thể, con người mang trách nhiệm cộng đồng như giai đoạntrước Văn học Việt Nam những năm kháng chiến chống Pháp và mấy chụcnăm trường kì chống Mĩ đã xây dựng chân dung nhân vật mang tính cách điểnhình cho số phận dân tộc, hi sinh hạnh phúc cá nhân cho vận mệnh đất nướcvì:

“Khi Tổ quốc cần họ biết sống xa nhau” (Cuộc chia li màu đỏ - Nguyễn Mĩ).

Đó là Lượng trong Thư nhà của Hồ Phương, là chị Út Tịch trong Người mẹ

cầm súng của Nguyễn Thi, là Mẫn trong Mẫn và tôi của Phan Tứ, là anh hùng

Núp trong tiểu thuyết Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc… Nhưng, khi

chiến tranh lùi xa, kiểu văn chương nghiêng về cảm hứng ngợi ca dần dần trởnên xa lạ với người đọc, và việc tác giả phải tự “cởi trói” bứt mình ra khỏi bầukhông khí quen nhàm, đơn điệu để đi sâu vào ngõ ngách của cuộc sống đờithường, trần trụi với những lo toan, tính toán, cả những suy đồi giá trị đạođức, nhân cách con người

Cảm hứng thế sự - đời tư trong sáng tác của các nhà văn thời kì Đổi mới

đã chạm đến những vấn đề bức xúc, nảy sinh trong cuộc sống gia đình hằngngày dưới sức ép của đồng tiền, địa vị, và đạo đức suy đồi Ngoài những tácphẩm viết về bi kịch con người trong các mối quan hệ giằng xé, những thânphận khổ sở, đau đớn vì tình yêu, hạnh phúc, vì nhân cách bào mòn… tiểuthuyết thời kì Đổi mới còn dụng công xây dựng hình ảnh người lính trở về từchiến trường với bao nỗi đau, mất mát và dư âm kinh hoàng của một thời mưabom bão đạn

Giai đoạn văn học từ năm 1986 đến nay đã xác lập một lộ trình mớitrong nền văn xuôi đương đại Ở đó, công cuộc cách tân, cải biến những lốiviết cũ, những tư duy cũ trở về với cuộc sống sôi động hằng ngày đã được cácnhà văn đào sâu khai thác, đặc biệt, văn học lúc này trở về với đúng thiênchức của mình, phản ánh hiện thực đời sống như nó vốn có, với tất cả nhữngmặt sáng tối khác nhau: những cây bút trẻ có mảnh đất tự do sáng tác đã đemlại cho văn đàn một bầu không khí tươi mới chưa từng thấy, đa phong cách,

đa giọng điệu, có sự hòa trộn của nhiều thi pháp Đúng như cách nói của nhàvăn Nguyễn Huy Thiệp, thời của tiểu thuyết

lên ngôi, và người đọc không thể không nhắc đến hàng loạt cái tên xuất hiệntrên văn đàn khoảng hai thập niên trở lại đây, cả người đã từng quen và nhiều

cây bút thế hệ trẻ Đó là Võ Thị Hảo với Giàn thiêu; Hồ Anh Thái với Cõi

người rung chuông tận thế, Đức phật, nàng Savitri và tôi, Mười lẻ một đêm;

rồi Cơ hội của chúa, Khải huyền muộn của Nguyễn Việt Hà; Thoạt kì thủy,

Ngồi của Nguyễn Bình Phương, Chuyện của thiên tài của Nguyễn Thế Hoàng

Linh; China Town, Paris 11 tháng 8 của Thuận, Gia đình bé mọn của Dạ Ngân, Và khi tro bụi, Mưa ở kiếp sau của Đoàn Minh Phượng, v.v…

Một cái nhìn khái lược như trên về hai chặng đường văn học Việt Namsau năm 1975 đến nay có thể chưa hoàn toàn bao quát toàn bộ tiến trình pháttriển quanh co, phức tạp của đời sống văn học Tuy nhiên, từ những so sánhkhách quan, chúng tôi có thể khẳng định, đó là hai giai đoạn nối tiếp và bổsung, bồi đắp cho nhau, cùng làm nên gương mặt văn học nước nhà Thời kìsáng tác từ 1986 đến nay có những nền tảng quan trọng từ mười năm tiền Đổimới (1975 - 1985); dấu hiệu ấy cho phép chúng ta có thêm thái độ khách quan

và thấu đáo để thấy rõ hơn thành tựu của tiẻu thuyết sau 1986 mà chúng tôi sẽtrình bày kĩ hơn ở phần tiếp theo

1.1.2 Thành tựu của tiểu thuyết Đổi mới sau 1986

Từ cái nhìn tổng quan về văn học sau chiến tranh 1975, chúng tôi thấyrằng, đánh giá thành tựu của tiểu thuyết Đổi mới là một cử chỉ văn hóa ghinhận những đóng góp to lớn của các tác phẩm, các cây bút trên chặng đườngcách tân mới mẻ mà không ít thách thức Và trên cái nền chung ây luận vănkhảo sát nhận diện dấu ấn của nhà văn Trung Trung Đỉnh giữa bộn bề các tiểuthuyết gia đương đại ở Việt Nam

Nói về thành tựu của tiểu thuyết Việt Nam thời kì Đổi mới trước hết phảiđặt trong bối cảnh quá trình Đổi mới đất nước nói chung Từ sau Đại hộiĐảng toàn quốc lần thứ VI, chủ trương đổi mới toàn diện các lĩnh vực trong

xã hội: kinh tế, chính trị, văn hóa… đã tạo nên một bước ngoặt lớn Khôngkhí cởi mở, dân chủ đã ảnh hưởng tích cực đến đời sống văn chương Trướchết, nó khuyến khích chủ thể sáng tạo, hướng họ đến sự thay đổi quan niệmnghệ thuật về hiện thực và số phận con người Hàng loạt các cây bút xuấthiện, từ nhà văn lớp trước như Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu, Hữu Mai, MaVăn Kháng, Trung Trung Đỉnh đến thế hệ tác giả trẻ như: Nguyễn Thị ThuHuệ, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Ngọc Tư… họ là người giàuhoài bão và khát vọng mới mẻ về sáng tạo văn học

