MẠNH Tử Toàn Tập Trọn Bộ

Mạnh Kha người huyện Trâu nước Lỗ , thụ nghiệp ở học trò của Tử Tư . Khi đã thông Đạo Lý , Mạnh Kha sang thờ Tề Tuyên Vương , Tuyên Vương không biết trọng dụng , Mạnh Kha chu du tới nước Lương , Lương Huệ Vương cũng do dự … Vì thế ông lui về cùng bọn Vạn Chương , xếp đặt thứ tự trong Kinh Thi , Kinh Thư , thuật cái ý của Khổng Trọng Ni , làm ra bảy thiên sách Mạnh Tử ” . Mạnh Kha mất năm 288 tr CN , hưởng thọ 85 tuổi , 23 năm sau nhà Châu mất dòng ( 256 tr CN ) . Trong vòng mười năm kế tiếp , Tần Doanh Chính xóa sổ Chiến Quốc ( 246 – tr CN ) Nhất Thống Thiên Hạ Đế hiệu Thủy Hoàng . Bảy thiên sách của Mạnh tử chia làm trước sau , tổng cộng 14 chương cả thảy. Có người nói : Sách đã có người dịch rồi còn dịch làm chi nữa ? Thưa rằng : Nhân thân là tiểu vũ trụ , chớp được cái Thần của nguyên tác không dễ , cho nên nói : “ Còn Thần thì sống , mất Thần thì chết ” .

TIỂU DẪN

Sách Mạnh Tử là một trong bốn cuốn sách giáo khoa mà Nho sinh phải học Chu

Tử nói : “ Luận – Mạnh công phu ít mà hiệu quả nhiều , Sáu Kinh công phu nhiều

mà hiệu quả ít” ! Mạnh phu tử thuộc dòng Công Tộc Mạnh Tôn , tên gọi là Kha ,tên chữ gọi là Tử Dư , sinh năm 372 tr CN , tại ấp Trâu của nước Lỗ Nghĩa là ôngsinh ra sau khi Khổng Trọng Ni mất( 479 – tr CN) đã được ngót trăm năm , theonhư ghi chép ở thiên Mạnh Tử - Tuân Khanh liệt truyện trong bộ Sử Ký - Tư MãThiên như sau :

“ 1 – Thái sử công nói : Tôi đọc sách Mạnh Tử đến chỗ Huệ Vương nước Lươnghỏi : “ Lấy gì làm lợi cho nước tôi ?” , không lúc nào không bỏ sách mà than :Than ôi ! Lợi quả thực là đầu mối của Loạn ! Khổng Tử ít nói “ Lợi” là thường đềphòng cái gốc của “ Loạn” , cho nên nói : “ Theo Lợi mà làm thì nhiều sự Oán” Cái tệ tham Lợi từ Thiên Tử đến Dân thường có khác gì nhau !

2 - Mạnh Kha người huyện Trâu nước Lỗ , thụ nghiệp ở học trò của Tử Tư Khi đãthông Đạo Lý , Mạnh Kha sang thờ Tề Tuyên Vương , Tuyên Vương không biếttrọng dụng , Mạnh Kha chu du tới nước Lương , Lương Huệ Vương cũng do dự …

Vì thế ông lui về cùng bọn Vạn Chương , xếp đặt thứ tự trong Kinh Thi , Kinh Thư, thuật cái ý của Khổng Trọng Ni , làm ra bảy thiên sách Mạnh Tử ” Mạnh Khamất năm 288 tr CN , hưởng thọ 85 tuổi , 23 năm sau nhà Châu mất dòng ( 256 tr

CN ) Trong vòng mười năm kế tiếp , Tần Doanh Chính xóa sổ Chiến Quốc ( 246– tr CN ) - Nhất Thống Thiên Hạ - Đế hiệu Thủy Hoàng

Bảy thiên sách của Mạnh tử chia làm trước sau , tổng cộng 14 chương cả thảy Cóngười nói : Sách đã có người dịch rồi còn dịch làm chi nữa ? Thưa rằng : Nhânthân là tiểu vũ trụ , chớp được cái Thần của nguyên tác không dễ , cho nên nói :

“ Còn Thần thì sống , mất Thần thì chết ” Một cây đơn lẻ chẳng làm nên rừng !Thánh Thán ngoại thư nói : “ Không có Đức của Thánh Nhân mà làm sách , thìsách phá Đạo , không ở vào địa vị của bậc Quốc Chủ mà làm sách , thì sách pháTrị” Đạo là con đường phải noi theo mà không biết rõ do đâu như thế , Trị là thứtối yếu cần cho sự phát triển , vì thế tầm quan trọng của nó bạn đọc suy nghiệmmới rõ Không có gì đáng sợ hơn là binh lửa và loạn lạc

Mạnh Xuân Ất Mùi – 2015 – Dịch giả : Tiến Đức kính bút

“ Tôi xin mượn nhà Tả Truyện làm thầy biện hộ Tả truyện nói rằng : Người ở đờicao thứ nhất là hạng người lập nên đạo đức , lại thứ hai nữa là hạng người lập nêncông nghiệp lớn , lại thứ xuống nữa là hạng người lập ngôn

Lập đức là một hạng người gây dựng nên đạo đức , tỷ như Đức Phật Thích Ca ,đức Thánh Giê Su Mỗi người có lập thành một khuôn đạo đức , bản thân cácngười ấy vẫn cũng đáng làm một cái gương đạo đức cho trong đời Đức Thích Cathì cốt ở cái chủ nghĩa Phật với chúng sinh bằng một lớp “ Phật Sinh bình đẳng ” Đức Giê Su thì cốt cái chủ nghĩa yêu người như yêu mình “ Ái nhân như kỉ ” Thật

rõ ràng là một người Lập Đức , mà ở trong loài người , không ai ưu việt hơn được Lập công như thế nào ? Đụng ở trong đời ấy có đại tai , đại nạn , mà nhờ người ấycứu vớt xong , có đại lợi , đại phúc , mà nhờ người ấy gây dựng nên Tức nhưnước Tàu nhờ có ông Hạ Vũ mà trừ được họa hồng thủy Nước Tây nhờ có ôngKha Luân Bố mà phát hiện được Mỹ châu Nước ta nhờ có Quang Trung mà đuổiđược giặc Mãn Thanh Những người ấy chính là hạng người lập công , so vớingười lập đức vẫn không in nhau , mà cũng là hạng người có công lớn với đời ,người ta cũng nhận là có giá trị nặng lắm

Còn thứ xuống nữa là hạng người này : Kể về phần đức , chỉ là đức thông thường ,

kể về phần công , không có công gì trác việt , nhưng mà tấm lòng đau đời xót tục ,đôi tay chữa cháy vớt chìm , chẳng kém gì Lập đức - Lập công đâu Nhưng hoặc

còn thua , mà không thể làm được những việc như những hạng người trên kia , vạnbất đắc dĩ mới phải mượn ba tấc lưỡi làm bộ máy xoay đời , cậy một ngòi lông làmkhuôn lò nấu tục , mà các nhà Lập Ngôn mới nẩy ra Khổng Tử , vì sao có LụcKinh ? Mạnh Kha vì sao có Thất Thiên ?”

“ Nói trái lại , Thánh như Khổng tử chẳng những người đương thời tín ngưỡng màthôi , mà cho đến lúc bây giờ người các nước Âu Châu , còn nhiều kẻ dốc lònghâm mộ , mà xét đến sự nghiệp của Ngài chỉ có sáu bộ Kinh Sáu bộ Kinh có cái

gì đâu , chỉ là Văn chương mà thôi Hiền như thầy Mạnh Kha , chẳng những ngườiđời ấy phải khuynh phục , mà cho tới bây giờ người các nước Đông - Tây , vẫncòn vô số người nhắc nhở thầy , tìm cho đến sự nghiệp thầy thì có bản thiên sách Bản thiên sách có gì đâu , cũng chỉ có bảy thiên Văn chương mà thôi ”

Phan Bội Châu tiên sinh là thủ lĩnh Kách Mệnh giai đoạn 1905 – 1925 , sống nhiềunăm ở Nhật Bản , đã từng trải sống ở nước Tàu ( Trung Hoa ) , nước Xiêm ( TháiLan ) Trong quá trình hoạt động tìm phương cứu nước , trải nghiệm nhân tình thếthái , mà một lòng kính mộ đạo nghĩa Khổng - Mạnh “ Đạo nghĩa ơn thầy Khổng -Mạnh / Văn chương được bạn Hàn – Âu ” Đến như Chủ Tịch Hồ Chí Minh , ởvào tuổi 75 ( bảy mươi nhăm ) năm 1965 , nhân chuyến thăm Trung Hoa NhânDân Cộng Hòa Quốc , Người đã tới viếng đền thờ của Khổng Tử ở Khúc Phụ ,nhận mình là học trò tự nguyện của Ngài Việc đến viếng thăm đền thờ Khổng Tửcủa Chủ Tịch Hồ Chí Minh , có thông điệp gì nhắn gửi cho hậu thế không ? ChủTịch Hồ Chí Minh lúc nhỏ được giáo lý của Khổng – Mạnh khai tâm , lớn lên tiếpthu Pháp ngữ , rồi bôn tẩu khắp năm châu bốn biển tìm đường cứu nước Từng ấynăm trời bôn ba , trải nghiệm tình người , tình đời , Đông học , Tây học , truyền bá

tư tưởng Mác – Lê Rồi cũng từng ấy năm nắm giữ đỉnh cao quyền lực của nướcViệt Nam Dân Chủ Cộng Hòa , đưa đất nước tới Võ đài vinh quang , từ một dântộc nhỏ yếu thuộc địa , vươn lên sánh vai với các nước siêu cường của năm châu ,lòng người mến phục đức độ bao dung Nhân Nghĩa của Người Hồ Chí Minh thật

sự đã đạt tới chỗ “ Nhân giả vô địch” mà Mạnh Tử đã nêu ra chăng ? Với cặp mắttinh đời tầm nhìn xa rộng , với sự kiểm chứng của mình về lý tưởng Trung Dung -lấy Dân làm gốc và truyền Hiền của Khổng Tử , đã giúp Người thành công trongquá khứ , thì có thể giúp cho dân tộc Việt Nam vững mạnh trong tương lai ! Đó cóphải là thông điệp mà Người gởi lại cho lũ hậu lai chúng ta hay không ?

Dịch giả Tiến Đức kính bút

MẠNH TỬ TOÀN TẬP

*****@******

Thiên sách thứ nhất : LƯƠNG HUỆ VƯƠNG

A – Lương Huệ Vương chương cú thượng : ( Gồm 07 tiết )

1- Thầy Mạnh Kha vào yết kiến vua Huệ Vương nước Lương , nhà vua hỏi rằng :

Cụ chẳng quản đường xá xa xôi nghìn dặm mà tới đây , chừng cũng có kế thuậtchi , để làm Lợi cho nước của tôi chăng ?

Thầy Mạnh thưa rằng : Nhà vua hà tất phải nói đến Lợi ? Vua chỉ nên nóitới Nhân Nghĩa thôi !

Nếu nhà vua xướng lên mà nói rằng : Làm thế nào lợi cho nước ta ?

Kế đó Quan đại phu nói rằng : Làm thế nào lợi cho nhà ta ?

Tiếp theo đó kẻ sĩ , người thứ dân nói rằng : Làm thế nào lợi cho mình ta ?Như thế thì : Kẻ trên người dưới đua nhau tranh giành lấy mối Lợi , ắt lànước phải lâm nguy !

Rồi thì xảy ra thảm cảnh : Kẻ giết vua nước có vạn cỗ chiến xa , là cái nhà

có nghìn cỗ chiến xa , kẻ giết vua nước có nghìn cỗ chiến xa , là cái nhà cótrăm cỗ chiến xa !

Khi xưa đấng Tiên Vương chia đất , trong phần vạn quan công khanh đã cóđược phần nghìn , trong phần nghìn quan đại phu đã được phần trăm , đượcthế cũng đã nhiều rồi

Nếu lại cho Nghĩa là trì hoãn mà bỏ lại sau , cho Lợi là cần kíp mà xướnglên trước , thì cứ như cái lòng tham lợi ấy , chưa tước đoạt hết được củanhau , thì chưa vừa lòng !

Từ xưa tới nay chưa từng có chuyện : Người Nhân bỏ rơi cha mẹ của mình ,người Nghĩa ruồng bỏ chủ mình bao giờ

Vì thế cho nên nhà vua cũng chỉ nói Nhân Nghĩa thôi , đâu cần nói Lợi !

*** Lời bình :

Giàu có và sang trọng là cái đích mà loài người ta , ai ai cũng mong đạt tới !Nhà cầm quyền không phát động thì tự thân nó đã khốc liệt rồi Vì thế chonên khi được nhà cầm quyền phát động , sự bứt phá của nền kinh tế , sẽ tạo

ra sự mất cân bằng của cấu trúc xã hội , hình thành mâu thuẫn đối kháng !

2 – Thầy Mạnh Kha vào yết kiến vua Huệ Vương nước Lương

Bấy giờ Huệ vương đang đứng chơi trên bờ ao , dõi trông Hồng , Nhạn ,Nai , Hươu , nhân đó hỏi Mạnh Kha rằng : Bậc Quốc Chủ hiền đức cũngđược vui hưởng cảnh này chăng ?

Mạnh Kha thưa rằng : Cố nhiên ! Người Hiền Đức thì được vui hưởng cảnh ấy ,còn như không phải là người Hiền Đức thì dẫu có cảnh đẹp ấy , cũng chẳng thểnào vui hưởng được đâu !

Kinh Thi thiên Đại Nhã chép rằng :

Vua Văn xây dựng Đài thiêng

Dân như con lại mở giềng đống lương

Hết lòng hết sức khẩn trương

Tùy tài , tùy lực , đảm đương việc mình

Cùng nhau gắng sức bình sinh

Chẳng bao lâu đã hoàn thành Đài thiêng !

Ngày khởi sự ân cần vua nhủ :

Dân con ơi ! Đừng cố nhọc thân !

Hãy nới rộng cho sức mình mạnh mẽ

Hãy vì ta mà giữ gìn sức trẻ !

Trăm họ cùng vui , vì cha mẹ gắng công

Vua dạo chơi trong vườn cỏ biếc

Nhìn đàn Hươu với tiệc cỏ non tơ

Mình mập mạp mắt nhắm hờ nhai lại ,

Cảnh vật cùng yên bình tự tại

Trên cành cao , dưới bãi , Hạc đậu trắng phau phau ,

Dưới mặt ao đàn cá giỡn nhau

Vua Văn dùng sức Dân để dựng đài , đào ao , mà Dân lấy làm vui sướng ,còn gọi Đài của Vua là Linh Đài , gọi Ao của vua là Linh Chiểu , gọi Vườncủa vua là Linh Hữu Lại lấy làm vui sướng khi thấy vườn vua có Hươu ,Nai , Chim Chóc , ao vua có Cá , Rùa Sở dĩ có điều đó là vì người xưa biếtcùng chia sẻ niềm vui sướng với muôn dân , cho nên niềm vui ấy mới hanhthông được vậy

Thiên Thang thệ sách Thượng Thư chép rằng :

Mặt Trời kia bao giờ bị khuất lấp ? Ta với Mày đều chết cũng cam !

