Vì vậy, đôi khi việc tổ chức còn mang tính hình thức, chỉ thiết kế hoạt động ở những chỗ dễ thực hiện ở những phần then chốt nhất của bài học, thiết kế hoạt động để cho có hoạt động chứ
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ
I Lý do chọn đề tài
Sinh học là một khoa học thực nghiệm, đối tượng nghiên cứu là thực vật, động vật, con người cũng như các cơ chế, quy luật sinh học Trong đó nhiều vấn đề các em có thể không bao giờ được nhìn thấy trong cuộc sống đời thường Ví dụ như hoạt động dinh dưỡng của amíp, sinh sản của vi khuẩnŠ thế nhưng các em lại có thể tìm hiểu và quan sát được qua băng hình hoặc qua phần mềm trình diễn powerpoint Đây là nguồn cung cấp tri thức mới cho học sinh nhờ hoạt động tự lực khám phá của các em
Là một giáo viênL, trực tiếp giảng dạy bộ môn sinh học ở cấp trung học cơ
sở, tôi thật sự tâm đắc khi ứng dụng công nghệ thông tin vào việc tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh Đây là một điều kiện thuận lợi để giáo viên có thể đổi mới được phương pháp dạy học tích cực, nhất là phương pháp tổ chức các hoạt động khám phá
Với mong muốn tổ chức tốt các hoạt động khám phá cho học sinh trong quá trình dạy học nên tôi đã chọn đề tài này để nghiên cứu
II Thực trạng của vấn đề nghiên cứu.
1 Thực trạng.
Vài năm gần đây, nhờ ứng dụng công nghệ thông tin, nhiều giáo viên đã
sử dụng giáo án điện tử vào dạy học, đây là điều kiện thuận lợi để giáo viên tổ chức các hoạt động khám phá cho học sinh Tuy nhiên qua thực tế dự giờ thao giảng của giáo viên trong tổ tự nhiên ở trường THCS Định Tân, cũng như qua trao đổi với nhiều đồng nghiệp của trường bạn, tôi nhận thấy tồn tại một số
Trang 2vấn đề khi dạy học bằng phương pháp tổ chức các hoạt động khám phá như sau:
Một là: Một số giáo viên vẫn còn gặp nhiều khó khăn và hạn chế khi thiết
kế và tổ chức các hoạt động khám phá Vì vậy, đôi khi việc tổ chức còn mang tính hình thức, chỉ thiết kế hoạt động ở những chỗ dễ thực hiện ở những phần then chốt nhất của bài học, thiết kế hoạt động để cho có hoạt động chứ không phải để học sinh có cơ hội tự lực khám phá kiến thức mới
Hai là: Một số giáo viên có tham vọng biến toàn bộ nội dung bài học
thành chuỗi hoạt động khám phá, dẫn đến thời lượng quy định 45 phút trên lớp không đủ cho thầy trò thực hiện hoạt động khám phá nên hoạt động bị dở dang
Ba là: Một số giáo viên còn chưa biết cách thiết kế và tổ chức các hoạt
động khám phá chủ yếu là day học bằng phương pháp truyền thống, đơn điệu, nhàm chán
2 Kết quả của thực trạng.
Từ những thực trạng mà tôi nêu ra ở trên đã dẫn đến kết quả
- Một số giờ dạy bằng các hoạt động khám phá đạt kết quả thấp
- Một số giờ dạy do thiết kế hoạt động khám phá không phù hợp nên những phần kiến thức đơn giản thì tổ chức mất nhiều thời gian còn ở những phần then chốt do thời gian hạn chế nên khai thác còn sơ sài
- Một số hoạt động do yêu cầu quá cao, ngoài khả năng khám phá của học sinh nên làm cho học sinh bị rơi vào tình trạng bế tắc từ đó dẫn đến chán nản, không hứng thú khi hoạt động
Trang 3B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.
I CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN.