Có thể nói, quá trình đổi mới văn học ở Việt Nam từ nửa cuối thập niên

80 cho đến thập niên đầu của thế kỉ XXI là một giai đoạn phát triển rất sôiđộng, mạnh mẽ trên hầu khắp các thể loại Tiểu thuyết trở thành lực lượngxung kích đi đầu, vẫn với sứ mệnh là “máy cái của nền văn học”, tiểu thuyết

đã thực sự tạo nên “cú hích” lớn cho những thay đổi quan niệm của nhà văn

về hiện thực và con người Hàng loạt các tác phẩm ra đời trong thời kì này

như: Thời xa vắng (Lê Lựu), Chim én bay (Nguyễn Trí Huân), Nỗi buồn chiến

tranh (Bảo Ninh), Bến không chồng (Dương Hướng), Cõi người rung chuông tận thế (Hồ Anh Thái), Cơn giông (Lê Văn Thảo), Cơ hội của chúa (Nguyễn

Việt Hà), Thoạt kì thủy (Nguyễn Bình Phương), Thiên thần sám hối (Tạ Duy

Anh)… đã thể hiện tính đa chiều trong phản ánh hiện thực cuộc sống vớinhững bộn bề phức tạp của nó Đặc biệt, số phận con người trở thành vấn đềnổi lên hàng đầu, được các nhà văn chuyên tâm khai thác và đào sâu vớinhững tìm tòi không phải mới mẻ nhưng trước nay chưa từng được vănchương bộc lộ kĩ càng Con người với tất cả những mặt tốt - xấu, cao thượng -

thấp hèn, hạnh phúc - khổ đau… những gì thuộc bản năng sống của con ngườiđều được tiểu thuyết phản ánh trung thực, có chiều sâu Nếu như văn họcchiến tranh cách mạng dụng tâm thể hiện hình ảnh của người lính, anh bộ đội

Cụ Hồ, những con người của thời đại “Sống đã vì cách mạng anh em ta/ Chếtcũng vì cách mạng chẳng phiền hà” với những phẩm chất cao quý nhất thì giờđây, con người trong tiểu thuyết đổi mới được soi rọi bằng con mắt hiện thực,được đặt trong mối quan hệ nhiều chiều giữa cá nhân với cộng đồng, giữa conngười xã hội với con người tự nhiên Con người đời tư hiện lên với mọi buồnvui, yêu ghét, vừa có cái cao cả, vừa đan xen cái thấp hèn Tiểu thuyết vì thếtrở thành những bức tranh hiện thực đời sống sinh động, muôn hình nhiều vẻ,nhiều cảnh đời, nhiều bi kịch, nhiều số phận khác nhau… Độc giả tìm thấy ở

đó hình ảnh chân dung của chính mình ngoài đời thực, tiểu thuyết cũng nhờ

đó gần gũi và bám sát cuộc sống hơn

Thành tựu của tiểu thuyết thời kì Đổi mới đến cùng sự thay đổi trong tưduy nghệ thuật của nhà văn Quan niệm về con người cá nhân đã tác độngmạnh mẽ đến mỗi người cầm bút, làm điểm tựa vững vàng để nhà văn đủ tài -

đủ tâm phơi bày những hiện trạng có thực của đời sống mà ở đó: “Cái cao cả

và cái thấp hèn trước sau diễn ra trong cùng một con người Những tính cách

vô cùng lớn lao và những tội ác sống song hành trong cùng một thời.” [84;369] Tinh thần đổi mới văn học kể từ sau năm 1986 đến nay gắn liền với tưtưởng dân chủ hóa văn học, xây dựng những giá trị nhân văn mới trong toàn

bộ hệ thống đề tài, thi tứ, bút pháp… trong văn chương nghệ thuật Sự khẳngđịnh ý thức con người cá nhân là một đặc điểm quan trọng ở tinh thần nhânvăn mới Con người được nhìn nhận, đánh giá theo nhiều chiều, là con ngườicủa lịch sử, con người của chiến tranh, con người trong sự hòa nhịp với đờisống tự nhiên và các mối quan hệ xã hội, con người tha hóa, con người tự vấnv.v… Đề tài chiến tranh vốn quen thuộc trong văn học giờ đây tiếp tục trở

thành mảnh đất màu mỡ để các tác giả khai thác với nhiều khía cạnh phức tạp,

có cả góc khuất hạn chế của lịch sử Ngay những tác phẩm viết về chiến tranhcũng đào sâu vào vấn đề nhân bản với mong muốn kiếm tìm bản ngã đíchthực của con người Bên cạnh đó, tiểu thuyết đời tư - thế sự cũng chiếm được

sự quan tâm không nhỏ của người viết và sự đón nhận của đông đảo bạn đọc

Từ Gặp gỡ cuối năm, Cha và con và… của Nguyễn Khải, Mùa lá rụng trong

vườn của Ma Văn Kháng, Bước qua lời nguyền của Tạ Duy Anh, Thiên sứ của

Phạm Thị Hoài… đến những tác phẩm gần đây như Gia đình bé mọn của Dạ Ngân, Cõi mê của Triệu Xuân, Dòng sông mía của Đào Thắng, Tám ván

phóng dao của Mạc Can… đều nghiêng về xu hướng khai thác những cảnh

ngộ, số phận con người trong cái nhìn toàn diện, đa chiều, phức hợp, vớinhững ẩn ức tâm hồn và giằng xé mãnh liệt của nội cảm Có thể nói rằng,

“tiểu thuyết hôm nay áp sát đời sống, xông thẳng vào các “mắt bão” của cuộcđời để nêu lên những vấn đề cực kì quan thiết với con người thông qua những

số phận bi kịch” [70; 11]

Đề tài tiểu thuyết lịch sử tiếp tục là một hướng đi thành công của nhiều

cây bút thời kì đổi mới, tiêu biểu như một số tác phẩm: Thăng Long kí sự của Nguyễn Khắc Phục, Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Hồ Quý Ly của Nguyễn

Xuân Khánh… Các nhân vật lịch sử nổi danh một thời không chỉ được khaithác với tư cách chức năng, phận sự phục vụ lịch sử mà còn soi chiều từ nhiềugóc độ, có đời sống nội tâm với cung bậc tình cảm chân thực, sâu sắc hơn