Dân vì căm giận , oán ghét , mà muốn nhà cầm quyền phải chết , cho dù cóphải hy sinh mạng sống của mình , thì kẻ làm Chúa trùm ấy , tuy có Lâu Đài, có Ao Hồ , có Chim chóc , có Thú vật , há có thể riêng mình hưởng vuichăng ?

( Vua Kiệt nhà Hạ tự phụ nói rằng : Ta có Thiên hạ như Trời có mặt Nhật ,chừng nào mặt Nhật mất đi , thì quyền lực của ta mới mất !

Dân chúng vì oán ghét vua Kiệt, nhân lời nói đó mà lập lời thề như trên ,không lâu sau vương triều nhà Hạ bị diệt vong , vương triều nhà Thươnghưng khởi , vua Thành Thang diệt Kiệt , giúp cho Dân chúng thỏa lòng )

3 – Lương Huệ Vương nói với Mạnh phu tử rằng :

Quả Nhân nay đối sử với Dân - Nước thực hết lòng hết dạ , gặp khi xứ HàNội mất mùa , thì di dời bớt dân số xứ Hà Nội sang xứ Hà Đông , vậnchuyển lương thực từ Hà Đông về Hà Nội , hoặc khi xứ Hà Đông mất mùathì cũng nương theo phép ấy mà làm Xét kỹ cuộc cai trị của các nước lánggiềng , chẳng có nước nào chính sách có được dụng tâm như Qủa Nhân , thế

mà dân nước láng giềng chẳng thấy ít đi , dân của Qủa Nhân chẳng thấynhiều ra , là cớ làm sao ?

Mạnh Kha thưa rằng : Nhà vua ưa thích chiến trận , tôi xin lấy việc chiếntrận làm thí dụ Khi hai quân giao tranh , tiếng trống trận nổi lên rầm rầm ,

đồ binh khí va nhau sủng soảng , một bên thua trận , cởi bỏ áo giáp kéo lêbinh khí mà chạy , đứa chạy được trăm bước thì dừng lại , đứa chạy đượcnăm mươi bước thì dừng lại Cái đứa chạy được năm mươi bước kia , lạicười chê đứa chạy được trăm bước nọ là nhát , thì vua cho là thế nào ?

Huệ Vương nói : Không nên cười nhạo nhau , cái đứa kia chẳng qua làkhông chạy được trăm bước đó thôi , cũng đều là bọn thua chạy cả !

Mạnh Kha nói : Nhà vua hiểu được điều đó , thì đừng mong dân số nướcmình nhiều hơn dân số nước láng giềng !

Nếu nhà cầm quyền không làm phương hại , khiến lỡ mất thời vụ của dâncanh nông , thì lương thực dư ăn , không cho thả lưới mau xuống ao chuôm ,(không đánh bắt một cách tuyệt diệt ) thì cá , ba ba , ăn chẳng hết không đểbúa rìu đốn hạ núi rừng trái vụ , thì gỗ củi dùng không hết

Lương thực , thực phẩm , dùng không hết , củi gỗ lại dư sài , như thế thìngười sống được no cơm , ấm áo , mà người chết chôn cất ,cũng được mát

Lại cẩn thận trong việc giáo dục ở cấp Tiểu học , Trung học , dẫn bảo dâncho biết : Nghĩa - Hiếu - Đễ thì người già cả không phải mang vác nặngtrên đường xá

Người già cả được ăn ngon mặc đẹp , người trẻ tuổi không phải đói rét ,không phải thất học , như vậy mà đất nước không hưng vượng được thìchưa có bao giờ

Nay vua để cho chó lợn ăn thức ăn của người , mà không biết kiềm chế ,ngoài đường có xác người chết đói , mà không biết phát thóc chẩn bần Người dân chết vì đói rét mà vua thì nói : Không phải tại ta đâu ! Tại nămmất mùa đấy thôi ! Như thế thì có khác gì cầm dáo đâm người cho chết , lạibảo rằng : Không phải tại ta đâu ! Tại ngọn dáo sắc nhọn đó thôi !

Nếu nhà vua biết lỗi đó của mình , không đổ tội thừa cho năm đói kém , thìThiên hạ kéo về với vua cả

4 – Vua Huệ Vương nước Lương nói với thầy Mạnh rằng :

Quả Nhân nay xin an lòng vâng theo lời chỉ dạy của Phu Tử !

Mạnh phu tử nói :

Giết người bằng gậy với giết người bằng dao có khác nhau chăng ?

Huệ Vương nói : Không lấy gì làm khác !

Mạnh Phu tử lại hỏi :

Giết người bằng dao với giết người bằng phép cai trị tàn bạo có khác nhauchăng ?

Huệ Vương đáp : Không lấy gì làm khác !

Mạnh phu tử lại nói : Nay trong bếp của vua có thịt béo , tàu ngựa của vua

có ngựa mập , mà dân của vua thì đói kém , ngoài đồng có xác người chếtđói , cái đó khác gì thả đàn thú ra cho ăn thịt người ?

Loài thú vật ăn thịt lẫn nhau , người ta còn căm ghét , huống chi là kẻ làmcha mẹ của dân ? Làm cha mẹ của dân , mà thi hành chính sách bạo tàn , nhưbuông thả đàn thú dữ cho ăn thịt người , sao có thể gọi là cha mẹ của dân ! Đức Trọng Ni có nói :

“ Cái người đầu tiên bày ra tượng gỗ làm đồ tùy táng , hẳn là con cháu

về sau không khá được đâu !”

Làm ra tượng gỗ giống hệt như người thật , để dùng chôn cất theo người đãchết , mà Đức Khổng còn ghét thế , nữa là nỡ lòng nào đặt ra pháp chế ,khiến cho dân con của mình , thực phải chịu đói rét mà chết chăng ?

5 – Lương Huệ Vương nói với Mạnh phu tử rằng :

Khi xưa nước Tấn là nước cường thịnh , trong Thiên hạ không nước nàosánh được , cụ hẳn đã biết rồi đó ! Từ buổi Qủa Nhân lên cầm quyền chínhcho đến nay , phía Đông thảm bại dưới tay nước Tề , người con trưởng chếttrận , phía Tây bị nước Tần cắt chiếm mất 700 dặm đất , phía Nam bị nước

Sở làm nhục , Qủa nhân lấy làm hổ thẹn lắm lắm ! Nay Qủa Nhân muốn vìnhững người đã chết , mà rửa sạch mối sỉ nhục ấy đi , làm thế nào mà được ?Mạnh phu tử nói :

Một cõi đất vuông trăm dặm , dùng Vương Đạo có thể gồm thâu Thiên Hạ Nhà vua muốn rửa nhục , thì trước tiên phải thi hành Nhân Chính cho Dân ,giảm bớt hình phạt , nhẹ thu thuế khóa , khuyến khích thâm canh , khai khẩnhoang hóa , người khỏe mạnh nhân lúc vô sự , rèn luyện cho họ những đứcHiếu , Đễ , Trung , Tín , để cho họ lúc trở về làng xã hay gia đình , thì biếtcách phụng sự cha anh , khi ra khỏi làng xã thì biết cách phụng sự người lớnhay bề trên ngoài nước Khi dân chúng có được niềm tin và đức độ cần thiết, lại dạy cho họ thông thạo chiến khí tự vệ , thì có thể dùng thô sơ để đánhbại tối tân , với gậy tre hay tầm vông vạc nhọn , cũng có thể đánh tan quângiáp bền , gươm sắc , của nước Tần , nước Sở

Nhà cầm quyền của những nước hiếu chiến kia , họ đoạt mất thì giờ của dânnước họ , khiến lực lượng sản xuất bị sút giảm , lương thực , thực phẩmkhông đủ nuôi cha mẹ , vì con cái của họ bị bắt lính , khiến họ là cha mẹ màphải chịu đói rét , anh , em , vợ , con , của họ bị chia lìa tan tác Nhà cầmquyền của những nước kia , họ tự kìm hãm đánh đắm con dân của mình Bấy giờ nhà vua dùng quân tinh nhuệ xuất chinh hỏi tội , cứu vớt chúng dâncủa họ , thì họ còn ai dám chống cự với nhà vua nữa ?

Cho nên từ xa xưa đã có câu : “ Nhân giả vô địch” Nghĩa là Nhân Đức thìkhông gì có thể đối sánh được , xin vua chớ nghi ngờ điều ấy !

6 – Thầy Mạnh Kha vào gặp Tương Vương nước Lương , khi trở ra Thầynói với mọi người rằng :

“ Trông xa thì người này không có khí tượng của người làm vua chúa , lạigần thì chẳng có uy nghiêm gì đáng nể sợ !

Lại thốt nhiên hỏi rằng : Thiên hạ làm sao yên định cho được ?

Ta nói rằng : Gom về một mối thì yên định được !

Nhà vua nói : Ai có thể thống nhất được ?

Ta thưa rằng : Người nhất thống được là người không ưa giết người !

Nhà vua lại hỏi : Ai chịu theo về với mình ?

Nhà vua có hiểu biết gì về cây mạ lúc mới cấy xuống đồng không ?

Mùa Hạ lúc mạ mới xuống đồng , gặp phải nắng khô hạn thì lúa héo , thángbảy , tháng tám , Trời kéo mây làm mưa , sau trận mưa lớn , lúa non lên mơnmởn , ai có thể ngăn cản được sự lớn mạnh của lúa đương thì con gái ?

Nay xem ra các bậc quốc chủ chăm nuôi người , chưa có ai là không nghiệngiết người ! Nếu có được bậc quốc trưởng không nghiện giết người , thì bàndân Thiên hạ đều dẫn dắt nhau , trông ngóng mà theo về !

Lòng Thành Tín đã được như vậy , thì dân chúng theo về như nước chảy tụ

về chỗ trũng , thế như thác nước đổ ầm ầm , thì ai có thể ngăn lại được ? ”

*** Bình giải :

Nước Ngụy sau khi dời đô từ Trường Bình tới thành Biện Lương , thì có têngọi là nước Lương , nước Ngụy xưa còn có tên gọi là Tam Tấn , thời TấnVăn Công rất cường thịnh từng làm bá chủ Đến đời Huệ vương , Tươngvương , vì chiến tranh liên miên nên nước Ngụy đã suy kiệt Những cải cách

để có thể đưa nước Ngụy trở lại cường thịnh , mà Mạnh Kha đề ra thực rấtkhó thi hành Bởi vì giảm nhẹ thuế khóa , nới lỏng pháp chế , trong lúc quốckhố thâm hụt do bội chi , vua quan quyen sống trong xa hoa trụy lạc , dânchúng lầm than oán thán , phải dùng hình phạt hà khắc để ngăn loạn Việcnước Lương binh bại đất bị cắt chiếm , cho thấy dân chúng nước Lương , đãchán ghét nhà cầm quyền của nước mình , nên mới thuận theo nước địch Nước Lương cũng có dư sức để gây dựng một nền Nhân Chính , song nhàvua phải đổi mới Tư Duy , để làm gương cho bá quan cùng dân chúng noitheo , không có chí hướng như Văn Vương , Chu Công thì không làm được

7 - Tề Tuyên Vương hỏi Mạnh phu tử rằng :

Phu tử có thể giảng cho Quả nhân nghe về sự nghiệp của Tề Hoàn công , vớiTấn Văn công được không ?

Thầy Mạnh đáp rằng :

Khi xưa Đức Trọng Ni , không có bàn giảng cho môn sinh của mình , nghe

về sự nghiệp của vua Hoàn , vua Văn Cho nên không có kinh truyện truyềnlại cho đời sau ! Tôi cũng chưa từng được nghe , vì thế không thể lấy gì đểgiảng rõ cho nhà Vua nghe tỏ Nhưng tôi có thể nói về phép tắc cai trị , làmVượng Thiên hạ , cho Vua nghe được không ?

Tề Tuyên Vương nói : Đấng quân vương phải có đức độ thế nào ? mới cóthể Vượng Thiên hạ ?

Mạnh phu tử nói :

Đấng vương thượng hay chăm lo giữ gìn được hạ dân của mình , thì sứcvượng Thiên hạ không gì cản nổi !

Tuyên vương nói :

Như quả nhân đây có thể giữ gìn được dân chúng của mình không ?

Mạnh phu tử đáp rằng : Có thể được !

Tuyên vương hỏi vặn : Phu tử dựa vào đâu mà biết Quả nhân có thể ?

Mạnh Kha thưa rằng : Tôi nghe một vị quan gần bên vua , tên là Hồ Hột kểrằng : “Một ngày nọ , nhà Vua ngồi trên nhà , trông thấy có người dắt conTrâu đi qua dưới nhà , Vua trông thấy liền hỏi rằng : Nhà ngươi dắt Trâu điđâu ? Người dắt Trâu thưa rằng : Đem nó đi giết để lấy máu bôi chuông !Vua phán : Tha cho nó đi ! Ta không nỡ trông thấy bộ dạng dớn dác của nó ,dường như vô tội mà bị hãm vào đất chết !

Người dắt Trâu thưa rằng : Vậy thì bỏ lễ bôi chuông ư ?

Vua phán : Sao có thể bỏ lệ ấy ? Hãy đem con Dê đổi mạng cho nó !”

Tôi nghe kể vậy ! Không biết chuyện đó có thật thế không ?

Nhà vua đáp : Có chuyện đó !

Mạnh phu tử nói : Phải là tấm lòng đó thì đủ để vượng Thiên hạ ! Nhưng màtrăm họ đều nghĩ rằng : Nhà vua vì yêu tiếc con Trâu mà làm vậy Còn tôibiết rằng : Nhà vua chẳng nỡ thấy chết mà không cứu đó thôi !

Nhà vua nói : Phải đấy ! Thật có như niềm nghĩ của trăm họ Nhưng mànước Tề của ta dù bé nhỏ , ta là vua làm sao yêu tiếc một con Trâu ? Chỉ vì

ta không nỡ trông thấy bộ dạng sợ hãi của nó , như vô tội mà phải chết ! Cho nên mới lấy con Dê đổi mạng cho nó !

Mạnh tử nói : Nhà vua nên biết không có gì lạ , niềm nghĩ của trăm họ chorằng : Vua vì yêu tiếc con Trâu , mà lấy bé đổi to , họ làm sao hiểu nổi tấmlòng của nhà Vua , thấy chết phải cứu vớt ? Nếu như Vua xót thương sinhlinh vô tội , mà bị hãm vào chỗ chết , thì sao còn phân biệt Trâu – Dê ? Nhà vua cười mà nói rằng : Thực lòng ta cũng không biết vì sao lúc ấy , talại hành xử như vậy ? Ta đâu phải vì yêu tiếc của , mà đem Dê đổi Trâu Vìthế mà trăm họ bảo ta tiếc của cũng phải !