1 Tổ chức các hoạt động khám phá.
Để tổ chức tốt các hoạt động học tập khám phá trên lớp, phải chú ý những vấn đề sau:
Trước hết, giáo viên phải xác định được quyết định hiệu quả của quá trình học là những gì học sinh làm chứ không phải những gì giáo viên làm Vì vậy, phải thay đổi quan niệm về soạn giáo án, từ tập trung vào thiết kế các hoạt động của giáo viên chuyển sang tập trung vào thiết kế các hoạt động của học sinh Trước đây, giáo viên quen soạn bài theo cách tập trung phân tích kỹ nội dung bài học, từ đó xác định cách thức hoạt động của giáo viên trong việc truyền đạt nội dung bài học tới học sinh Nay, giáo viên phải tập trung suy nghĩ để thiết kế các hoạt động của học sinh, trên cơ sở đó mà xác định các hoạt động chỉ đạo, tổ chức, hướng dẫn của giáo viên
Hoạt động phải nhằm vào các kỹ năngH, năng lực bộ phận của mục tiêu bài học chứ không phải chỉ nhằm vào nội dung, không nhất thiết mỗi hoạt động đều phải đạt mục tiêu về cả mặt kiến thức, kỹ năng, thái độ
Cần đề phòng khuynh hướng hình thức, chỉ thiết kế hoạt động ở chỗ dễ thực hiện, thiết kế hoạt động để cho có hoạt động, cũng không nên cực đoan, quá tham vọng, biến toàn bộ nội dung bài học thành chuỗi hoạt động khám phá mà khi tổ chức hoạt động khám phá cho học sinh cần chú ý thiết kế sao cho số lượng hoạt động và mức độ tư duy phải phù hợp với trình độ học sinh trong một tiết học để có thể đạt được mục tiêu
Để thiết kế một hoạt động khám phá, giáo viên cần nghiên cứu nội dung bài học đến một độ sâu kiến thức cần thiết, tìm kiếm những yếu tố tình huống, tạo cơ hội cho hoạt động khám phá, tìm tòi, phát hiện Khi đã hình thành rõ ý tưởng thì bắt đầu xác định mục tiêu cụ thể của hoạt động, tính đến các điều
Trang 4kiện phương tiện cần có rồi cuối cùng mới quyết định cách tổ chức thực hiện hoạt động (thường được cụ thể hoá bằng các phiếu hoạt động học tập)
2 Các hoạt động học tập khám phá trong các tiết học sinh học ở THCS.
Sinh học là khoa học thực nghiệm Các tri thức khoa sinh học (khái niệm, định luật, học thuyết) được xây dựng từ sự khái quát hóa các kiến thức, sự kiện (sự vật, hiện tượng, quá trình, quan hệ hữu cơ trong giới tự nhiênŠ) được tích luỹ bằng phương pháp quan sát và thí nghiệm
Vì vậy, muốn hướng dẫn học sinh tự lực phát hiện, khám phá các kiến thức sinh học thì tốt nhất là nên tổ chức cho học sinh thực hiện các hoạt động khám phá qua quan sát và kết quả thí nghiệm Vì đây chính là 2 dạng hoạt động khám phá đặc trưng của môn sinh học ở THCS
Các hoạt động quan sát và thí nghiệm có thể được thực hiện theo phương pháp trực quan (học sinh xem giáo viên biểu diễn) hoặc theo phương pháp thực hành (Học sinh trực tiếp thao tác trên đối tượng nghiên cứu) Trong phương pháp thực hành, tính tích cực của học sinh được phát huy cao hơn trong phương pháp trực quan
Trong quan sát, học sinh dùng mắt thường hoặc dưới sự giúp đỡ của kính lúp, kính hiển vi - hay nói rộng ra là dùng các giác quan để tri giác trực tiếp và
có mục đích đối tượng nghiên cứu, theo dõi, ghi chép các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên mà không can thiệp vào chúng Khác với quan sát, trong thí nghiệm, người nghiên cứu tác động vào đối tượng bằng những điều kiện nhân tạo nhằm tìm hiểu ảnh hưởng của một hoặc một vài yếu tố xác định, tập trung, theo dõi sự diễn biến của đối tượng dưới một vài khía cạnh xác định
Trong hoạt động thí nghiệm cũng có hoạt động quan sát, cơ bản là quan sát so sánh giữa thí nghiệm với đối chứng Cả trong quan sát và thí nghiệm đều phải vận dụng các thao tác tư duy, so sánh, phân tích, tổng hợp, trừu
Trang 5tượng hoá, khái quát hoá, vận dụng suy lý quy nạp và diễn dịch thì mới phát hiện được bản chất, tính quy luật của hiện tượng đang nghiên cứu
Quá trình này có thể được diễn ra trong suy nghĩ của từng cá nhân học sinh nhưng sẽ có hiệu quả hơn khi biết phối hợp hợp lý giữa sự suy nghĩ độc lập của từng cá nhân với sự hợp tác thảo luận trong nhóm nhỏ Bởi vậy, có thể nói, quan sát và thảo luận nhóm, thí nghiệm và thảo luận nhóm là các dạng hoạt động thường dùng nhất trong các bài học sinh học ở THCS Sau đây là một vài ví dụ
Ví dụ1: Hoạt động quan sát sự di chuyển của thuỷ tức (sinh học 7- bài 8)
- Học sinh xem một trích đoạn về hoạt động di chuyển của Thuỷ tức từ đĩa VCD được phóng lên màn hình tivi (do giáo viên thực hiện)
- HS quan sát 2 cách di chuyển của Thuỷ tức được nêu ở hình 8.2 trong SGK sinh học 7, trang 29, đối chiếu quan sát trên màn hình
- Dựa vào hình 8.2 học sinh mô tả bằng lời 2 cách di chuyển của Thuỷ tức (kiểu sâu đo và kiểu lộn đầu) theo yêu cầu của giáo viên
- Giáo viên nhận xét, lời mô tả của học sinh và chỉnh lý những sai sót nếu có
Ví dụ 2: Thí nghiệm minh hoạ sự thông khí ở phổi (sinh học 8- bài 21) Giáo viên: Sự thông khí ở phổi được thực hiện nhờ động tác hít vào và thở
ra Thí nghiệm sau đây minh hoạ phần nào quá trình đó
1 ống thuỷ tinh tượng trưng khí quản
2 Lọ nhựa cắt đáy tượng trứng lồng ngực
3 Màng cao su tượng trưng cơ hoành
4 Núm để kéo /đẩy màng cao su
5 Nút cao su
6 Túi cao su tượng trưng lá phổi
Có thể tổ chức các hoạt động khám phá cho học sinh như sau:
Giáo viên giới thiệu dụng cụ thí nghiệm
Trang 6êu cầu một học sinh lên làm thí nghiệm, cầm núm và kéo màng cao su xuống hoặc đẩy lên
- Học sinh: 1 học sinh tiến hành làm trước lớp, các học sinh khác quan sát hiện tượng xảy ra ở túi cao su
- Giáo viên: Khi nào thì không khí đi vào túi cao su và khi nào thì nó đi ra?