Văn học thời kì Đổi mới nằm trong xu thế hội nhập của đất nước ta với nămchâu quốc tế Giao lưu văn hóa là nhu cầu tất yếu để văn chương Việt Nam có cơhội đem tiếng nói của mình hòa cùng dòng chảy của văn học nước ngoài Nhưchúng ta thấy, trong hơn 20 năm tiến hành Đổi mới đồng bộ trên nhiều phươngdiện, nền văn học Việt Nam một mặt vừa phát triển theo quy luật nội tại của bảnthân, mặt khác, tiếp thu có chọn lọc những yếu tố ngoại sinh ảnh

hưởng đến phong cách, xu thế sáng tác của các nhà văn Nếu trước năm 1975,văn học Việt Nam gần như bị ảnh hưởng nguyên mẫu của các nước xã hội chủnghĩa, điển hình là Liên Xô và Trung Quốc, thì từ năm 1986 đến nay, chínhsách giao lưu, mở rộng quan hệ hợp tác của chính phủ ta với các nước bạn đãđem lại luồng gió mới cho văn chương khởi sắc Hoạt động dịch thuật và giớithiệu văn học nước ngoài (Âu Mĩ, Nhật Bản, Trung Quốc…) không nhữngthay đổi thị hiếu của bạn đọc mà còn có những ảnh hưởng tích cực đến lốiviết, phong cách, bút pháp sáng tác của nhiều nghệ sĩ Các khuynh hướng mớinhư tượng trưng, siêu thực, huyền thoại, viễn tưởng, hậu hiện đại… tạo ranhiều giọng điệu hấp dẫn, mới mẻ trong tác phẩm của nhà tiểu thuyết.

Thành tựu văn học thời kì Đổi mới còn gắn liền với sự xuất hiện củanguồn cảm hứng mới trong sáng tạo nghệ thuật Nếu trước năm 1975, cảmhứng sử thi và khuynh hướng lãng mạn chi phối hầu hết tác phẩm truyệnngắn, tiểu thuyết, bởi lẽ lúc này văn chương mang sứ mệnh phụng sự Tổquốc, lấy phục vụ chính trị là phương châm hàng đầu thì đến giai đoạn này,cảm hứng phê phán nổi lên như một giọng điệu chủ đạo của văn chương.Cuộc sống phức tạp và đa dạng đòi hỏi nhà tiểu thuyết phải nhìn nó bằng ánhmắt toàn diện, khách quan, lấy cảm hứng phê phán là nền tảng để nhận diệnvấn đề thấu đáo hơn Bức tranh phản ánh hiện thực không chỉ là những mảngmàu sáng sủa, tươi vui mà nó còn rất nhiều những gam màu đen tối, xấu xa,

đê hèn lẫn lộn… Văn học không biệt lập với đời sống hiện thực mà cùng thamgia trực tiếp với công cuộc đổi mới, văn học không chỉ là phương tiện phục vụ

sứ mệnh chính trị mà quan trọng hơn, tính chất “tự thân” của văn học đượcphát huy hết mình, văn học trước hết và trên hết phải vì con người, tự nó tỏasáng vẻ đẹp của con người trong mọi cảnh huống

Tiểu thuyết Việt Nam trong suốt hơn hai thập niên Đổi mới kể từ saunăm 1986 đã chứng kiến sự thay đổi trong hệ thống ngôn ngữ và nghệ thuật

tự sự, đưa thời kì văn học này vươn lên với nhiều giá trị đặc sắc và có dấu ấnđậm nét trong toàn bộ tiến trình hiện đại hóa văn học, khẳng định một bướctiến mới trong quá trình hội nhập văn học dân tộc với khu vực và trên thếgiới

1.2 Những đóng góp của Trung Trung Đỉnh vào sự phát triển của tiểu thuyết đương đại Việt Nam sau 1975

Điểm danh các nhà tiểu thuyết đương đại Việt Nam thời kì đổi mới, cóthể Trung Trung Đỉnh không phải là một cái tên sáng chói với những đónggóp quan trọng nhất nhưng ông lại được xem là cây bút lao động nghệ thuậtmiệt mài, có cá tính và ghi dấu ấn của mình bằng nhiều tác phẩm có giá trịđặc sắc, nhất là tiểu thuyết viết về mảnh đất Tây Nguyên và hình tượng ngườilính trong - sau chiến tranh với nhiều bộn bề lo toan và bao nhiêu sự phức tạpđời thường

Đánh giá những đóng góp của Trung Trung Đỉnh vào sự phát triển củatiểu thuyết đương đại Việt Nam, cố nhiên cần một cái nhìn khách quan và thấuđáo, đặc biệt công bằng đối với một số thành tựu mà nhà văn có được trongdiện mạo chung của tiểu thuyết Là một nhà văn bước ra từ cuộc chiến tranhchống Mĩ khốc liệt, Trung Trung Đỉnh đến với văn chương như một địnhmệnh tình cờ Đặc biệt, những ngày tháng lăn lộn trên những cánh rừng, sống

và gắn bó máu thịt với đồng bào dân tộc Tây Nguyên đã đọng lại trong kí ứcnhà văn những dấu ấn không thể nào phai Chẳng thế mà, Tây Nguyên đã trởthành quê hương thứ hai và cũng luôn hiện hữu trong các sáng tác của TrungTrung Đỉnh Ông viết nhiều, viết hay về mảnh đất vẫn được xem là màu mỡbởi nó chất chứa cả một nền văn hóa đồ sộ mấy nghìn năm của các

dân tộc Tây Nguyên Sớm gặt hái thành công từ những truyện ngắn đầu tiên

viết về vùng đất này như: Đêm nguyệt thực, Thung lũng Đak Hoa, Gốc đá,…

nhưng với hơn hai thập niên cầm bút, Trung Trung Đỉnh lại được biết đếnnhiều hơn cả với các tác phẩm tiểu thuyết viết về nhân dân Tây Nguyên vàngười lính bước ra từ chiến tranh, đối mặt với những áp lực của cuộc sống đờithường Sáu cuốn tiểu thuyết của nhà văn được xuất bản mới và tái bản đềuđặn là một minh chứng cho tinh thần lao động miệt mài, say mê và thực tâmnghiêm túc với nghề mà Trung Trung Đỉnh giành trọn cho văn chương, nghệ