Mạnh phu tử nói : Không hại gì ! Đó là phương thuật gây dựng nền Nhân Bởi vì lúc ấy ,thấy cảnh khốn của con Trâu , mà chưa thấy con Dê ! Bậcđứng trụ , làm thầy , đối với loài cầm thú , trông thấy sự sống của nó , không

nỡ trông thấy sự chết của nó Nghe thấy tiếng kêu thảm của nó , chẳng nỡ

ăn thịt nó ! Cho nên người Quân Tử hay xa lánh lò sát sinh

Nhà vua vui vẻ nói : Kinh Thi có câu rằng : “ Kẻ khác có lòng , ta lườngđoán lấy ” Câu ấy nói về phu tử đấy ! Việc làm của ta , mà ta lại khônghiểu nổi lòng ta ! Lời phu tử nói làm Tâm ta áy náy , nhưng với Tâm ấy ,làm sao lại hợp với việc xây dựng nghiệp Vương ?

Mạnh tử thưa rằng : Ví như có người quỳ trước mặt vua mà tâu rằng : Tôi cósức mạnh nâng được nghìn cân , nhưng không nhắc nổi một cái lông vũ , sứcsáng của mắt đủ thấu tỏ hạt bụi , mà không thấy xe củi Điều đó nhà Vuacho là thế nào ?

Nhà vua nói : Không thể như vậy được !

Mạnh phu tử giải rằng : Nay Ân – Huệ của Vua đủ ngấm tới vật nuôi , màcông tích không vươn tới trăm họ , vì sao lại có sự khác biệt thế ? Vậy thìkhông nhắc nổi một cái lông , là vì không dùng sức đó thôi ! Xe củi khôngtrông thấy , là vì không dùng tới sức sáng đó thôi ! Trăm họ không thấyđược sự bảo hộ của nhà Vua , là vì không ra ơn đó thôi ! Vì thế cho nên nhàVua , không gây dựng được nghiệp Vương , là vì không làm , chứ khôngphải là không làm được !

Nhà vua nói : Không làm với không thể làm , hình tích có gì khác nhau ?Mạnh phu tử nói : Ví như Kẹp nách núi Thái Sơn mà vượt Bắc Hải , việc ấybảo với người ta rằng : Tôi không thể làm được ! Quả thực là không thể làmnổi Nhưng nếu vì bậc trưởng thượng sai bẻ một cành cây , mà lại nói rằng :Tôi không thể làm , thì không phải là không thể làm , mà là không chịu làm Cho nên nhà vua không gây dựng được nghiệp Vương , không phải ở loại :kẹp nách Thái Sơn vượt Bắc Hải Vua không vượng Thiên hạ ở loại bẻ cànhcây kia thôi !

Kính trọng người già cả ở nơi mình , rồi suy rộng ra kính trọng người giàcủa người Yêu trẻ mình rồi suy rộng ra cho kịp tới yêu con trẻ của người ,

mà thế thì việc trong Thiên hạ , có thể vận dụng ở bàn tay

( Cũng có thể dịch theo cách khác là : Già dặn ! Ta già dặn cho kịp tới cáigià dặn của người Non trẻ ! Ta non trẻ cho kịp tới chỗ non trẻ của người Làm được thế thì có thể xoay vần Thiên hạ dễ như trở bàn tay !)

Kinh Thi nói :

“Tự mình sửa đức nơi mình

Làm gương cho vợ con mình noi theo

Anh em chia xẻ mọi điều

Trị nhà trước đã ổn chiều nước non ”

Lời nói Nhân Nghĩa cất lên từ chỗ Thiện Tâm ở nơi mình , nó có sức lan tỏacảm hóa đến nơi người đó thôi ! Cho nên biết suy Ân thì đủ giữ gìn đượcbốn biển , mà không biết suy Ân ra , thì đến cả vợ con cũng không bảo toànđược !.

Người đời xưa làm nên những kì tích hơn người vượt thời gian , cũng khôngthoát ra khỏi chỗ Suy Ân , nghĩa là khéo thúc đẩy , khai triển rộng ra từ việclàm Nhân – Nghĩa ở nơi mình đấy thôi

Nay ân huệ của vua đã tới cầm thú , mà công tích của vua không tới muôndân , tại sao lại có sự khác biệt như vậy ?

Phải cân lên rồi sau đó mới biết nặng nhẹ , phải đo đếm rồi sau đó mới biếtngắn dài , đối với mọi vật đều như thế cả ! Đối với cái Tâm càng phải hơnthế , xin nhà Vua hãy lượng xét điều đó

Hay là vua muốn khuấy động binh đao , để làm nguy khốn con dân , kết thùoán với láng giềng , rồi sau đó mới vừa lòng chăng ?

Vua nói : Không phải thế đâu ! Ta sao lại ưa chỗ đó ? Chẳng qua là ta cầuchỗ đại dục của ta !

Mạnh phu tử nói : Chỗ đại dục của nhà vua có thể cho tôi nghe không ?Nhà vua mỉm cười mà không nói chi cả

Mạnh phu tử nói : Phải chăng vị ngọt béo của đồ ăn , không đủ vừa miệngnhà vua ư ? Hay là sự nhẹ ấm của thức mặc , không đủ bao bọc thân thể củavua ư ? Hay là màu sắc tươi rói , không đủ coi ở mắt của vua ư ? Hay làthanh âm không đủ nghe ở lỗ tai của vua ư ? Hay là kẻ tôi tớ không đủ đểvua sai khiến ở trước ư ? Các bề tôi của vua đủ để cung phụng cho vuadùng , mà vua há phải vì những điều ấy ư ?

Vua đáp : Không ! Ta không vì những điều ấy

Mạnh phu tử nói : Thế thì chỗ Đại Dục của nhà vua , tôi có thể biết rồi !Nhà vua muốn mở rộng đất đai , bắt Tần – Sở lại triều cống , cai quản toàncõi nước , mà vỗ về bốn Rợ Nhưng mà đem chỗ việc mình làm ấy , đểmong kiếm chỗ mình muốn ấy , có khác gì “ Leo cây tìm cá ” !

Nhà vua nói : Việc quá lắm thế ư ?

Mạnh phu tử nói : Còn nghiêm trọng hơn thế !

Leo cây tìm cá , cá tuy không được , nhưng không có di hại về sau Còn nhưđem chỗ mình làm kia , để thực hiện mong muốn ấy , gắng sức hết lòng màlàm , tất có di hại để lại cho ngày sau !

Nhà vua nói : Phu tử có thể nói rõ di hại ấy cho Quả nhân nghe chăng ?Mạnh phu tử nói : Tỷ như cuộc chiến tranh giữa nước Trâu với nước Sở , thì

Nhà vua nói : Nước Sở sẽ chiến thắng !

Mạnh phu tử nói : Thế thì nước nhỏ không thể chiến thắng nước lớn , ítkhông thể địch nhiều , yếu không thể đánh mạnh chứ gì ? Hiện nay toàn cõiđất đai , nước vuông nghìn dặm có chín nước Nước Tề là một trong chínnước đó , đem một phần chinh phục tám phần còn lại , có khác gì nước Trâukhai chiến với nước Sở ? Chi bằng trở về với phép gốc , nghĩa là bây giờ nhàvua chỉnh sửa nền cai trị cho hợp pháp độ , thi hành Nhân – Ân , khiến chonhững người tài giỏi có đức độ , làm việc dưới triều đình của vua , ngườicanh nông muốn thâm canh trên cánh đồng của vua , người buôn bán đềumuốn đổ của vào chợ của vua , người khách lữ hành đều muốn đi trên conđường của vua Dân chúng trong Thiên hạ họ oán ghét chúa của họ , họ đềumuốn tới tố khổ với nhà vua , mong vua đứng ra làm chủ cho họ Lòngngười đã cảm phục như vậy , còn ai có thể ngăn cản được ?

Nhà vua nói : Quả nhân hồ đồ không thể tiến lên mức ấy ! Xin phu tử dốclòng phò tá cho đạt chí nguyện , đem sự sáng suốt mà chỉ bảo , dù khôngnhạy bén , nhưng Quả nhân cũng gắng gỏi làm luôn !

Mạnh phu tử nói : Người ta sống trên đời , không có Hằng Sản mà có HằngTâm , thì chỉ có Kẻ Sĩ mộ đạo mới có thể làm vậy được thôi !

Còn như với người dân thường thì không có Hằng Sản , mà vì thế cũngkhông có Hằng Tâm Ví bằng không có Hằng Tâm , thì họ sống buông thảquái quỷ, nghiêng ngả , xa xỉ , không có việc gì là không dám làm ! Khi họ

đã hãm vào vòng tội lỗi , nhà cầm quyền căn cứ vào chỗ phạm tội của họ màhành hình , thì bảo đấy là gài bẫy Dân !

Nếu có được bậc quốc chủ Nhân Từ , thì ai lại gài bẫy con dân như thế ?

Vì vậy cho nên bậc quốc chủ sáng suốt , chế định sản nghiệp cho dân , ắtphải khiến cho họ trông lên đủ phụng sự cha mẹ , cúi xuống đủ nuôi dưỡng

vợ con , năm thuận thời thì suốt đời no đủ , năm Thiên tai không phải chết vìđói rét Làm được như thế rồi , sau đó mới có thể đưa dân vào đườngThiện , dân theo về đường Thiện một cách dễ dàng

Hiện nay phép chế định sản nghiệp cho dân , ngửa trông không đủ phụng sựcha mẹ , cúi mong không đủ nuôi dưỡng vợ con , trúng mùa thân vẫn đóikhổ , mất mùa thì chết đói ngay ! Người dân đang cố vùng vẫy , để mongthoát khỏi chết vì đói rét còn không đủ sức , có đâu thì giờ nhàn hạ mà tuchỉnh Lễ Nghĩa ? Nhà vua muốn thi hành nền Nhân Chính , thì trở về chăm

lo điều gốc là hợp với lý lẽ

Một khu đất ở năm mẫu ta ( 720 mét vuông ) , trồng dâu bao quanh lấy lánuôi tằm lấy tơ , thì người 50 tuổi có thể có lụa mà mặc Những giống vậtnuôi như : Lợn , gà , chó nái , đừng làm mất mùa vụ sinh sản của nó , thìngười 70 tuổi có thịt mà ăn Khoảnh ruộng trăm mẫu đất , không đoạt mấtthì giờ mùa vụ của họ , thì một nhà tám miệng ăn có thể không phải đóikhổ Về giáo dục thì cẩn thận trong việc dạy dỗ , ở bậc tiểu học và trung học, dạy cho trẻ hiểu được nghĩa của Hiếu - Đễ , thì những người tóc bạc khôngphải mang vác nặng đi trên đường xá Nền cai trị đạt tới người già cả đượcmặc lụa là , được ăn thịt cá , lê dân no đủ , cơm no , áo ấm , con trẻ được họchành chu đáo , như vậy mà không Vượng được Thiên hạ , thì chưa có thếbao giờ !

• Lời bình :

Trong tiết này có thể nói Thầy Mạnh du thuyết không thành công Khixưa Văn Vương gặp Thái Công , đương ngồi câu cá ở Bàn Khê , TháiCông chỉ nói về việc câu cá , nhân đó liên hệ với kế thuật dùng người ,

mà Văn Vương bái phục , tôn làm Quân sư , đón lên xe rước về Tây

Kỳ , mở ra triều đại nhà Châu thịnh đạt 800 năm Nay Mạnh Kha tiênsinh đến yết kiến Tề Tuyên Vương , Vương hỏi về sự nghiệp của TềHoàn Công , của Tấn Văn Công , là có ý mong Thầy Mạnh là QuảnTrọng Tôi nhớ chuyện kể về Thuần Vu Khôn , được Tư Mã Thiênchép trong bộ Sử Ký rằng : “ Thuần Vu Khôn người nước Tề , ngherộng , nhớ nhiều, hâm mộ tư cách của Án Anh có người khách đưa vàogặp Lương Huệ Vương , nhà vua đuổi hết người chung quanh ra ngoài ,ngồi một mình để tiếp kiến Khôn , cả hai lần như vậy mà Khôn vẫnkhông nói gì , Huệ Vương lấy làm lạ , quở trách người khách :

Nhà ngươi nói Quản Trọng , Án Anh , không bằng Thuần Vu tiên sinh ,nhưng lúc vào yết kiến Quả Nhân , cả hai lần vẫn không thấy nói năng

gì , tại sao vậy ?

Người khách kể lại với Khôn , Khôn nói :

Đúng thế ! Tôi lần trước vào yết kiến , thấy nhà vua đương nghĩ đếnviệc rong ruổi , lần sau tôi vào yết kiến , thấy nhà vua đương nghĩ tớithanh âm Vì thế tôi im lặng không nói gì !

Người khách trình báo sự thật với Huệ Vương , Vương cả sợ nói rằng : Thánh thật ! Lần trước Thuần Vu tiên sinh đến , thì có người dâng ta

người dâng ta người hát hay , ta chưa kịp thử cũng lại gặp Thuần tiênsinh đến Tuy đã đuổi hết người chung quanh ra ngoài , song lòng riêngquả thực đang nghĩ về những thứ đó !”

Tuyên Vương đang muốn dựng dậy bá nghiệp của Hoàn Công , màMạnh phu tử không đáp ứng được , cho nên chỉ có thể cho chức KháchKhanh , lưu lại ở triều đình để tỏ ý tôn kính , mà không ủy thác chotrọng quyền cai quản đất nước ! Vương cũng là bậc Chủ minh xét

Ta có thể thấy điều Nhân của Mạnh Tử nêu ra ở trên đây , đã khác xavới điều Nhân của Khổng Tử đề xướng Kế thuật làm Nhân của Mạnh

Tử , muốn đưa đến thiên thắng , mà thiên thắng cũng là thiên tuyệt Khổng Tử mong muốn cải cách xã hội , thông qua giai tầng Trí thức ,không xâm hại đến lợi ích riêng của nhau , cùng hướng về con đườngsáng , cùng tồn tại mãi , đó là lý tưởng Trung Dung Cho nên nói :

“ Không lo nghèo khó , chỉ lo mất an ninh !” Ai đã từng nếm trải sựcay đắng của thời loạn lạc , của binh lửa , của sự hủy diệt do chiến tranh, mới có thể hiểu thấu được chân lý vĩnh hằng đó !

B – Lương Huệ Vương chương cú hạ ( Gồm 16 tiết )

1- Trang Bạo tới gặp Mạnh Tử nói rằng : Bạo tôi vào yết kiến nhà vua , nhàvua nói với Bạo là vua háo nhạc , nhưng Bạo không có lời nào để đáp lại Xin hỏi phu tử rằng : Bậc quốc chủ háo nhạc thì thế nào ?

Mạnh phu tử nói : “ Nếu vua ta hiểu sâu được âm luật , thì vận mệnh nước

Tề có cơ hưng vượng ! ”

Ngày khác Mạnh tử vào gặp vua , nhân đó hỏi rằng : Nhà vua từng nói vớiTrang tử rằng vua chuộng nhạc có đúng vậy không ?