thuật Trong số các tiểu thuyết của nhà văn: Ngược chiều cái chết (1989), Tiễn

biệt những ngày buồn (1990), Ngõ lỗ thủng (1990), Lạc rừng

(1999), Sống khó hơn là chết (2008) và Lính trận (2010) thì Lạc rừng là tiểu

thuyết gây được tiếng vang lớn và có một số phận đặc biệt Viết ròng rã trongsuốt chín năm từ 1990 đến 1999, ngay khi xuất bản, tác phẩm đã đoạt giải Nhấtcủa Bộ Quốc phòng, giải chính thức Cuộc thi tiểu thuyết lần thứ nhất của HộiNhà văn Việt Nam 1998 - 2000 Tính đến thời điểm này, với chín lần tái bản, 150

trang sách nhỏ nhắn của Lạc rừng vẫn hấp dẫn người đọc về câu chuyện của một

anh lính miền xuôi, tình cờ gặp rồi sống và cùng đồng bào dân tộc Bana bướcqua một cuộc chiến tranh kì lạ Cùng cảnh lạc rừng với người lính Việt Nam còn

có một lính Mĩ Anh ta cam chịu trong thân phận tù binh, cuối cùng chết vì cơn

sốt rét ác tính Với Lạc rừng, nhà văn Trung Trung Đỉnh đã đem lại cho văn học

viết về chiến tranh một mảng sống mới, một kiểu nhân vật mới Đánh giá về tiểuthuyết này, nhà văn Nguyên Ngọc không ngần ngại khi cho rằng: “Anh đã sángtạo ra được một cách viết mới về Tây Nguyên, và do đó đã khám phá lại cho tamột lần nữa cái thế giới Tây Nguyên khiêm nhường, lẩn khuất mà tuyệt đẹp ấy.Trong nghệ thuật làm được một việc như vậy là rất nhiều Tiểu thuyết này củaanh là một minh chứng rõ rệt” [55]

Ngõ lỗ thủng và Tiễn biệt những ngày buồn là hai tác phẩm ra đời cùng

thời điểm - thập niên 90 của thế kỉ trước Lấy bối cảnh từ một cái ngõ như baođịa chỉ ngõ ngách quanh co của Hà Nội những năm đầu sau chiến tranh, đấtnước bước vào giai đoạn chuyển từ chế độ bao cấp sang nền kinh tế thịtrường, nhà văn đã tái hiện cuộc sống của đủ mọi thành phần quanh cái ngõ lỗthủng từ công nhân, trí thức, lao động tự do với tất cả những số phận lắt léo,với những va chạm mâu thuẫn hằng ngày, với cả những bi kịch bất hạnh nhất

của họ… Chính nhà văn đã có lần tâm sự rằng, ông viết Ngõ lỗ thủng và Tiễn

biệt những ngày buồn thực chất là để lưu giữ những kí ức của một thời kì

không thể nào quên của đất nước như một vết sẹo trong tâm hồn mỗi lần nhớlại Thông điệp của nhà văn gửi gắm qua câu chuyện chính là sự thức tỉnh vềnhững lỗ thủng đang từng ngày từng giờ hủy hoại nhân cách, tri thức và vănhóa của mỗi chúng ta

Với nội dung có tính chất xã hội sâu sắc, hai tiểu thuyết trên đã đượcchuyển thể thành kịch bản phim truyền hình và phát sóng vào năm 2010 vớitựa đề phim “Ngõ lỗ thủng”, khởi chiếu trên kênh VTV1 trong khung giờVàng (20 giờ hằng ngày) Bộ phim mạnh dạn đề cập đến những vấn đề nhạycảm của một quá trình chuyển giao từ bao cấp sang kinh tế thị trường ở nước

ta Hầu hết những tình tiết hay nhất của tác phẩm đều được chuyển thể trênphim với tinh thần phản ánh trung thực sự vật lộn ghê gớm của con ngườitrong giai đoạn đặc biệt vừa tồn tại, vừa chống chọi với cái cũ mòn chưa kịpcải tạo và cái mới sống sít đang hình thành

Sống khó hơn là chết là một tiểu thuyết nhỏ xinh, vỏn vẹn chưa đầy 200

trang được xuất bản năm 2008 lại là câu chuyện về hành trình của một đồngtiền lẻ 1000 đồng Chọn nhân vật kể chuyện không hoàn toàn mới mẻ - đồngtiền, Trung Trung Đỉnh muốn lắng nghe từ chính âm thanh cuộc đời mọi hỉ,

nộ, ái, ố; mọi thăng trầm biến thiên để từ đó chiêm nghiệm và suy tư về hànhtrình của mỗi cuộc đời, mỗi số phận Một nhan đề gợi nhiều suy tư, Trung TrungĐỉnh muốn nói với chúng ta rằng, tính cách quyết định số phận và nhân vật trongtác phẩm đang sống như cuộc sống vốn có của nó, không thể khác.

Lính trận, tiểu thuyết mới nhất của Trung Trung Đỉnh xuất bản năm 2010

tiếp tục khai thác đề tài chiến tranh như chất liệu quen thuộc trong hầu khắpcác tác phẩm của nhà văn Mảnh đất Tây Nguyên nhiều duyên nợ hình nhưvẫn không ngừng ám ảnh trí óc ông, Trung Trung Đỉnh đã mượn lối kểchuyện truyền thống của dân tộc Jrai, tái hiện lại các sự kiện chủ yếu trongchiến dịch Plei Me, đặc biệt là tấm lòng của bà con các dân tộc đối với bộ đội

Lính trận thực sự là một chiến trường ác liệt trong thời kì chống Mĩ ở vùng

đất Tây Nguyên anh hùng Với cách chia đoạn, phân khúc thành màn dạo đầu,đoạn kết và chín khúc giữa về hồi tưởng quá khứ chiến tranh, tác giả giúpngười đọc hình dung về cuộc hành quân dài hạn của những người lính, trảiqua nhiều cam go, quyết liệt, chiến đấu và chiến thắng

Có thể nói, ngoài truyện ngắn với số lượng không ít, với sáu tiểu thuyếttrong văn nghiệp của người lính cầm bút gần 30 năm, Trung Trung Đỉnh đãtạo nên một dấu ấn riêng giữa muôn mặt các tác giả cùng thời kì đổi mới.Trong các trang văn của ông luôn toát lên một không khí chiến tranh đậm đặc

và những con người lúc nào cũng như vừa bước ra từ thời chiến, như đi lạcgiữa phố phường đô hội và ám ảnh khôn cùng những dư âm của cuộc chiến

ấy Viết về một đề tài tưởng như xưa cũ, Trung Trung Đỉnh vẫn kiên định đitheo lối riêng của mình và đem lại một giọng điệu khác lạ trong bộn bề cáctiểu thuyết gia khác Đóng góp của nhà văn ở đề tài người lính - chiến tranhkhông phải là nghệ thuật tạo những tình huống kịch tính gay gắt mà hầu hếtđều là những câu chuyện nhỏ xoay quanh các nhân vật có thật, gắn bó với

cuộc sống hằng ngày mà nhà văn quan sát để đem lại một cách nhìn chân thựchơn về đời sống xã hội con người.