Nhà vua thay đổi sắc mặt mà nói rằng : Quả Nhân không đủ khả năng háonhạc của tiên vương , chỉ chuộng nhạc thế tục thôi !

Mạnh phu tử nói : Vương như hiểu được âm luật sâu sắc , thì nước Tề có cơhưng vượng , vì âm nhạc ngày nay cũng do âm nhạc thủa xa xưa làm ra !Vương nói : Phu tử nói rõ cho Quả Nhân nghe được không ?

Mạnh tử nói : Tấu nhạc vui hưởng một mình , với tấu nhạc cùng mọi ngườivui hưởng , thì đằng nào vui hơn ?

Vương đáp : Vui một mình chẳng bằng vui cùng mọi người !

Mạnh tử lại nói : Vui cùng số ít , so với vui cùng số nhiều thì đằng nào hơn ?Vương đáp : Cùng số đông thưởng thức thì hơn !

Mạnh tử nói : Tôi xin vì nhà vua mà nói về nhạc !

Ví thử như bây giờ nhà vua tấu nhạc ở đây , mà trăm họ ngoài kia , ngheđược tiếng chuông , tiếng trống , tiếng sáo , tiếng tiêu thiều , của nhà vua ,

mà họ nhăn mày nhíu mặt , rồi bảo với nhau rằng : “ Vua của ta chuộng hòakhí phối âm , sao lỡ khiến chúng ta ở đây cực khổ thế này ? Cha con chẳngđược thấy nhau , anh em , vợ con lìa tan ?

Lại ví thử như nhà vua tổ chức cuộc săn bắn ở đây ,trăm họ ngoài kia ngheđược tiếng ngựa xe , trông thấy vẻ lộng lẫy của cờ hiệu , họ nhăn mày nhíumặt , mà bảo với nhau rằng : Vua của ta chuộng thú vui săn bắn , sao nỡkhiến chúng ta ở đây cực khổ thế này ? Cha con chẳng được thấy nhau , anh

em , vợ con li tán ! Điều dân chúng than oán đó , là vì vua không cùng dânchúng chia vui Nếu Vua biết chia vui với trăm họ , thì họ chia lo với vua Nay vua tấu nhạc ở đây , trăm họ ngoài kia nghe được tiếng chuông , tiếngtrống , tiếng sáo , tiếng tiêu thiều của vua , mà họ mừng rỡ vui vẻ ra mặt ,

họ nói với nhau rằng : Vua của chúng ta mạnh khỏe , không bệnh tật gì ,nếu ốm yếu thì sao có thể tấu nhạc được ?

Nay vua tổ chức cuộc săn bắn ở đây , trăm họ ngoài kia nghe tiếng xe ngựa ,trông thấy vẻ đẹp lộng lẫy của cờ hiệu , họ mừng rỡ , vui vẻ hiện trên nétmặt , rồi họ bảo nhau rằng : Vua của chúng ta mạnh khỏe , không tật bệnhchớ gì ? Nếu có bệnh thì sao có thể săn bắn cho được ?

Dân chúng vui mừng như thế , là vì vua biết chia xẻ điều lo của trăm họ ,nên cùng họ chung hưởng niềm vui

Bây giờ Vua cùng với trăm họ chung vui , thì Vương nghiệp thành công

2 – Tề Tuyên Vương hỏi Mạnh tử rằng :

Vườn của Văn Vương rộng 70 dặm vuông , điều đó có thật không ?

Mạnh tử thưa rằng : Chuyện có chép như vậy !

Tuyên vương nói : Như vậy thì quá lớn chăng ?

Mạnh tử nói : Dân chúng còn cho là nhỏ đó !

Tuyên vương nói : Vườn của Quả Nhân có 40 dặm vuông , dân đã cho làquá lớn Tại sao vậy ?

Mạnh tử thưa rằng : Vườn của Văn vương vuông vức 70 dặm , vẫn thường

mở cửa cho người cắt cỏ , kiếm củi , săn trĩ , săn thỏ , được ra vào Vì Vănvương biết cùng với dân con của mình , chia xẻ lợi lộc của khu vườn đó Cho nên dân chúng cho là còn nhỏ hẹp , chẳng cũng phải ư ?

Lúc mới tới biên cảnh của nước Tề , tôi đã hỏi về điều đại cấm kị , sau đómới dám vào Tôi có nghe trong chỗ giao quan , có một khu vườn vuông 40dặm , ai giết chết một con nai ở vườn ấy , thì bị xử tội như tội giết người Như thế thì mảnh vườn 40 dặm vuông , thành ra cái hầm bẫy đặt ở giữanước Dân chúng cho là quá lớn , chẳng cũng phải ư ?

3 – Tề Tuyên vương hỏi Mạnh tử rằng :

Việc kết giao với các nước láng giềng cũng có đạo ư ?

Mạnh phu tử thưa rằng : Có ! Duy chỉ có người Nhân mới có thể đem lớnthờ nhỏ Cho nên Thành Thang thờ vua nước Cát , Văn Vương thờ Côn Di Duy có người Trí mới làm nổi việc : Lấy nhỏ thờ lớn Vì thế mà TháiVương thờ Huân Dục , Câu Tiễn thờ Ngô Phù Sai

Dùng lớn vỗ nuôi bé , là vui thuận đạo trời , lấy bé phụng sự lớn , là vì kính

sợ mạng trời Vui thuận đạo trời , thì bảo toàn được thiên hạ Kính sợ mạngtrời , thì bảo toàn được đất nước của mình

Kinh Thi có câu rằng :

“ Lòng hằng kính sợ uy Trời

Ngôi tôn giữ trọn , nước thời vẹn nguyên ”

Nghe xong Tuyên vương nói : Lời bàn luận của phu tử thực cao siêu !Nhưng tiếc rằng Quả nhân có tật chuộng sức mạnh , ưa thích sự dũng cảm !Mạnh phu tử nói : Xin nhà vua đừng chộng sự dũng mãnh của khí huyết Này như vỗ bao Gươm , trừng mắt , quát rằng : Ngươi là cái thá gì mà dámđánh với ta sao ? Đó chẳng qua là cái dũng của kẻ sất phu , địch một người

mà thôi Xin nhà vua hãy tu luyện lấy cái dũng mãnh của Nghĩa lý , có sứcđịch muôn người mới lên !

Kinh Thi có nói :

“ Văn Vương nổi giận một lần

Dẹp yên phiên Cử , ra quân cứu nàn ( nạn ) !

Hỗ Châu vương nghiệp vững an

Bàn dân Thiên hạ hân hoan đón mừng ”

Đó là cái Dũng của vua Văn Vua Văn chỉ một lần nổi giận , mà làm chochúng dân trong Thiên hạ được yên ổn lâu dài

Kinh Thư có nói : “ Trời chăm sóc muôn dân ở dưới , làm ra kẻ đứng trụ ,người làm thầy , chỉ bảo rằng : Phải giúp cho họ ! Vua ở trên cao yêu quýbốn phương , có tội , không tội , chỉ tại ta ! Dưới gầm trời ai dám có ý chíquyết vượt trái ? Có một người phá ngang dưới gầm trời , vua Võ lấy làm sỉnhục vì nó , đấy là cái Dũng của vua Võ Cũng chỉ nổi giận một lần , mà

Võ Vương khiến cho chúng dân Thiên hạ , được sống trong yên ổn lâu dài.”

Nay vương thượng cũng một lần nổi giận , yên định muôn dân Thiên hạ ,dân chúng chỉ lo vua không ưa sự dũng mãnh của Nghĩa lý mà thôi !

4 – Tề Tuyên vương gặp Mạnh tử ở Tuyết Cung ,

Vương nói : Người Hiền cũng có niềm vui ở đây ư ?

Mạnh phu tử đáp rằng : Có đấy ! Nhưng mà người bình dân họ không đượcvui hưởng cảnh ấy , thì họ cho là bề trên của mình không phải ! Không được

mà không phải với bề trên của mình , thì cũng là không phải ! Vì là bề trêncủa dân , ở trên dân chúng , mà không cùng chia xẻ sự vui với dân , thì cũng

là không phải ! Vui sự vui của dân , dân cũng vui sự vui của mình Lo cái locủa dân , dân cũng lo cái lo của mình Vui cái vui của Thiên hạ , lo cái locủa Thiên hạ Như thế mà không vượng được Thiên hạ , thì chưa có thế baogiờ !

Khi xưa Tề Cảnh công hỏi Án Anh rằng : Ta muốn tới xem vùng ChuyểnPhụ , Triều Vũ , theo đường biển xuống phương Nam , cho tới Lang Da Taphải tu chỉnh thế nào để có thể sánh với việc Tiên Vương đi xem xét ?

Án tử thưa rằng : Điều vua hỏi lành thay !

Thiên tử qua thăm chư hầu , gọi là : Tuần thú Tuần thú ấy là đi coi xét phầnđất đai , dân tình , chính sự , nơi vua chư hầu nhận trông giữ , để định việcthưởng phạt , cùng việc trợ giúp khi cần thiết

Vua chư hầu vào chầu Thiên tử , thì gọi là : Thuật chức Thuật chức ấy làbáo cáo tình hình công việc , thuộc chức phận mình cai quản , trên mảnh đấtđược phân phong của mình

Mùa Xuân thì xem xét đốc thúc việc canh tác , kịp thời bổ chỗ bất túc

Mùa Thu thì coi xét việc thu hái , kịp thời trợ giúp chỗ hụt hạt

Vì thế cho nên ngạn ngữ nhà Hạ có câu rằng :

“ Vua của chúng ta không tuần du qua đây , ta sao có được nghỉ ngơi ?

Vua của chúng ta không có dự toán trước , ta sao được trợ giúp ? ”

Việc tuần du , việc dự toán , là vì chư hầu mà dựng khuôn phép , giúp chonền cai trị được thịnh vượng !

Ngày nay không còn như thế nữa ! Khi bậc quốc trưởng đi công cán , đemtheo quân hộ tống rất đông , đi đến địa phương nào , thì nơi ấy phải lo ăn ởcho chu đáo Khiến cho kẻ đói phải nhịn miệng , người nhọc thêm nhọc vìphục dịch Họ đưa mắt dèm chê , rồi dân chúng nảy sinh ác ngầm Trái vớiMệnh Trời , ngược đãi Dân , ăn uống tốn kém như nước đổ vào sông , khiếncho các đia phương phải lo sầu vì : Liu – Liên – Hoang – Vong

Buông trôi theo dòng chảy xuống , mà quyên trở lại nguồn cội , gọi là Liu

Ngược theo dòng chảy mà lên mãi , quyên đường về , bảo đó là Liên

( Nghĩa là bị cuốn theo các thú chơi say sưa , quyên cả bổn phận của mình )Đuổi theo con thú không biết chán , bảo đó là Hoang

( Nghĩa là mải săn đuổi con mồi , đến nỗi bỏ bê việc triều chính , hại nước )Ngập chìm trong rượu không thấy chán , bảo đấy là Vong

( Nghĩa là yến tiệc say sưa triền miên , khiến cho nhà tan , mà nước mất ) Đấng Tiên Vương không dính vào thú vui Liu – Liên ! Không mắc hạnhHoang - Vong ! Duy chỉ có nhà Vua là phải sáng suốt , lựa chọn lấy cáchhành xử của mình , vì nó can hệ tới vận mệnh Quốc gia – Dân tộc !

Nghe Án Tử trình bày xong , Cảnh Công thấy sảng khoái trong lòng , bèn bốcáo khắp nước , rồi xuất du , dựng nhà chỗ giao quan , ở đấy bắt đầu hưngphát bổ bất túc Cảnh Công cho mời quan Nhạc sư tới mà dụ rằng : “ Nhàngười hãy vì ta mà làm ra khúc nhạc : Vua – Tôi cùng vui vẻ !”

Bởi đó cho nên hai bản nhạc : “ Chủy Thiều” và : “ Dốc Thiều” ra đời lờithơ trong khúc nhạc đó có nói rằng :

“ Vực dậy cho vua có lỗi gì đâu ? Vực dậy cho vua ấy là chuộng vua !” ( Nghĩa là người bề tôi trung chính dám can thẳng , không để chủ của mìnhphạm sai lầm , trong phép hành xử ấy không có tội lỗi Cho nên vì yêuthương chủ của mình , mà phải vạch rõ điều phải - quấy để ngăn đổ vỡ ”

5 – Tề Tuyên Vương hỏi Mạnh phu tử rằng :

Mọi người đều bảo với Quả nhân hãy hủy đi tòa Minh Đường ! Theo ý phu

tử thì có nên phá hủy không ?

Mạnh phu tử đáp rằng : Minh Đường là chỗ Thiên tử hội họp chư , ban bốChính - Lệnh Nhà vua muốn thi hành chính sách vượng Thiên hạ , thì chớ

có hủy hoại đi tòa Minh Đường ấy !

Vương nói : Phu tử có thể nói rõ cho Quả nhân nghe về phép cai trị vượngThiên hạ được không ?

Mạnh tử thưa rằng : Ngày xưa Văn vương cai trị đất Kì , việc đầu tiên làchia ruộng đất cho dân cày cấy , một khu đất chia làm chin thửa ruộng , támthửa bao quanh chia cho tám nhà , cày cấy hưởng trọn hoa lợi , còn thửa ởgiữa thì tám nhà kia phải chung sức nhau mà cày cấy cho vua Đó là phépTỉnh Điền đóng góp một phần trong chín phần Người làm quan được nốiđời ăn lộc , các cửa ô chỉ xét hỏi mà không đánh thuế , chỗ lạch ngòi khôngcấm đoán , người có tội không bắt lây tới người thân tộc

Đàn ông già cả mà không có vợ gọi là ông góa , đàn bà già cả mà không cóchồng gọi là bà son , già cả mà không có con cái gọi là độc thân , trẻ nhỏ mà

không có cha mẹ gọi là con côi Bốn hạng người ấy , là dân cùng khổ trongThiên hạ mà không có chỗ để cậy nhờ

Văn vương khởi phát nền cai trị Nhân đức , việc làm trước nhất là : Chiếu cốđến bốn hạng người cùng khổ trong đám dân cùng ấy !

Kinh Thi có câu rằng :

“ Người giàu còn khá vậy - Kẻ khó đáng thương thay !”

Nghe xong vua nói : Lời ấy Lành thay !

Mạnh phu tử nói : Nhà vua thấy đó là tốt lành , thì sao chẳng chịu làm theo ?Vua nói : Quả nhân có tật , Quả nhân chuộng của cải !

Mạnh phu tử nói : Nhà vua chuộng hàng hóa , sao chẳng làm giàu cho dân ?Khi xưa ngài Công Lưu yêu thích của cải , Kinh Thi chép rằng :

“ Ngài Công Lưu khéo dành của cải

Thóc gạo đầy đóng tải lưu kho

Lương khô cất trong bao , trong bị

Ánh hào quang thầm nghĩ giấu đi !