Năm 2007, Trung Trung Đỉnh là một trong số những người được vinh dựnhận Giải thưởng Nhà nước, ghi nhận xứng đáng nỗ lực lao động nghệ thuậtnghiêm túc của nhà văn, những tìm tòi và sáng tạo không ngừng đem lại tácphẩm có giá trị cả về nội dung phản ánh và hình thức thể hiện mới mẻ

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT TRUNG TRUNG ĐỈNH

2.1 Nhân vật trong tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh, một cái nhìn khái quát

2.1.1 Nhân vật và vai trò của nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời

kì Đổi mới

Nếu cho rằng, văn học là tư duy nghệ thuật bằng hình tượng thì nhân vậtchính là phương tiện để thể hiện tư duy ấy một cách khúc chiết và rành rọtnhất thông qua một con người, một số phận cụ thể Nhân vật văn học là sự thểhiện quan niệm của nhà văn về con người, đây cũng là một trong số nhữngvấn đề cốt lõi của mọi tác phẩm văn chương chân chính Bởi lẽ, “Nhà vănsáng tạo nhân vật để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đó, vềmột loại người nào đó, về một vấn đề nào đó của hiện thực Nhân vật chính làngười dẫn dắt người đọc vào một thế giới riêng của đời sống trong một thời kìlịch sử nhất định” [16; 126] Nghiên cứu về nhân vật, ở một góc độ nào đóchính là thao tác tìm hiểu cách nhà văn nhìn nhận, cắt nghĩa và lí giải về conngười, nhất là con người đặt trong tác phẩm văn chương Mỗi con người đềuchứa đựng ẩn số riêng mình, vì thế, nghiên cứu nhân vật - con người trong tácphẩm nghệ thuật cũng là một hành trình nhận thức - khám phá nhiều tín hiệumới xoay quanh cuộc sống con người

Vai trò của nhân vật tiểu thuyết là một vấn đề quan trọng trong thi phápthể loại Bởi lẽ chính thế giới nhân vật mới làm nên sức sống cho tác phẩm

Nhân vật trong tác phẩm tiểu thuyết trước hết là nơi thể hiện tập trung rõ nhất

hệ thống tư tưởng của nhà văn về hiện thực với những bộn bề, phức tạp đờisống Điều quan trọng là thông qua số phận một cá nhân, một con người, nhàtiểu thuyết nói với độc giả một thông điệp, một ý nghĩa nhân sinh nào đó.Toàn bộ tài năng nghệ thuật của nhà văn nằm ở chỗ, trên trục vận độngcủa diễn biến cốt truyện, nhân vật phải làm chủ mọi cảnh huống, mọi tình thế,phát triển theo quy luật nội tại của nó Nhân vật không đơn thuần chỉ là hìnhảnh minh họa, cổ xúy cho tuyên ngôn của nhà văn, mà cốt yếu hơn cả là từnhững chi tiết sống động của hiện thực cuộc đời, nhân vật làm nên số phậncho chính mình Một cuốn tiểu thuyết thành công phải xây dựng được nhữngchân dung nhân vật điển hình, để từ đó, nhà văn khái quát thành những vấn đề

có tính triết lí, chiêm nghiệm của đời sống Cách kể chuyện của nhà tiểuthuyết phải làm sao “hòa vào các nhân vật, hòa vào từng nhân vật và thế giớiriêng của nó, kể về nhân vật bằng ngôn ngữ của nó, bằng tiết tấu của chínhnó.” [69; 378] Học giả Nguyễn Văn Siêu cách đây hơn ba trăm năm đã từngnói đại ý rằng: “Văn chương có loại đáng thờ, có loại không đáng thờ Loạikhông đáng thờ là loại chỉ chuyên chú vào văn chương Loại đáng thờ là loạichuyên chú vào con người” Vấn đề con người trong văn chương từ xưa đếnnay đã được đề cao như một nguyên tắc tối thượng trong việc phản ánh hiệnthực Không chỉ là lấy con người làm đối tượng nghiên cứu, mà quan trọnghơn, thông qua nhân vật, người sáng tác phải mở rộng biên độ để nhân vậtvượt lên tính công thức thông thường hay cái loa phát ngôn của tác giả, trởthành hình mẫu, tính cách của cả thời đại

Khẳng định vai trò của nhân vật, chúng ta cần có một cái nhìn khái quáthơn để ghi nhận giá trị nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Việt Namthời kì Đổi mới Có thể khẳng định, khó có thời kì nào, văn học Việt Nam

lại đứng trước nhiều thử thách cam go và yêu cầu bắt buộc phải làm một cuộc

“lột xác” như giai đoạn sau năm 1975 Cuộc sống hiện thực thay đổi, conngười bước ra khỏi cuộc chiến với bao tàn dư và hệ lụy khiến người nghệ sĩcần phải nhận thức lại cuộc đời, về chính mình như một lẽ tất yếu Nhìn lạithành tựu hơn 20 năm Đổi mới của văn học Việt Nam, bên cạnh những thayđổi về bút pháp, cách thức lạ hóa các hình thức nghệ thuật khác nhau, sự thayđổi về quan niệm nhân vật mới thực sự đánh dấu một bước ngoặt lớn trongtiến trình phát triển văn xuôi Các tác phẩm chủ yếu đi sâu, khám phá và pháthiện “con người trong con người”, tìm ra các lớp lang ẩn chứa đằng sau diệnmạo con người là muôn vàn những bí mật, những ẩn ức sâu kín Đúng nhưnhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng đã khẳng định: “Con người trong tiểu thuyếtđang thoát ra khỏi kiếp của những “manơcanh” trước đây Nhân vật đang tựlàm một cuộc tìm kiếm chính mình, tự soi tỏ và tự khám phá cái bản ngã, tâmlinh của mình.” [70; 14] Khuynh hướng giản lược nhân vật trong tiểu thuyếtđương đại Việt Nam đem đến cho văn xuôi một góc nhìn, một cách tiếp cậnhiện thực mới mẻ, không còn là những bức tranh xã hội rộng lớn với tập thểcác con người khác nhau, mà chủ yếu được dồn nén, đúc kết qua số phận củamột con người: “Đó là nhân vật duy nhất của cuốn sách, bởi vì tất cả các nhânvật khác đều tồn tại thông qua nhân vật này và quan hệ với nhân vật này Vì

nó là người tự giam hãm - độc giả cũng không có liên hệ gì với thực tiễn.”[62; 336]