Binh uy đủ Chính - Kì mưu chước ,

Liệu can qua Thao – Lược rắp bày !

Người ra trận đủ đầy lương thảo

Kẻ ở nhà sẵn gạo lưu kho ,

Đồ thiết dụng tính cho cặn kẽ

Được thế rồi có thể ra đi ! ”

Nhà vua ưa của cải , cùng trăm họ giàu có , thì việc vượng Thiên hạ đâu cókhó gì ?

Tuyên vương lại nói : Quả nhân còn có tật ưa thích gái đẹp !

Mạnh tử thưa rằng : Nhà vua nếu biết đem lòng yêu thích người đẹp củamình , mà yêu thương trăm họ thì có hại gì đâu !

Thửa xa xưa , Thái Vương yêu thích gái đẹp , quí trọng vợ mình , Kinh Thichép rằng :

“ Công Đản Phủ - Thái Vương thủa nọ

Phá trùng vây cất vó ra đi !

Qua bến Tây , dựng Kì sơn trại

Đưa nàng Khương sủng ái theo cùng,

Nghĩa vợ chồng , tình chung mở cõi ,

Thời bấy giờ , dân dõi mắt trông

Vận quyền lực gây trồng cây Ngãi ( nghĩa )

Khéo vén vun trai gái đủ đôi !

No cơm , ấm áo , thời thôi tủi hờn ”

Nhà vua thắm tình chồng vợ , mong trăm họ cũng được như mình , thì việcvượng Thiên hạ có khó gì ?

6 – Mạnh tử nói với Tề Tuyên vương rằng :

Ví thử như có người bề tôi của vua , tin tưởng người bạn , mà gửi gắm vợcon , nhờ bạn trông coi , rồi đi sang nước Sở , lúc trở về thấy vợ con mình bịbạn bỏ cho đói rét , trong trường hợp ấy thì xử trí thế nào ?

Tề Tuyên vương nói : Quyên đi !

Mạnh tử hỏi tiếp rằng : Lại ví như quan tổng trưởng Hình bộ , mà không thểnào ổn trị được cấp dưới của mình , nên xử trí vị quan ấy thế nào ?

Tuyên Vương nói : Thôi đi !

Mạnh tử lại hỏi : Ví thử như việc cai trị ,mà làm cho biên cảnh bốn bề rốiloạn , không thể trị an được , thì xử lý vị quốc trưởng ấy thế nào ?

Tuyên Vương ngoảnh trông hai bên tả hữu , mà nói lảng ra chuyện khác !

7 – Mạnh phu tử gặp Tề Tuyên vương mà tâu rằng :

Chỗ bảo rằng nước cố cựu , không phải là nói cây cao bóng cả ở đất ấy , mà

là nói chỗ đất nước ấy , đời đời sản sinh ra những bậc Liêm Chính làm trụcột Quốc gia

Nhà vua hiện không có những người bề tôi giỏi thân cận , để làm cột trụchống Trời , ngay cả những người thân tín được tiến dụng khi trước , bâygiờ cũng không còn nữa !

Tuyên vương nói : Ta làm sao mà biết được những vị quan kia , không có tàicán gì mà loại bỏ đi !

Mạnh tử thưa rằng : Bậc quốc chủ cử dùng người Hiền tài , là một lẽ đươngnhiên , không thể khác đi được Nhưng trong việc cử dùng người ấy , mà cóchút lầm lạc , thì nước sẽ lâm nguy ! Ví thử như kẻ thấp hèn , ngôi vị vượtngười tôn quí , quyền trọng người sơ vượt thắng người thân thích , như thế làtrật tự xã hội bị đảo lộn , có thể không cẩn thận được ư ?

Những người chung quanh nhà vua đều nói người ấy là bậc hiền tài ,thì nhàvua cũng chưa thể cho là hiền Những bậc chức sắc đại phu , đều nói người

ấy là bậc hiền tài , thì nhà vua cũng chưa thể tin người ấy là bậc hiền tài Người khắp trong nước đều nói người ấy là bậc hiền tài nhà vua trực tiếpxem xét kiểm định , xem có thực là bậc hiền tài chưa Nếu đích thực đây làtrang hiền tài , thì sau đó mới trọng dụng

Mọi người bên cạnh vua đều nói : Không được , thì vua cũng chớ nghe theo

họ Các quan đại phu đều nói : Không được , thì vua cũng chớ nghe theo họ Mọi người trong nước đều nói : Không được , bấy giờ nhà vua cứu xét ,nếu thấy thực sự không được , thì sau đó loại bỏ đi

Mọi người bên cạnh vua đều nói : Đáng giết , thì nhà vua cũng chớ nghe !Các quan đại phu đều nói : Đáng giết , thì nhà vua cũng chớ nghe theo họ Người trong nước đều nói : Đáng giết , thì nhà vua phải xem xét rõ thực hư ,nếu thấy thực đáng giết , thì sau đó mới xuống lệnh giết !

Bậc quốc chủ có làm được như thế , thì sau đó mới xứng đáng làm cha mẹcủa muôn dân !

Tề Tuyên Vương hỏi Mạnh phu tử rằng :

“ Thành Thang đuổi Kiệt , Võ Vương đánh Trụ , đều đó có không ?”

Mạnh phu tử đáp rằng : Truyện có chép như vậy !

Tuyên Vương nói : “ Kẻ làm bề tôi giết chủ của mình được ư ?”

Mạnh phu tử đáp rằng : Kẻ phá hoại điều Nhân gọi đó là giặc giã , kẻ pháhoại đức Nghĩa bảo đó là tàn ác Người mà làm việc của bọn giặc giã , tàn

ác , thì chỉ là một đứa sất phu thô bỉ đáng giết Vì thế cho nên tôi thườngnghe nói : Võ Vương giết tên sất phu Trụ vương , chứ chưa từng nghe nói

kẻ làm tôi giết chủ của mình !

9 – Mạnh tử vào gặp Tề Tuyên vương tâu rằng :

Ví thử như nhà vua muốn dựng một tòa nhà lớn , thì ắt phải sai khiến ngườithợ mộc tìm cây gỗ to Người thợ mộc tìm được cây gỗ to , thì nhà vua vuimừng vì nhiệm vụ hoàn thành Đến khi giao cây gỗ đó cho thợ chế biến , thìngười thợ chế biến kia lại đẽo gọt nhỏ đi , không đạt yêu cầu , thì vua lạigiận vì không hoàn thành nhiệm vụ

Làm người thì lúc nhỏ phải ra sức học tập đạo lý cho thuần thục , lớn lên thìmuốn thi hành đều mình đã được học tập chu đáo Nhưng nhà vua lại ralệnh rằng : “ Hãy bỏ đi cái mà các ngươi đã học được , cứ làm theo ý chỉcủa ta !” Như thế thì làm sao có thể phát huy sự sáng tạo trong công việc ?

Tỷ như nhà vua có viên Ngọc còn ở dạng thô phác , tuy có giá trị vạn dậtVàng , có nên giao cho người thợ chuyên chế tác đồ Ngọc , để họ cắt, cứa ,dùi , mài , điêu khắc , thành món đồ tinh sảo , có giá trị cao hơn không ? Đến như việc trị nước yên dân cũng nên như thế , vậy mà Vua lại phán : Hãyvứt bỏ học thuật của các ngươi , cứ làm theo ý chỉ của ta !

Việc làm đó rất khác với việc tin tưởng thợ chuốt Ngọc , mà giao phó choNgọc quý , để có thể hoàn thành ý niệm với tài khéo của mình

10 – Nước Tề xuất quân chinh phạt , đánh thắng nước Yên Tề Tuyênvương hỏi Mạnh phu tử rằng :

Có người bảo với Quả nhân đừng đánh lấy nước Yên ! Lại có kẻ bảo vớiQuả nhân nên đánh lấy nước Yên ! Đem binh lực của nước vạn thặng , đánh

Thật ngoài sự tưởng tượng , sức người không thể đến được như thế Trờitrao cho mà không nhận lấy , thì Trời giáng tai ương , mà nhận lấy thì phảilàm thế nào ?

Mạnh tử thưa rằng : Lấy nước Yên ,mà dân chúng nước Yên vui lòng thì nênlấy ! Người đời xưa cũng đã từng làm như thế rồi - Người ấy là Võ Vương Lấy nước Yên , mà dân chúng nước Yên không phục thì không lấy ! Ngườixưa cũng đã từng làm như thế rồi - Người ấy là Văn Vương

Lấy nước vạn thặng chinh phạt nước vạn thặng , mà dân chúng nước sở tạigánh giỏ cơm , dâng bầu rượu , để nghênh đón quân đội của nhà vua , có lý

do gì khác , khiến họ làm như vậy ? Chẳng qua là họ muốn tránh khỏi sự caitrị hà khắc , của nhà cầm quyền nước họ , cho nên mới nghênh đón quânchinh phạt vào nước , để xóa sổ nền cai trị bạo ngược Nếu như quân độicủa nhà vua , sau khi đã tiêu diệt lũ cai trị tàn bạo , chiếm đóng mà lại nhấnchìm sâu hơn , bạo ngược dữ hơn , thì họ cũng liên kết với nhau , mà đánhđuổi quân đội của nhà vua ra khỏi cõi nước của họ

11 - Nước Tề đánh lấy nước Yên mà chiếm đóng ở đó Các nước chư hầucùng hợp mưu cứu nước Yên Tuyên Vương hỏi Mạnh phu tử rằng : “ Cácnước chư hầu hợp lại sẽ có nhiều mưu kế hay , để đánh phá Quả nhân , theophu tử thì dùng cách gì để giải nạn ?

Mạnh phu tử thưa rằng : Tôi từng nghe chuyện một ông vua từ cõi đất vuôngbảy chục dặm , nền chính trị nhỏ bé ấy đã gồm thâu được cả Thiên hạ - vịvua ấy là Thành Thang chớ ai ! Tôi chưa từng nghe về một nước cõi bờvuông nghìn dặm , ( như nước Tề ) mà lại run sợ trước nước khác bao giờ !Kinh Thư có chép rằng :

Thành Thang hưng binh chinh phạt , bắt đầu lấy từ nước Cát Cả Thiên hạtin tưởng , Ngài chinh phạt mặt Đông , thì cư dân Tây Di phiền trách Ngàichinh phục mặt Nam , thì dân chúng Bắc Địch phiền trách Họ trách rằng :

“ Sao Ngài lại để chúng ta lại sau !” Dân chúng mong Thành Thang tớigiải cứu , như trời đại hạn mong thấy mây mưa mống trời Đoàn quân chinhphạt của vua Thang , đi tới đâu cũng được sĩ dân chào đón , chợ vẫn họp nhưthường lệ , người đổ về chợ không ngừng , người làm ruộng vẫn yênnghiệp cấy cày Ngài chỉ giết tên bạo chúa , để cứu dân chúng , giống nhưTrời đổ mưa kịp thời , dân chúng hết sức vui vẻ

Kinh Thư có câu : “ Đợi vua ta , vua ta lại thì chúng ta được sống ”

Hiện nay vua nước Yên ngược đãi dân của họ , nhân đó nhà vua đem quânchinh phạt nước Yên Dân chúng nước Yên cho rằng vua đến giải cứu cho

họ , cứu vớt họ khỏi nạn nước lửa ! Cho nên họ gánh giỏ cơm , khiêng bầurượu , để nghênh đón quân đội của vua vào nước họ Khi tiêu diệt đượcchúa của họ rồi , lại giết chết cha anh của họ , trói buộc con em của họ , hủyhoại Tông miếu , lấy đi đồ dùng quý báu của họ , còn tệ hại hơn trước nữa!Như thế thì dân chúng của nước Yên làm sao có thể chịu nổi ?

Thiên hạ vốn sợ nước Tề cường thịnh , bây giờ đất nước lại mở rộng gấp đôi, mà nhà vua không thi hành đạo làm Nhân – Chính , thì đấy là đã phát độngchiến tranh rồi đó ! Nhà vua mau chóng ra lệnh rút hết quân đội ra khỏi nướcYên , dựng cờ hiệu nước Yên , trả đồ quý báu để nguyên trạng Mưu cùngvới dân chúng nước Yên , chọn người hiền tài của nước Yên , trao cho tước

vị trọng hậu làm phên dậu , rồi rút quân về , còn có thể kịp thời ngăn đượcchiến tranh

12- Nước Trâu và nước Lỗ đánh nhau Mục Công bại trận , nhân đó hỏiMạnh phu tử rằng : Trong cuộc chiến vừa rồi , nước của ta chết trận 33người võ quan , mà không có người dân nào liều chết Ta muốn giết chếtbọn họ , nhưng mà giết không đặng Không giết thì không lấy gì để răn đe,việc chúng trơ mắt nhìn bề trên của mình , lâm chết mà không ứng cứu ! Sựthể như thế thì làm thế nào có thể được ?

Mạnh phu tử thưa rằng : Việc gì cũng có nguyên nhân của nó , những nămthiên tai đói kém , dân của vua phải nạn , người già yếu vì đói rét mà chếtlăn co nơi ngòi rãnh , người khỏe mạnh thì lưu tán tứ phương , có đến mấyngàn người trong khi ấy kho dự trữ cũa nhà nước thì đầy ứ , hòm vựa củavua thì chật cứng Các quan có trách nhiệm chăm dân thì giấu giếm , khôngkhai báo sự thật lên vua Đó thực là khinh mạn vua mà tàn hại dân chúng Tăng Tử nói : “ Răn đấy ! Răn đấy ! Tự mình làm ra đấy , trở lại tự mìnhgánh chịu lấy !”

Vì quan lại vô trách nhiệm đối với dân chúng đã từ lâu rồi , nay có chiếntranh , người dân mới có dịp báo đền Cho nên họ tỏ ra vô trách nhiệm ,đứng coi thủ trưởng lâm chết , mà không ra ứng cứu ! Vua không nên oángiận họ nhiều !

Nếu như Vua thi hành Nhân Chính , ân huệ ngấm đến trăm họ , quan lại vìvua mà coi dân chúng như người thân , thì dân chúng coi người trên củamình như cha mẹ , họ sẽ liều chết mà xông vào ứng cứu , khi bề trên gặpnguy khốn

13 – Đằng Văn Công hỏi Mạnh phu tử rằng : Nước Đằng bé nhỏ , nằm kẹtgiữa hai nước lớn là Tề và Sở Thờ Tề ư ? Thờ Sở ư ? Phu tử hãy cho Quảnhân biết ý kiến của mình !

Mạnh tử thưa rằng : Mưu ấy không phải sở năng của mình đạt tới , thì khôngxong được Nhưng có một cách có thể bảo toàn , ấy là đào hào rộng , đắpthành cao , cùng với dân cố thủ , vì đất nước mà liều chết không bỏ chạy

Đó là việc nhà vua có thể làm được

• Lời bình : Trong bí thuật giữ nước thì cốt ở giữ dân , thành cao , hào sâu, chỉ là cái vỏ không đáng tin cậy ! Tần Thủy Hoàng Đế xây nên Vạn LýTrường Thành , mà vương triều Tần sụp đổ ngay sau khi Thủy Hoàngchết Non nước vẫn là non nước ấy , nhân dân vẫn là nhân dân ấy ,nhưng vương triều có thể đổi khác ! Cho nên nhân dân theo về với nhàcầm quyền thì nước còn , mà nhân dân bỏ nhà cầm quyền thì nước mất Một nước nhỏ bé , có nền cai trị đúng đắn , được lòng dân , thì có thểgồm thâu Thiên hạ , như Thành Thang , như Võ vương Những nhàcầm quân giỏi , đều lấy yếu thắng mạnh , dùng ít địch nhiều Muốn làmđược như thế , thì cần có người Hiền tài giúp sức , bày mưu định kế

14 – Đằng Văn Công hỏi Mạnh phu tử rằng :

Người nước Tề sắp xây đắp thành ở đất Tiết , Quả nhân rất lo sợ Theo như

ý Phu tử thì làm thế nào để có thể được ?

Mạnh tử nói : Ngày xưa Thái Vương ở đất Mân , bị người rợ Địch xâm lấnquốc thổ , Ngài phải bỏ đất đai của tổ tiên , mà đi tới núi Kì , định cư vùngđất mới Không phải được kén chọn lấy , mà chỉ là bất đắc dĩ đấy thôi !Ngài tin tưởng khả năng làm Thiện của mình , con cháu đời sau , có thể gồmthâu Thiên hạ , lấy lại được phần đất đai đã bị mất

Bậc Quân Tử sáng nghiệp , để giềng mối lại cho con cháu đời sau nối tiếp

mở mang ra , việc có thể thành công theo ý muốn , là do Trời cũng chiều lòngngười làm Thiện Nhà vua có thể làm được như Thái vương chăng ? Cố gắnglàm Thiện là được rồi !

• Lời bình : Việc có thể giải quyết được , là vì biết rõ căn do của nó , từlúc cái lý chưa sinh ra

• Vua Thái vương chỉ là một nước chư hầu nhỏ bé , Ngài có ba người contrai đạt lý sự , Ngài thấy trong hàng cháu của mình có Văn Vương , làngười có chí sáng nghiệp , nên mới truyền ngôi cho Qúy Lịch , để QuýLịch truyền ngôi cho Văn vương , Văn Vương nối nghiệp có đức chícực , được hai phần ba Thiên hạ theo về , mà vẫn phụng sự Trụ vương Bằng cách chiêu nạp , trọng đãi Hiền tài , kẻ Sĩ theo về giúp sức , lạiđược quân sư Thái Công Vọng tán trợ , cho nên Võ Vương đã diệt hônquân vô đạo Trụ vương , thống nhất Thiên hạ , cầm quyền Thiên tử

15 – Đằng Văn Công hỏi Mạnh phu tử rằng :

Đằng là một nước nhỏ , hết sức phụng sự nước lớn , mà vẫn không được yênthân ! Theo như Phu tử thì phải thế nào mới lên ?

Mạnh tử thưa rằng : Ngày xưa vua Thái vương ở đất Mân , bị rợ Địch xâmnhiễu Các biện pháp về ngoại giao , đem da thú , vải vóc tiến cống cũngkhông ổn Đem sức khuyển mã phụng sự cũng không xong Đem châu ngọcđút lót cũng không được ! Ngài dùng phép nội trị , mời các bậc cao tuổi có uytín vào kinh sư hội họp Khi nghị sự Ngài nói rõ với các bậc kì lão rằng : “Cái chỗ ham muốn của rợ Địch là đất đai của nước ta Quả nhân nghe nóirằng : Bậc đứng trụ , làm thầy , không lấy cái thứ mà nuôi sống người để giếthại người Các bậc phu tử còn đó thì lo gì không có người làm chủ ? Ta sắp

bỏ nước này mà đi đây !”

Ngài bỏ đất Mân , vượt qua Lương Sơn , lập ấp ở dưới chân núi Kì Ngườiđất Mân nói với nhau rằng : Vua ta là người Nhân đức , chúng ta không thể

để mất ! Thế rồi họ bỏ đất Mân , mà theo đến Kì sơn , lũ lượt như đổ về chợ Hoặc là : “ Đất nước của tổ tiên truyền lại , đời đời gìn giữ , không phải là domình làm ra , dù phải chết cũng chớ bỏ đi !”

Xin nhà vua tự chọn lấy một trong hai cách đó !

16 – Vua Lỗ Bình công sắp sửa đi gặp Mạnh phu tử Có người hầu thân cậnđược vua yêu , tên là Tang Thảng khẩn khoản hỏi vua rằng : “ Mọi khi chủnhân ra đi , đều nói rõ cho quan Hữu Ty biết chỗ mình định đến Hôm nay xe

đã chuẩn bị xong rồi , mà quan Hữu Ty chưa biết là chủ nhân đi đâu ? Xin

Bình Công nói : Ta sắp sửa đi gặp Mạnh phu tử !

Tang Thảng nói : Hà cớ gì ? Chủ nhân lại coi rẻ tấm thân quý hiển của mìnhnhư thế , đâu cần phải hạ mình trước kẻ sất phu kia chứ ! Chủ nhân cho rằngông ta là bậc hiền tài ư ? Lễ Nghĩa là do bậc thánh hiền đặt ra , mà Mạnh tửlàm đám táng cho mẹ lớn hơn đám táng cho cha , sao được gọi là người hiểubiết Lễ - Nghĩa ? Chủ nhân đừng đi gặp ông ta thì hơn!

Bình công nói : Ừ phải !

Nhạc Chính Tử vào gặp Bình Công , dâng lời tấu rằng : Nhà vua sao lạikhông đến gặp Mạnh Kha tiên sinh ?

Bình công nói : Có kẻ trình báo với Quả nhân rằng : Mạnh Kha không biết

Lễ - Nghĩa , nên đã tổ chức tang mẹ , lớn vượt tang cha , vì thế Quả nhân hủycuộc hẹn gặp với Mạnh phu tử !

Nhạc Chính tử nói : Nhà vua nói Mạnh tử vượt Lễ là nói vượt ở chỗ nào ?Khi xưa còn là kẻ Sĩ cho nên Mạnh phu tử , làm lễ chôn cất cho cha theo nghi

lễ kẻ Sĩ Về sau làm lễ chôn cất cho mẹ , thì phu tử ở vào hàng quan Đạiphu , cho nên tổ chức nghi lễ theo như quan Đại phu Việc đám tế trước dùng

ba vạc , đám tế sau dùng năm vạc là sai ư ?

Bình Công nói : Không sai !

Nhạc Chính tử nói : Hay là nhà vua nói về chỗ quan quách với đồ khâm niệmquá đắt chăng ?

Bình Công nói : Đúng như nhà ngươi nói , chẳng phải Phu tử vượt Lễ , chỉ làtrước nghèo khó , sau giàu có nên khác nhau mà thôi !

Nhạc Chính tử trở về tìm gặp Mạnh phu tử , thưa rằng : Khắc này đã tiến cửThầy lên nhà vua , nhà vua cũng đã định đến gặp Thầy Nhưng người hầucận của vua tên là Tang Thảng nói gièm , cho nên nhà vua đã hủy cuộc hẹn!Mạnh phu tử an ủi Nhạc Chính tử rằng : Việc đời không như ý muốn củangười , hành động theo ý mình , hoặc là bị sai khiến mà phải hành động ,cũng như tự ngừng nghỉ , hoặc bị người ngăn cản mà phải ngừng nghỉ , việc

đi hay dừng không phải sở năng của người ta ! Ta không gặp được vua nước

Lỗ , cũng là Trời xui khiến nên thế ! Như ta muốn gặp vua Lỗ , thì người concủa họ Tang kia , làm sao có thể khiến ta không gặp vua cho được ?

THIÊN SÁCH THỨ HAI – CÔNG TÔN SỬU

A – Công Tôn Sửu chương cú thượng ( Gồm 09 tiết )

1- Công Tôn Sửu hỏi Mạnh tử rằng : Ví như Phu tử được vua Tề trọngdụng , trên con đường trị quốc yên dân , Thầy có thể làm sống dậy côngnghiệp của Quản Trọng , Án Anh , với nước Tề không ?

Mạnh tử nói : Con vốn là người nước Tề , cho nên chỉ biết có Quản Trọng

và Án Anh mà thôi !

Có người hỏi Tăng Tây rằng : Nhà Thầy với Tử Lộ ai hiền hơn ?

Tăng Tây nhíu mày nói rằng : Nội tổ của tôi ( Tăng Tử ) còn phải kiêng sợông ấy nữa là …!

Người khách lại hỏi : Vậy thì nhà Thầy với Quản Trọng ai hiền hơn ?Tăng Tây nét mặt không vui , nói rằng : Sao anh lại đem ta so sánh vớiQuản Trọng ? Quản Trọng được vua tin dùng , cầm quyền chuyên nhất ,giữ quốc chính lâu như thế , mà công nghiệp như thế là tầm thường ! Saoanh lại đem ta so sánh ở đấy ?

Mạnh phu tử nói tiếp rằng : Thầy Tăng Tây còn chẳng muốn làm QuảnTrọng , thì sao anh lại muốn ta là Quản Trọng ?

Công Tôn Sửu nói : Quản Trọng giúp chủ của mình là vua Hoàn Công, làm nên nghiệp Bá , đứng trùm thu phục các nước chư hầu Án Anhgiúp vua Cảnh Công hiển đạt Như thế mà Thầy còn cho là Quản Trọng

Án Anh không đủ để làm theo ư ?

Mạnh tử nói : Ta có thể làm cho nước Tề hưng vượng ,dễ như trở bàn tay!Sửu nói : Như thế thì đệ tử càng nghi hoặc lắm lắm !

Vả lại , đức độ như vua Văn Vương , sống đủ một trăm tuổi sau đó mớiBăng , mà chưa thâu góp nổi Thiên hạ về một mối Võ Vương , ChâuCông tiếp nối sự nghiệp , kế thừa chí hướng của cha anh , sau đó mớithống nhất được Thiên hạ Bây giờ Thầy nói Vượng Thiên hạ dễ như trởbàn tay , thế thì pháp độ của Văn Vương cũng không đủ học theo ư ? Mạnh tử nói : Văn Vương về tài làm chính trị thì ai có thể sánh được !

Từ Thành Thang cho đến Võ Đinh , có sáu bảy vị vua Hiền Thánh Thiên

hạ theo về nhà Ân đã lâu lắm rồi ! Đã bền chắc lâu rồi thì khó biến cải Vua Võ Đinh thống suốt chư hầu triều bái , xoay chuyển Thiên hạ như

ấy các nhà Thế Tộc còn nhiều , tập tục tốt còn di lưu , phong hóa đẹp còntruyền bá , nền chính trị tốt lành còn tiếp nối , vì thế có lý do để Còn ! Lạithêm có Vi Tử , Vi Trọng , Vương tử Tỷ Can , Cơ Tử , Giao Cách , đều làngười Hiền Tài , cùng nhau phò tá Trụ Vương

Vì thế cho nên Trụ Vương mới có thể ngồi lâu ở ngai vàng như thế , đếnkhi Trụ Vương giết các bề tôi Hiền tài , thì sau đó nước mới mất

Dưới gầm Trời , một thước đất , một người dân , đâu đâu chẳng thuộcquyền sở hữu của Trụ Vương ! Trong hoàn cảnh ấy Văn Vương từ cuộcđất trăm dặm khởi nghiệp , chẳng khó khăn lắm sao ?

Người Tề có câu nói rằng :

“ Dù có Trí Tuệ cũng không bằng thừa thế

Dẫu có Tư Cơ cũng không bằng đợi thời !”

Thời buổi bây giờ dễ dàng hành sự hơn xưa rất nhiều Hồi trước các nhà

Hạ , Ân , Châu , lúc dấy nghiệp , chưa có ai có đất đai vuông nghìn dặm.Duy có nước Tề có đủ điều kiện như thế , tiếng gà gáy , tiếng chó sủa ,vang xa bốn cõi biên thùy , dân đã đông , đất đã rộng , không cần mởmang thêm , thì cũng đã giàu có rồi

Nếu như nhà vua thi hành phép cai trị Nhân Đức , cho lòng người Thiên

hạ hướng về , Vương nghiệp đã vững chắc , thì việc gồm thâu Thiên hạcòn có gì có thể cản ngại nữa ?

Vả lại , đã từ lâu rồi không có vị Minh Vương – Thánh Đế nào xuất hiện Cho nên dân chúng mòn mỏi , vì phải gánh chịu nền cai trị bạo ngược , vàcũng chưa từng có lúc nào sâu sắc như lúc này ! Khi đói thì dễ ăn , khikhát thì dễ uống !

Khổng Tử nói : Đức độ hành vi của nhà cầm quyền lan truyền đến dânchúng , còn nhanh nhạy hơn cả ngựa trạm truyền tin

Ở vào thời buổi bây giờ , với một nước vạn thặng như nước Tề , mà thihành Nhân Chính , dân chúng Thiên hạ đẹp lòng , họ cảm động như vừađược cứu ra khỏi sợi dây treo ngược Cho nên công việc chỉ bằng mộtnửa khi xưa , mà công hiệu thì gấp bội Duy chỉ có lúc này là được nhưthế mà thôi !

2 – Công Tôn Sửu hỏi Mạnh phu tử rằng :

Ví thử như Thầy được bổ dùng làm Khanh Tướng của nước Tề , được thihành đạo lý trị nước yên dân , do đấy mà đưa nước Tề lên địa vị BáVương , chắc cũng không lạ gì , nhưng mà như thế thì Thầy có động tâmkhông nhỉ ?

Mạnh tử nói : Không đâu ! Ta ở tuổi 40 trở đi , Tâm chẳng còn xao động

Sửu nói : Nếu vậy thì Thầy vượt xa Mạnh Bôn rồi !

Mạnh tử nói : Cái đó không khó lắm ! Có người Cáo Tử đã yên định đượctâm tính ở tuổi bốn mươi trước ta rồi

Sửu hỏi : Làm cho cái Tâm không còn xao động cũng có đạo lý ư ?

Mạnh tử nói : Có đấy !