Đọc tiểu thuyết Việt Nam thời kì Đổi mới, độc giả có thể nhận thấy toàn

bộ hệ thống nhân vật trong các tác phẩm đều rất gần gũi, chân thực với đờithường, là con người với tất cả những cung bậc tình cảm, là sự đối chọi gaygắt giữa cái cao cả với cái thấp hèn, giữa cái thiện và cái ác, giữa tất cả những

hỉ, nộ, ái, ố mà giai đoạn văn học trước chưa đề cập và soi chiếu đến một cáchthấu đáo nhất Đằng sau mỗi cá thể là biết bao vấn đề nhân sinh của thời cuộc,đằng sau mỗi số phận con người bình thường, nhà văn muốn đi sâu khám phá

cái khát khao và ước mơ thẳm sâu luôn tồn tại trong mỗi chúng ta Từ Biển

gọi của Hồ Phương, Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh, văn học đã thấu suốt

những ngóc ngách trong tâm hồn con người luôn tồn tại những trạng thái đối

cực nhau Tuy nhiên, phải đến những tiểu thuyết như Thời xa vắng (Lê Lựu),

Đám cưới không có giấy giá thú (Ma Văn Kháng), Bước qua lời nguyền (Tạ

Duy Anh), Thiên sứ (Phạm Thị Hoài), văn học mới thực sự có một “bước

nhảy” đích đáng cả về lượng và chất Hệ thống nhân vật với các kiểu loạingười khác nhau được mở rộng, đem đến cho bức tranh hiện thực nhiều mảngmàu sáng tối, giao tranh với nhiều góc độ phức tạp Đó có thể là hình ảnh,những người lính trở về sau chiến tranh, luôn ám ảnh dằn vặt với những kí ức

thẳm sâu của những ngày đau thương chưa lùi xa như Kiên trong Nỗi buồn

chiến tranh của Bảo Ninh và Hai Hùng trong Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai; đó

có thể là hình ảnh những người phụ nữ chấp nhận số phận nghiệt ngã khi trở

thành nạn nhân của chiến tranh và mang bi kịch như Bến không chồng trong tiểu thuyết của Dương Hướng, là những đòi hỏi bản năng đầy khát khao cháy

bỏng về hạnh phúc đích thực giữa một gia đình giả dối như Mỹ Tiệp trong

Gia đình bé mọn của Dạ Ngân Người phụ nữ như cô không hiếm trong xã

hội, sống với người chồng ti tiện yêu heo hơn con, nhưng nhà văn đã để nhânvật quyết tâm dứt bỏ bi kịch mà mình đang phải đeo đẳng, mạnh dạn làm lạicuộc đời, âu cũng là nét mới trong cái nhìn quen thuộc, cũ mòn trong vănchương viết về người phụ nữ xưa nay

Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì Đổi mới là một vấn đề líluận quan trọng Nó giải quyết thỏa đáng những thay đổi trong bút pháp thểhiện của nhà văn, từ cách lựa chọn đề tài đến việc xây dựng toàn bộ cốttruyện tình huống nhằm đặt nhân vật vào vị trí trung tâm và quan tâm đến sốphận con người trong hoàn cảnh ấy Do đó, một điểm dừng trong sự khái quát

về thế giới nhân vật và vai trò nhân vật trong tiểu thuyết Đổi mới sẽ là vấn đềthôi thúc để chúng tôi đi sâu nghiên cứu trong những công trình sau này.

2.1.2 Góc nhìn chung về nhân vật tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh

Trung Trung Đỉnh bắt đầu sự nghiệp cầm bút của mình không phải trênđịa hạt tiểu thuyết Sáng tác đầu tay của ông là một truyện ngắn có cái tên

đậm đà chất Tây Nguyên: Những khấc coong chung Sau đó, ông làm thơ, sáng tác trường ca Pui Kơ Lớ được trích dài tới mười trang giấy in trên Tạp

chí Văn nghệ Quân đội năm 1977 Nhưng dường như, văn xuôi có một ma lựctiềm tàng đã dẫn dụ ông quay trở lại, cầm bút viết tiểu thuyết với những trăntrở: “Làm sao nói cho ra được thân phận của con người, tôi nghĩ đó là việccủa người viết tiểu thuyết” [83; 30] Chính vì những day dứt ám ảnh khônnguôi về thân phận con người mà hầu hết các tác phẩm của Trung Trung Đỉnhluôn luôn ẩn chứa bóng hình của những con người thời cuộc, là những conngười Tây Nguyên đôn hậu, giàu ý chí chiến đấu, là những người lính sốngsót trở về sau chiến tranh với bao nỗi đau ám ảnh, là những người phụ nữ suốtmột đời cam chịu và khi cần, họ có thể đứng lên phơi trải tất cả bi kịch ngậmngùi của cuộc đời mình… Những hình tượng nhân vật như thế vốn không xa

lạ với đời sống văn học, nhưng rõ ràng, Trung Trung Đỉnh đã thổi hồn chonhân vật của mình một sức sống rất riêng, một màu sắc không thể trộn lẫn Cóthể điểm lại, trong số hàng loạt các truyện ngắn và tiểu thuyết đã xuất bản của