Chuyện kể rằng Bắc Cung Ẩu nuôi dưỡng dũng khí của mình , chẳngchùng da , chẳng chớp mắt , trong tâm tưởng hình dung như bị người talàm nhục , giống như người ta đang dùng roi vọt , mà đánh đập mình ởnơi chợ búa , hay trong chỗ triều đình Ngài không chịu khuất phục trướcbất kì ai , cho dù họ là một người thường dân giàu có áo rộng tay , haymột ông vua có muôn cỗ chiến xa khét tiếng uy quyền Ngài coi việc giếtchết một ông vua nước vạn Thặng , cũng như giết chết một tên dânthường mặc áo sang mà thôi Các vua nước chư hầu , ai có lời xấu , ắtngài phản đối ngay

Mạnh Thi Xá nuôi dưỡng dũng khí thì như sau : Coi sự được thua nhưnhau , lượng địch rồi sau mới tấn công , suy tính chắc thắng rồi sau mớihội quân sáp trận , đấy là lo sợ cho tính mệnh của Ba quân vậy thôi ! Xánày há có thể vì chắc thắng đâu ? Chỉ là không tự sợ hãi mà được thế thôi.Mạnh Thi Xá giống với Tăng Tử , Bắc Cung Ẩu giống với Tử Hạ , về sựdũng cảm của hai người , chưa biết ai Hiền hơn ai ? Nhưng mà Mạnh Thi

Xá là người Thủ Ước

Ngày xưa , Tăng Tử bảo với Tử Tương rằng : Con hiếu dũng sao ?

Ta thường nghe Thầy của ta nói về Đại dũng Ngài dạy rằng : Tự xét lạingay chính mình , nếu tự mình không ngay thẳng , dẫu là kẻ áo vải rộngtay , cũng làm cho lo sợ được nếu tự xét lấy mình mà thật ngay thẳng ,dẫu có ngàn vạn người , ta vẫn qua như không có người

Mạnh Thi Xá biết cách giữ gìn chí khí dũng cảm , lại chẳng bằng Tăng Tửkhéo giữ gìn dũng khí của Nghĩa Lý

Sửu nói : Dám hỏi Thầy về chỗ chẳng động lòng của Thầy , với chỗ chẳngđộng lòng của Cáo Tử , Thầy có thể nói rõ cho đệ tử nghe chăng ?

Mạnh tử nói : Cáo tử bảo rằng : “ Điều mà ngôn ngữ không diễn đạtđược , thì chớ mong cầu ở nơi lòng dạ của mình Điều mà trong lòng dạkhông có được , thì chớ mong cầu ở nơi khí lực của mình ”

Lòng dạ không có được , chớ mong cầu ở khí lực , có thể được ! Còn nhưngôn ngữ không thấu đạt , chớ mong cầu nơi lòng dạ , thì không thể !

Vì rằng Chí là Súy của Khí , Khí làm cho Thể sung mãn Khi Chí đã đạttới đó , thì Khí là thứ kế tiếp Cho nên có câu nói rằng : “ Nắm giữ đượccái Chí của mình , thì khí lực của mình không bị phát lộ dữ dằn ”

Sửu hỏi lại rằng : Thầy đã nói : Chí là phần cao trội , Khí là thứ liền kề Sao còn bảo rằng : Nắm giữ được cái Chí , thì Khí không bị tàn hại ?Mạnh tử nói : Khi nào Chí đạt tới chuyên nhất , thì Khí phát động Ngượclại Khí chuyên nhất thì Chí phát động Nay ví như có người chạy bộ ởđây , đấy là anh ta vận động khí lực , khí lực tập trung cao độ phát động ,thì trở lại ảnh hưởng tới ý tưởng của lòng dạ mong cán đích ( Khí độngthì Thể mệt rã rời , trong lòng anh ta sẽ nảy sinh sự tranh đấu , cố lên hay

bỏ cuộc , đó là chí của anh ta )

Sửu nói : Dám hỏi về sở trường của Thầy !

Mạnh tử đáp rằng : Ta hiểu lời nói , ta khéo giữ cái khí hạo nhiên của ta Sửu nói : Dám hỏi Thầy tại sao lại gọi là khí Hạo Nhiên ?

Mạnh tử nói : Khó nói rõ ! Nhưng đó là một loại khí , đã đạt tới to lớn của

to lớn , vững vàng của vững vàng , lấy thẳng thắn để nuôi dưỡng thìkhông hại , khí ấy lấp đầy trong khoảng trời đất Đem khí ấy phối hợp vớiNghĩa và Đạo , thì không hụt hơi

Chỗ điều Nghĩa nhóm họp là chỗ khí đó sinh sôi , không phải điều Nghĩa

dù có lén đoạt cũng chẳng nổi Trong hành động mà lòng có chút khôngvừa ý thì sẽ hụt hơi Vì thế ta mới nói : Cáo Tử chưa từng biết vụ Nghĩa ,mới cho là cái khí đó ở ngoài

Muốn nuôi dưỡng khí hạo nhiên , thì phải chăm rèn tính khí , khi có việcđừng nôn nóng cầu cho mau xong , trong lòng chớ lãng quyên , việc ngoàiđừng giúp lớn Không làm việc dại dột như người Tống kia vậy !

Chuyện kể rằng : Có một người nông dân nước Tống , khi ra đồng thămruộng , anh ta thấy ruộng lúa của mình thấp lùn hơn của nhà bên Bèn nảy

ra ý tưởng “ trợ giúp cho lúa lớn” , rồi anh ta lôi từng cọng lúa cho lớnbằng người Xong việc anh ta uể oải trở về , về đến nhà anh ta nói vớimọi người rằng : Hôm nay ta mệt lắm ! Ta giúp cho lúa lớn ! Người convội chạy ra ruộng coi xem , thì lúa đã héo khô hết rồi

Thiên hạ số người làm việc “trợ giúp cho lúa lớn” , quả thật không ít đâu Người ta coi khí hạo nhiên là vô ích nên bỏ nó , có khác gì cấy lúa rồi đểcho cỏ mọc rậm , còn mong thu gặt năng suất nữa ư ?

Người làm việc “ Trợ giúp lớn” , mà lôi từng cọng lúa lên kia , không chỉtiêu hao khí lực một cách không ích lợi , mà còn tai hại nữa

Công Tôn Sửu hỏi rằng : Thầy nói hiểu lời là sao ?

Mạnh phu tử nói : Lời nói tuy phát ra ở miệng , mà có gốc tích từ trongTâm – Trí của người ta Cho nên nghe người ta nói ra lời bất chính , thìbiết ngay trong tâm trí của họ có chỗ mờ ám Nghe người ta thốt ra lờidâm đãng , thì biết ngay tâm trí của họ bị mối tư dục vây hãm Nghe họthốt ra lời tà gian , thì biết rằng tâm trí của họ đã tách khỏi đường ngay lẽthiện Nghe người ta thốt ra lời luẩn quẩn , thì biết rằng tâm trí của họ ởchỗ cố cùng Nhà cầm quyền để nảy sinh những mối ấy trong lòng mình ,thì sẽ có hại cho phép tắc mình đặt ra , phép tắc đặt ra mà có hại , thì sẽhỏng tới việc trị nước yên dân của mình Thánh nhân có sống lại ắt cũngtheo lời ta vừa nói thôi !

Sửu nói : Tể Ngã , Tử Cống , khéo soạn lời Văn Nhiễm Ngưu , Mẫn Tử ,Nhan Uyên , khéo bàn Đức Hạnh Riêng Thầy Khổng là kiêm được tất cảVăn Chương – Đức Hạnh Thế mà Ngài lại nói : Ta không có tài biệnthuyết ! ( Nguyên văn : Dùng lời nói làm đòn trí mạng thì ta không làmđược !)

Nhưng Thầy vừa hiểu lời người , vừa khéo nuôi dưỡng khí hạo nhiên , thìThầy đã là Thánh rồi sao ?

Mạnh phu tử nói : Ồ ! Thế là lời nói gì vậy ?

Ngày xưa Tử Cống hỏi Khổng Tử rằng : Phu tử Thánh rồi chăng ?

Khổng tử đáp rằng : Thánh ! Thì ta không làm được , nhưng ta học khôngbiết chán , mà dạy bảo người không biết mệt mỏi

Tử cống nói : Người học đạo không chán ấy là Trí , dạy bảo người khôngmỏi mệt ấy là Nhân Nhân với Trí đã có đủ , Thầy là bậc Thánh còn gì !Thánh ! Như Đức Khổng còn không nhận ở , sao anh lại nói vậy ?

Sửu nói : Hồi xưa đệ tử trộm nghe rằng : Tử Hạ , Tử Du , Tử Trương , đều

có được một phần trong toàn thể của Thánh nhân Còn Nhiễm Ngưu ,Mẫn Tử , Nhan Uyên , thì có đầy đủ hạnh của Thánh nhân nhưng tầmthước nhỏ hơn Dám hỏi Thầy trong hai hạng đó Thầy ở về hạng nào ?Mạnh phu tử nói : Hãy gác chuyện đó lại !

Sửu nói : Bá Di , Y Doãn , là người thế nào ?

Mạnh tử nói : Bất đồng đạo ! ( Hai ông ấy không cùng đường hướng )Không phải vua của mình thì không phụng sự Không phải dân của mìnhkhông sai khiến Đời trị thì tiến thân làm quan , đời loạn thì lui về ở ẩn ,người ấy là Bá Di

Vua nào chẳng phải là vua để mình phụng sự ? Dân nào chẳng phải là dân

để mình sai khiến ? Đời trị cũng tiến , đời loạn cũng tiến , người ấy là YDoãn

Có thể làm quan thì làm quan , đáng thôi thì thôi , có thể bền lâu thì bềnlâu , đáng phải mau lẹ thì mau lẹ , người ấy là Khổng Tử

Ba vị ấy đều là Thánh nhân đời xưa , ta chưa thể đi trên con đường củacác vị ấy , nhưng sở nguyện của ta là học theo Khổng Tử

Sửu hỏi rằng : Bá Di , Y Doãn với Khổng Tử , họ có ngang hàng không ? Mạnh tử đáp : Không! Từ có Dân sinh đến giờ chưa có ai bằng Khổng Tử!Sửu lại hỏi : Vậy thì họ có điểm gì giống nhau không ?

Mạnh tử nói : Có !

Nếu họ có được mảnh đất vuông trăm dặm để làm chủ , thì họ có thể làmcho chư hầu mến đức , phục tài lại triều cống , thu được lòng người mà cóThiên hạ Làm một việc bất Nghĩa , giết một kẻ vô tội , mà đoạt đượcThiên hạ , thì ba vị ấy đều không làm Đó là chỗ giống nhau của họ Sửu nói : Dám hỏi về chỗ khác nhau của ba vị Thánh đó ?

Mạnh tử nói : Tể Ngã , Tử Cống , Hữu Nhược , các Ngài ấy có Trí sáng

đủ để biết Thánh nhân , cho nên không chịu vấy bẩn , để a rua theo chỗmình ưa chuộng

Tể Ngã nói : Theo như góc nhìn của tôi về đức hạnh và lập giáo , thì Thầycủa chúng ta vượt xa ông Nghiêu , ông Thuấn

Tử Cống nói : Xem phép tắc đặt ra ở Lễ tiết , thì sẽ biết nền Chính trị đó Nghe âm nhạc thời đại , thì biết đức độ của của ông chủ đó Cứ theonguyên lý đó , dẫu xa cách đến trăm đời , dẫu trải qua trăm vị vương giả ,thì nguyên lý ấy vẫn không thể trái Từ có Dân sinh đến giờ chưa có ai cóVăn sức , có Đức hạnh , như Thầy của ta

Hữu Nhược nói : Người ta há chỉ có một hạng dân thôi ư ? Như Kì Lântrong loài thú chạy , như phượng hoàng trong loài chim bay , núi Thái Sơnvới gò đồi , sông biển với ngòi đầm , cũng là đồng loại với nhau thôi Thánh nhân với Dân chúng , cũng là đồng loại Đi ra từ đồng loại , rồi cấtmình cao vọt , vượt trội hơn tất cả Từ có Dân sinh đến giờ chưa có aisiêu quần , bạt tụy , như Khổng tử

Mạnh tử nói : Bên trong dùng sức mạnh , bên ngoài giả tiếng Nhân đểchinh phạt Thiên hạ , đấy là ông Trùm tức là Bá đạo Ở địa vị ông Trùmthì phải là nước lớn Còn như lấy đức hạnh thi hành Nhân chính , đấy làchân Chúa tức là Vương đạo Là một vị chân Chúa thì không đợi nước

lớn , như Thành Thang từ cuộc đất vuông bảy chục dặm dấy nghiệp , VănVương từ cuộc đất vuông trăm dặm , mà gồm thâu cả Thiên hạ

Dùng sức mạnh để chế phục người , thì không phải là Tâm phục , họ chỉ

vờ phục khi họ không đủ sức chống lại đó thôi Dùng đức hạnh để chếphục người , thì trong lòng họ vui vẻ mà thành phục Như 72 danh sĩHiền tài , thành phục đức hạnh của Khổng phu tử

Kinh Thi thiên Đại Nhã có câu rằng :

“ Từ phương Tây , từ phương Đông , từ phương Nam , từ phương Bắc ,không phương nào nghĩ không kính phục Văn Vương ” Đấy là nói chỗTâm phục đó

4 – Mạnh tử nói rằng : Nhân thì Vinh , bất Nhân thì Nhục

Thời bây giờ người ta ghét nhục mà ở bất Nhân , có khác gì ghét ẩm ướt ,

mà ở lì nơi thấp trũng ?

Quả thực ghét điều nhục nhã , thì còn có gì hơn được việc : Quí trọng đức

độ , tôn vinh kẻ sì , người Hiền tài ở đúng ngôi , người có khả năng ởđúng chức vụ Nhân lúc nước nhà nhàn hạ , kịp thời minh bạch ChínhSách - Hình Luật Dù là nước lớn cũng phải sợ uy của mình

Kinh Thi có bài thơ rằng :

“ Thừa cơ trời chửa mưa dầm

Rễ dâu tước nhỏ , âm thầm bện tơ ,

Dệt nên cánh cửa lầu mơ ,

Chờ cho mưa tới , bấy giờ sẽ hay !

Chúng dân sống dưới mái này ,

Hưởng công hóa tạo , ai đây dám nhờn ? ”

Đọc xong mấy vần thơ Vịnh tổ chim , Đức Khổng nói : Người làm ra bàithơ kia , hiểu đạo trị quốc yên dân ấy a ? Người có công làm cho quốc gia

ổn trị , ai dám khinh nhờn ấy a ?