Trung Trung Đỉnh như Thung lũng Đak Hoa, Người trong cuộc, Đêm nguyệt

thực, Gốc đá, Những người không chịu thiệt thòi, Ngược chiều cái chết, Tiễn biệt những ngày buồn, Ngõ lỗ thủng, Lạc rừng, Sống khó hơn là chết, Lính trận… chúng ta nhận thấy có một mô-tip chung trong hình tượng nhân vật

văn xuôi Trung Trung Đỉnh Đó là hầu hết các nhân vật đều có hơi hướngnhững con người mang bản sao của đời thực, thậm chí là những

nguyên mẫu bước ra từ chính cuộc sống sôi động ngoài kia, có thể là mộtngười lính, một anh cán bộ viên chức mẫn cán, một người đàn bà… hết thảyđều có cái gì đó rất gần, rất sát với hiện thực đời sống Cái tài của nhà văn là

ở chỗ, dù viết về thân phận con người là hư cấu hay trung thành với nguyênmẫu, nhân vật tiểu thuyết của ông vẫn có “mùi vị” riêng, vẫn rất sống động vàtạo được dấu ấn khác lạ trên văn đàn

Hình tượng con người Tây Nguyên trong kháng chiến chống Mĩ là mộtnội dung nổi bật trong văn xuôi, nhất là tiểu thuyết của Trung Trung Đỉnh.Bản thân là người có nhiều năm gắn bó quen thuộc đến mức gần như là máuthịt với vùng đất thiêng - Tây Nguyên, Trung Trung Đỉnh am hiểu về nó nhưquê hương thứ hai của mình Đất và người, văn hóa và lối sống nơi đây đã trởthành nền tảng kiến tạo nên những trang văn đậm đà chất núi rừng trong sángtác Trung Trung Đỉnh Có thể nói, sau Nguyên Ngọc, Trung Trung Đỉnh xứngđáng là người tiếp tục nguồn mạch viết về Tây Nguyên như chính cái cáchanh yêu và sống cùng con người, dân tộc nơi đây Những tác phẩm hay nhấtcủa Trung Trung Đỉnh đều có dấu ấn của Tây Nguyên, từ nhan đề gợi nhiều ýniệm cho đến hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết Trước hết, đó là hình ảnhtập thể những con người mang linh hồn của cộng đồng, của cả thời đại những

năm chống Mĩ hào hùng, đầy oanh liệt Đọc Lạc rừng, chúng ta không thể

quên hình ảnh dân làng Đê Chơ Rang vô cùng hồn nhiên, trong sáng mà chiếnđấu ngoan cường Ở họ còn toát lên tình cảm đoàn kết vô cùng cảm phục, dùphải chịu đựng muôn vàn những thiếu thốn, khổ ải nhưng Bin, BDên, Ru…vẫn chăm lo cho cụ Phới chu đáo, sống bằng tình yêu thương, trân quý thậtlòng Đó là sức mạnh để họ có thể vượt qua những khốc liệt nơi rừng thiêngnước độc, để vùng lên chiến đấu và chiến thắng Con người Tây Nguyêntrong trang viết của Trung Trung Đỉnh hầu như mang trong mình tính cách

trong sáng, hiền hòa, tuyệt không có nhân vật phản diện, hay có chăng hình

ảnh một tên lính ngụy xuất hiện trong Lạc rừng cũng dần bị “thuần hóa” để

mang vẻ đẹp của con người yêu tự do, quý cái đẹp, yêu ghét rạch ròi và bạnthù phân minh Hình như, chính tình yêu say mê con người Tây Nguyên đãkhiến nhà văn xây dựng trên trang viết của mình những nhân vật đẹp nhưhuyền thoại Đó là con người luôn sẵn lòng mở rộng tâm hồn, biết yêu và đónnhận tình yêu mãnh liệt, biết dành tình yêu cho buôn làng, cho cả những nétvăn hóa đậm đà Tây Nguyên: cồng chiêng, rượu cần…

Hình tượng con người Tây Nguyên còn đẹp hơn ở chân dung người phụ

nữ Viết về những nhân vật này, Trung Trung Đỉnh luôn dành cho họ một sự

ưu ái tuyệt vời Vẻ đẹp con người Tây Nguyên hẳn sẽ không trọn vẹn nếu ta

bỏ quan chân dung những người phụ nữ dân tộc Đó là những con người hồnhậu, biết yêu thương, biết khoan dung và đầy tài năng: một H’Noanh luôn yêuđời, cất cao tiếng hát trên mọi cung đường mưa bom ác liệt nhưng khi trở vềthời bình, lại chấp nhận vượt qua những hiểu lầm nghi kị của dân làng đểsống thành thật với chính mình; một H’Blieng, Hơ Riêu say đắm tình yêu,luôn dùng tiếng hát, tiếng đàn đinh-yơng để giãi bày những thổn thức củalòng mình… Có thể khẳng định rằng, với những trang văn thấm đẫm tìnhngười, Trung Trung Đỉnh đem lại cho người đọc hơn cả những chi tiết giàukiến thức về cuộc sống và con người Tây Nguyên, quan trọng hơn, ông đãtruyền tình yêu của những người dân nơi đây đến bạn đọc, những con ngườimiền núi “tuy thô sơ da thịt”, mộc mạc cả về tâm hồn lẫn cách suy nghĩnhưng hết thảy trong sáng và chân thành

Bên cạnh tập thể những con người Tây Nguyên, tiểu thuyết Trung TrungĐỉnh đã dành số trang viết và bút lực hơn cả về đề tài người lính - chiến tranh,những con người là sản phẩm của lịch sử anh hùng mà bản thân ông

cũng từng đứng trong hàng ngũ ấy Mang cái nhìn của người trong cuộc,Trung Trung Đỉnh đã dụng tâm xây dựng chân dung những người lính trước -trong và sau khi trở về từ chiến trường với mọi dáng vẻ, mọi suy nghĩ và khácnhau cả trong bi kịch của mỗi người Hình ảnh người lính có mặt hầu khắptrong các tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh như chính cách anh bộc lộ rất thànhthực rằng: “Tôi là một người lính, đứng lẫn giữa đồng đội Từ một anh chàngbinh nhì, binh nhất, rồi ra trận, rồi trở về sau ngày chiến thắng Khoảng thờigian ấy chiếm toàn bộ thời trai trẻ của tôi… Có thể nói văn hóa lính đã thấm

vào tôi một cách tự nhiên, cũng có quá trình của nó” (Vài suy nghĩ của một

người viết, Trung Trung Đỉnh) Nhân vật quen thuộc này trong tiểu thuyết của

Trung Trung Đỉnh có khi là anh lính đi lạc rừng giữa những cung đường hiểm

ác, chấp nhận những tình thế lựa chọn gian nan (Bình trong Lạc rừng), có khi

là những người lính trở về từ chiến trường ác liệt mà không sao thoát khỏi ám

ảnh nơi máu lửa hi sinh (Luân, Xoay, Hà trong Tiễn biệt những ngày buồn)…

Nhân vật tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh hiện lên không vì thế mà cũ mòn, sáorỗng, mang cái mác “bộ đội”, “lính tráng” để cao ngạo với cuộc đời mà rấtsinh động, gần gũi Đó là những “con người này” với đầy đủ tính cách, có cả

éo le ngõ ngách trong tâm lí và cả cách hành xử bản năng đời thường

Ngoài chân dung người lính, nhà văn Trung Trung Đỉnh cũng dành khánhiều trang viết về thân phận người phụ nữ, những người đàn bà tưởng nhưkhuất lấp giữa bao nhiêu dòng văn viết về dư chấn của chiến tranh, của súngđạn vang rền, kì lạ thay vẫn hiện lên lung linh, sáng rõ vẻ đẹp bất ngờ Xâydựng hình tượng đặc biệt quen thuộc trong văn chương, Trung Trung Đỉnhvẫn biết cách tạo dựng ở nhân vật người phụ nữ những chi tiết sống động,đọng lại trong trí nhớ người đọc bằng những cái tên cụ thể là, bà cụ Điếc, bà

Mão trong Tiễn biệt những ngày buồn, là cô Hạnh trong Ngõ lỗ thủng, là cô

thiếu nữ Bana BDên đẹp thánh thiện, trong sáng, là người đàn bà ăn mày cócái tên đẹp như một loài hoa - Nhài mà số phận trái ngang, đầy bất hạnh trong

Sống khó hơn là chết…

Ngoài ra, không thể không kể đến tầng lớp nhân vật trí thức thời kì đổimới trong sáng tác Trung Trung Đỉnh Họ là những nhà văn, nhà báo, là giámđốc một phân xưởng, là ông tiến sĩ thất thế… mỗi người một cảnh ngộ riêngnhưng hết thảy đều là nạn nhân của xã hội đồng tiền, là con rối trong taynhững trò bịp bợm đang len lỏi trong từng ngõ ngách của đời thường nhiềubiến động

Một cái nhìn chung và khái quát nhất về những nhân vật trong tiểuthuyết Trung Trung Đỉnh như trên sẽ giúp chúng tôi có điều kiện quan sát kĩcàng và thấu đáo hơn khi đi sâu nghiên cứu đặng tìm ra đặc điểm trong từngkiểu - loại nhân vật Thông qua đó, công trình hi vọng góp phần nhận diệnphong cách sáng tác của nhà văn, một người lính cầm bút luôn trăn trở vớithời cuộc và con người

2.2 Nhân vật người lính trong tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh

Chiến tranh và người lính là một đề tài quen thuộc, có tính truyền thốngtrong văn học Việt Nam Ở một đất nước mà chiến tranh được nói đến nhưmột phạm trù văn hóa, hình ảnh người lính đã thực sự trở thành tâm điểm, làvùng sáng trong các tác phẩm văn chương Viết về một mảnh đất có nhiềungười khai phá như thế, mỗi người cầm bút đều tự ý thức cố gắng khắc họanên chân dung và vẻ đẹp riêng của hình tượng những con người “làm nên lịchsử” qua mỗi thời kì Người đọc hẳn không thể quên những người lính nông

dân chân chất, mộc mạc trong Đồng chí của Chính Hữu, bốn anh lính giải phóng trở về Hà thành trong Một lần tới thủ đô của Trần Đăng, chất hào hoa kiêu hùng của binh đoàn Tây Tiến trong Tây Tiến của Quang Dũng,

“Lũ chúng tôi bọn người tứ xứ” trong Nhớ của Hồng Nguyên, đại đội chiến sĩ thanh niên xung phong trong Bài thơ về tiểu đội xe không kính của Phạm Tiến

Duật… Mặc dù văn xuôi kháng chiến trải qua những mốc thăng trầm của lịch

sử, nhưng chân dung người lính vẫn được xem là mảng hiện thực hấp dẫn,khơi gợi nhiều cảm hứng cho bất cứ nhà văn nào đã từng kinh qua, làm nên

thành công vang dội cho tên tuổi của Nguyễn Đình Thi với Xung kích, Nguyên Ngọc với Đất nước đứng lên, Đất Quảng, Hữu Mai với Cao điểm

cuối cùng, Phan Tứ với Mẫn và tôi, Trước giờ nổ súng, Anh Đức với Hòn Đất, Nguyễn Văn Bổng với Rừng U Minh, Nguyễn Minh Châu với Dấu chân người lính…

Bước vào thời kì Đổi mới, người lính và chiến tranh lại tiếp tục trở thànhnguồn cảm hứng được khai thác trên những phương diện khác nhau, soi chiếutrên những bình diện khác nhau, sâu sắc hơn và cũng phức tạp hơn Ngườilính không chỉ là sản phẩm của một thời đại lịch sử đặc thù - chiến tranh màcòn là con người đời thường với tất cả những ẩn ức, những mâu thuẫn, nhữngsuy tư, trăn trở… Đó là sự tranh đấu với cái xấu, cái ác, là sự xung đột giữa ýthức nhiệm vụ cách mạng với giá trị nhân tính bên trong như Hai Hùng trong

Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai, Kiên trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh.

Có thể nói, sáng tác về đề tài người lính - chiến tranh không chỉ nhiều về sốlượng mà còn có những dấu ấn chất lượng đặc biệt, khẳng định bằng nhiều tác

phẩm đặc sắc, có giá trị nghệ thuật cao: Phố (Chu Lai), Không phải trò đùa (Khuất Quang Thụy), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Thời gian của người (Nguyễn Khải), v.v… Chính vì thế, dấn thân vào một vùng đất có nhiều bước

chân người đi trước, với bất cứ cây bút nào cũng là một thử thách Nó đòi hỏinhà văn không chỉ có khả năng tái hiện bức tranh xã hội thực tại mà quantrọng hơn là góp một cái nhìn mới mẻ đối với vấn đề tưởng chừng như xưa

cũ Tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh viết về người lính - chiến tranh đã