Hiện nay nước nhà rảnh rỗi , nhân đó mà bày ra các trò chơi vui sướng ,ham mê bỏ bê công việc , khinh thường tất cả , đấy là tự tìm tới họa màkhông biết ! Họa Phúc đều do tự mình mời gọi , nó tới mà không hay ! Kinh Thi chép rằng : “ Vĩnh ngôn phối mệnh , tự cầu đa phúc ”

Kinh Thư thiên Thái Giáp chép rằng : “ Trời gây tai nghiệt còn có thểtránh được Tự mình gây ra tai nghiệt , thì không có cách gì để thoát !”Điều kinh Thi , kinh Thư nói , chứng thực cho điều ta vừa giảng đó

5 – Mạnh phu tử nói rằng : Đối với bậc quốc trưởng có Tâm có tầm , sựthành bại trong việc trị nước yên dân ,cốt ở dùng người nơi trọng nhiệm

Tôn vinh người hiền tài , sử dụng người có năng lực , bậc tuấn kiệt ở ngôi

vị xứng đáng , thì kẻ Sĩ trong Thiên hạ đều vui lòng , mà nguyện ra sứclập công với triều đình của vua

Nơi phố chợ thu thuế đất , mà không thu thuế hàng hóa ở tiệm , hoặc đánhthuế theo luật Thương mại mà không thu thu đất , thì những nhà buôntrong Thiên hạ đều vui vẻ , tự nguyện tàng trữ hàng hóa ở chợ của vua Nơi quan ải chỉ xét người qua lại để rõ ngay gian , mà không đánh thuếhàng hóa mang theo người , thì những người đi du lịch , lữ hành sẽ đẹplòng , mà tự nguyện xuất du trên con đường của vua

Người canh nông đã làm giúpcông điền , thì không thu thuế nữa , nhữngnông phu sẽ đẹp lòng , mà tự nguyện cày cấy trên cánh đồng của vua Nơi phố phường chỉ đánh thuế nhà , không bắt nộp phạt một tấm vải bố( hay một số tiền tương đương ) , thì dân trong Thiên hạ đều vui lòng , tựnguyện làm dân của vua

Nếu bậc quốc chủ dốc lòng làm cho được năm việc vừa nêu ở trên , thìdân chúng của nước lân bang , đều ngước trông giống như mong cha mẹ Đem con em đánh phá cha mẹ , từ có loài người đến giờ chưa từng xongviệc Như thế thì dưới gầm Trời không ai dám đương cự , mà thật làkhông ai dám đương cự , thì là người vâng mệnh Trời trị an dân chúng Như vậy mà không vượng được Thiên hạ , thì chưa từng có bao giờ !

6 – Mạnh phu tử nói :

Người ta ai cũng có lòng thương xót đối với kẻ khác Đấng tiên vương vì

có lòng xót thương con người , mà phổ cập lòng xót thương ấy ra phéplàm chính trị của mình Đem cái lòng xót thương con người , mà thi hànhphép cai trị vì lòng thương xót con người , thì việc cai trị Thiên hạ , có thểvận dụng như xoay trở món đồ trên bàn tay

Sở dĩ bảo rằng người ta ai cũng có lòng thương xót kẻ khác , nay ví thửnhư : Có một đám người trông thấy một đứa trẻ con , sắp sửa ngã xuốnggiếng , ai cũng động lòng xót thương , hồi hộp lo cứu đứa trẻ thoát nạn

Họ lo cứu đứa bé , không phải vì chỗ quyen biết với cha mẹ của nó , cũngkhông phải mong được làng xóm , bạn bè khen ngợi , cũng không phải vìghét tiếng xấu mà làm như vậy

Do đấy mà xem xét thì người : Không có lòng trắc ẩn , không phải làNgười ! Không có lòng tủi thẹn cũng không phải là Người ! Không cólòng kính nhường cũng không phải là Người ! Không có lòng phân biệtphải trái cũng không phải là Người !

Lòng trắc ẩn là chỗ phát đoan của Nhân Lòng tủi thẹn là chỗ phát đoancủa Nghĩa Lòng kính nhường là chỗ phát đoan của Lễ Lòng phân biệtphải trái là chỗ phát đoan của Trí Gọi bốn mối đầu đó là : Tứ Đoan !Người có được Tứ Đoan , cũng hoàn hảo như người đủ Tứ Thể ( đủ taychân) Người có đủ Nhân – Nghĩa – Lễ - Trí , mà tự nhủ rằng mình khôngnổi việc , thì là tự mình hủy hoại mình Nếu lại nói vua của mình chẳngnổi việc , thì là hủy hoại vua của mình đó

Hễ có đủ được Nhân , Nghĩa , Lễ , Trí , ở nơi mình Mình lại biết mởrộng ra , mà bồi dưỡng cho nó sung mãn lên , giống như ngọn lửa mớinhen nhóm sắp bùng cháy , như suối nước bắt đầu cuộn chảy

Bốn mối Đoan ấy , nếu mình biết làm cho nó sung mãn , thì đủ giữ gìnbốn biển Nếu không biết làm cho nó sung mãn , thì không đủ phụng sự

mẹ cha

• Lời bình : nhân , nghĩa , lễ , trí , tín , là năm đức thường trực của conngười ( Gọi là Ngũ Thường ) , mà trên đây Mạnh tử chỉ nói tới bốn đức, duy nhất không có Tín , là vì Mạnh tử có ý vận động Kách Mệnh Trong binh pháp “ Việc binh không ngại dối lừa” mà duy nhất Tínkhông thể bỏ ( Bỏ lương , bỏ binh , nhưng không thể bỏ Tín )

7 – Mạnh phu tử nói :

Người thợ chuốt tên há lại bất nhân hơn người thợ làm áo giáp hay sao ?

Vì góc độ nghề nghiệp , thì người thợ chuốt tên chỉ lo rằng mũi tên củamình , không giết chết được kẻ địch Người thợ làm áo giáp chỉ lo áo giápcủa mình , không chống đỡ nổi tên đạn mà làm chiến sĩ bị tổn thương Thầy cúng với ông thợ đóng áo thọ , cũng giống như vậy thôi ! Cho nênviệc lựa chọn nghề nghiệp để kiếm sống , cần hết sức thận trọng

Khổng tử nói rằng : Làng xóm có Nhân đức là làng xóm đẹp Chọn nơi ở

mà không chọn xóm Nhân hậu , thì sao được gọi là Trí ?

Nhân là tước vị tôn quý của Trời , là ngôi nhà yên ổn của Người Không

có gì ngăn cản ở Nhân , mà mình ở bất Nhân , thì mình là người bất Trí !Người ta mà bất Nhân , bất Trí , vô Lễ , vô Nghĩa , thì chỉ là kẻ tôi tớ chongười Làm tôi tớ cho người mà biết tủi thẹn vì phận tôi tớ Bởi vậyngười thợ làm cung tủi thẹn vì cây cung , người thợ chuốt tên tủi thẹn vìcây tên ( Vì chúng là thứ giết hại người ) Ví như có lòng tủi thẹn vìnghề nghiệp ấy , chẳng gì bằng lựa chọn điều Nhân mà làm

Học điều Nhân cũng chật vật như học bắn Cung Phép bắn cung buộc

tiêu , sau đó mới nhắm đích buông tên Trong trường bắn đua mà phát tênkhông trúng , thì không được phép oán trách người bắn giỏi hơn mình ,

mà phải trở về trách cứ , tìm tòi ở nơi mình , chỉ có cậy ở chính mình thôi!

8 – Mạnh tử nói rằng :

Tử Lộ được người ta chỉ bảo cho chỗ lỗi của mình thì vui mừng Đại Vũnghe lời Thiện thì bái lạy Đại Thuấn rộng lớn hơn , cùng mọi người làmThiện Bỏ ý riêng chưa tận Thiện của mình , để noi theo sự tận Thiện củangười , vui vẻ thu nhận lấy mà làm theo cái giỏi giang , cái tốt đẹp củangười! Tự cấy gặt , tự nung gốm , tự kiếm cá , cho đến lúc làm vua ,không lúc nào là không tiếp thu sự tận Thiện của người

Tiếp thu sự tận Thiện của mọi người , ấy là cùng mọi người làm Thiện

Vì thế cho nên bậc đứng trụ , người làm thầy , không gì lớn hơn là cùngmọi người làm Thiện ( Thiện có nghĩa là tốt, lành , giỏi giang )

9 – Mạnh tử nói rằng :

Bá Di là người không phải chủ của mình không phụng sự , không phải bạncủa mình không kết bạn , không đứng trong triều đình của người Ác ,không cùng người Ác bàn luận

Vì rằng đứng trong triều đình của kẻ Ác , cùng với người Ác nói bàn ,cũng giống như mặc áo chầu , đội mũ chầu , ngồi chỗ bùn nhơ

Suy ra từ tấm lòng ghét cái Ác , mà nghĩ sự lập thân , với người làngxóm , mũ mão của họ bất chính , thì Ngài ngó qua mà bỏ đi , giống nhưcái bẩn sắp vấy tới mình Vì thế cho nên dẫu có được các nước Chư Hầukhéo dùng Từ Mệnh mời đón , thì Ngài cũng chẳng chịu nhận lời ai Ngàichẳng nhận lời mời gọi , cũng là chẳng thèm nhóm họp vậy thôi

Ông Huệ xứ Liễu Hạ , không lấy làm xấu hổ , vì phải phụng sự một ôngchủ thấp kém , không hèn mọn vì chức quan nhỏ bé Khi tiến lên trên con đường công danh , không che giấu người Hiền tài , xử việc theo đúngluân thường đạo lý Khi bị phế truất thì lui về ở ẩn , không oán trách ai ,lúc khốn cùng không lo sợ Bởi không cố chấp cho nên nói được : “ Ngươi

là ngươi , ta là ta ! Dẫu cho ngươi có sắn tay áo , cởi lưng trần , kề liềnbên ta , thì ngươi cũng làm sao mà vấy bẩn cho ta đây ?”

Vì có bản lĩnh như thế , cho nên tiếp súc với bất cứ ai cũng đều tốt cả , màchẳng tự đánh mất mình

Người ta líu kéo ở lại thì ở lại Líu kéo ở lại đó , thì ở lại đó , cũng làchẳng thèm bỏ đi vậy thôi

Mạnh phu tử nói : Bá Di thì cứng nhắc , chật hẹp quá , còn ông Huệ xứLiễu Hạ thì dễ dãi , xuề xòa quá

Trong phép xử thế phải giữ được mức Trung ( Cân bằng động ) , quánghiêm khắc hay quá dễ dãi đều là không phải

Bậc đứng trụ , người làm thầy , phải nên lấy đấy làm răn !

• Lời bình :

Trong tiết này Mạnh phu tử bàn về cách chọn chủ để phụng sự Bá Di

vì hạnh quá cao , cho nên không chọn được chủ ưng ý Liễu Hạ Huệ thìhạnh vừa phải , cho nên chỉ cốt được thi thố sở học của mình với đời Cuộc đời của ông Huệ tuy sóng gió , nhưng ân huệ còn mãi lưu truyền !Tôi nghe tục ngữ có câu rằng : “ Làm chim chọn cây mà đỗ , làm ngườichọn chủ mà thờ ” Chẳng phải là điều dối ta

B – CÔNG TÔN SỬU chương cú hạ ( Gồm 14 tiết )

01 – Mạnh tử nói rằng :

“ Thiên thời không bằng Địa lợi , Địa lợi không bằng Nhân hòa !”

Tỷ như một thành trì hiểm trở , nội vuông ba dặm , ngoại quách bảydặm , mà quân địch bao vây , đánh phá mãi vẫn không thắng được Khiquân địch bao vây và đánh phá , ắt đã nắm chắc thắng ở Thiên thời rồi !Vậy mà bao vây , đánh phá mãi vẫn không hạ được Thì đấy là Thiênthời không bằng Địa lợi

Trái lại lòng người hòa hợp , thành không cao , hào không sâu , vũ khíthường , quân không tinh nhuệ lắm , lương thảo cũng không nhiều Thế

mà Địch quân đánh phá không hạ được , phải nản lòng nhổ trại bỏ đi Thì đấy là Địa lợi không bằng Nhân hòa !

Cho nên nói rằng : “ Giữ Dân không thể dùng cách khóa kín biên giới Bền nước không thể lấy cái hiểm của núi khe Ra oai Thiên hạ khôngthể cậy vũ khí hủy diệt ” Đúng đạo lý thì được nhiều người giúp sức ,

mà nước hưng thịnh Trái mất đạo lý thì ít người giúp sức , mà phảinguy vong ! Khi ít người giúp đỡ thì đến cả thân thích cũng phản bội bỏrơi mình Được nhiều người giúp sức thì đến cả Thiên hạ thuận theo Đem cái chỗ Thiên hạ thuận theo , để công hạ chỗ thân thích bỏ rơi , thìnắm chắc được phần thắng Cho nên người quân tử có thể không raquân , mà đã xuất quân đánh dẹp ắt là chắc thắng

2 – Mạnh tử sắp vào chầu vua Tề , nhà vua sai sứ giả đến truyền lời

không thể tới được ! Buổi coi chầu sáng sớm ngày mai , chẳng hay phu

tử có thể cho quả nhân gặp mặt được không ?

Mạnh tử nói với sứ giả rằng : Chẳng may tôi cũng bệnh , không thể đếnchầu !”

Ngày hôm sau Mạnh tử đi điếu tang ở Đông Quách Công Tôn Sửu hỏiThầy rằng : Hôm qua nhà vua có lời mời Thầy vào Triều hội kiến , thầy

từ chối là có bệnh không tới ! Hôm nay Thầy đi điếu tang Hoặc giảkhông đáng ư ?

Mạnh tử nói : Hôm qua ta bệnh , hôm nay khỏi , làm sao không điphúng điếu ?

Nghe Mạnh phu tử cáo bệnh , vua Tề Tuyên vương phái ngự y tới hỏithăm bệnh Mạnh tử không có nhà , khi ngự y tới nơi , Mạnh Trọng Tửnói với ngự y rằng : Hôm qua có Vương Mệnh , nhưng thầy của tôi phảibệnh , không thể vào chầu Hôm nay bệnh đỡ chút ít , đã đi vào Triềurồi Tôi không biết đã đến hay chưa ?

Sau đó sai mấy người nhà đi đón đường , mà nói với ông Mạnh rằng :

“ Xin Thầy đừng về nhà , mà vào triều luôn đi !”

Vào triều không được , về nhà không xong , bất đắc dĩ Mạnh phu tửphải nghỉ qua đêm ở nhà của Đại phu Cảnh Sửu

Cảnh Sửu nói với Mạnh phu tử rằng :

“ Mối luân lý lớn của loài người , bên trong là tình cha con , bên ngoài

là nghĩa vua tôi , tình cha con cốt ở ân cần , nghĩa vua tôi cốt ở kínhtrọng Sửu tôi thấy rằng nhà vua kính trọng Phu tử , mà chưa từng thấychỗ Phu tử kính vua !”

Mạnh phu tử nói : Ô kìa ! Sao ông lại nói vậy ?

Người nước Tề không lấy Nhân Nghĩa bàn luận với vua của mình , há

vì Nhân Nghĩa không đủ tốt đẹp ư ? Chắc là trong thâm tâm họ nghĩrằng : Mình làm sao đủ khả năng bàn luận việc Nhân Nghĩa mà nói ?Như thế thì điều bất kính còn có gì lớn hơn được ! Như ta đây , khôngphải đạo lý của Nghiêu – Thuấn , không dám trình bày trước mặt vua Như thế thì sự kính trọng của ta đối với nhà vua , người nước Tề có aisánh được ?

Cảnh Sửu nói : Không ! Không phải là nói chỗ đó ! Kinh Lễ nói rằng :

“ Cha mẹ cho gọi thì con phải đến ngay , không được vâng bỏ đấy Khi nhà vua cho mời thì bề tôi phải đến ngay , không đợi xa giá đón ”