- Học sinh: Khi kéo màng cao su xuống thì không khí đi vào túi còn lúc đẩy màng cao su lên thì không khí đi ra khỏi túi cao su
Giáo viên: Hãy thử giải thích vì sao lại có hiện tượng như vậy (gợi ý dựa vào kiến thức vật lý)
Học sinh: Lúc kéo màng cao su xuống, thể tích trong lọ tăng lên, áp suất giảm, không khí từ ngoài tràn vào túi cao su Lúc đẩy màng cao su lên thì ngược lại
Giáo viên: Thí nghiệm này giúp ta liên tưởng đến vai trò của bộ phận nào trong cơ quan hô hấp
Học sinh; Màng cao su tương ứng với cơ hoành, sự nâng lên hạ xuống của
cơ hoành giải thích cơ chế của hoạt động hít vào thở ra
Giáo viên: Tham gia cử động hô hấp còn có vai trò của các cơ liên sườn Hãy nghiên cứu tiếp hình 20.1 SGK
Học sinh khám phá: Qua quan sát nêu được cử động của các cơ hoành, cơ liên sườn và vai trò của nó trong sự hô hấp
Ví dụ : Thí nghiệm nghiên cứu chức năng của chất xám và chất trắng trong tuỷ sống (sinh học 8- bài 44)
Các hoạt động học tập được tổ chức như sau:
Giáo viên: Hướng dẫn Học sinh hoạt động nhóm, bố trí thí nghiệm và quan sát sự phản ứng của ếch tuỷ trong các trường hợp sau:
- Kích thích nhẹ chi sau bên phải bằng HCl 0, %
- Kích thích chi do mạnh hơn bằng HC1 %
Trang 7- Kích thích chi đó rất mạnh bằng HCl %.
(Chú ý: Sau mỗi lần kích thích phải rửa sạch axit và để -5 phút sau mới kích thích)
Học sinh: Các nhóm tiến hành huỷ não ếch và kích thích như yêu cầu của giáo viên
Giáo viên: hướng dẫn cách tiến hành thí nghiệm cắt ngang tuỷ đặc biệt là
kỹ thuật xác định vị trí vết cắt và cách cắt ngang tuỷ Tuy nhiên kỹ thuật này rất khó nên giáo viên vừa hướng dẫn vừa thực hiện, kỹ thuật này và trình diễn thí nghiệm
- HS quan sát thao tác cắt ngang tuỷ do giáo viên thực hiện Sau đó HS sẽ thực hiện lần lượt các thí nghiệm (sau khi ếch hết choáng)
- Kích thích rất mạnh chi sau bằng HCl %
- Kích thích rất mạnh chi trước bằng HCl %
- So sánh sự phản ứng của ếch trong 2 trường hợp trên và giải thích
Giáo viên: Tiếp tục hướng dẫn học sinh đồng thời tiến hành kỹ thuật huỷ tuỷ ở trên vết cắt
- Học sinh: Quan sát thao tác huỷ tuỷ ở trên vết cắt ngang để ếch hết choáng, tiến hành lần lượt thí nghiệm
- Kích thích rất mạnh chi sau bằng HCl %
- Kích thích rất mạnh chi trước bằng HCl %
- So sánh sự phản ứng của ếch trong 2 trường hợp và giải thích
Giáo viên: Nhận xét, sửa chữa
Bằng việc tổ chức các hoạt động học tập trên học sinh sẽ khám phá được:
- Quan sát và thực hiện các thao tác, rèn luyện kỹ thuật huỷ não cắt ngang tủy sống và huỷ tuỷ
- Qua việc quan sát hiện tượng thí nghiệm học sinh phát hiện được chức năng của chất trắng và chất xám của tuỷ sống
Trang 8II BIỆN PHÁP THỰC HIỆN.
1 Muốn tổ chức hoạt động khám phá có hiệu quả cần lưu ý các vấn
đề sau:
- Khi tiến hành thiết kế hoạt động khám phá cho học sinh giáo viên cần phải xét xem học sinh có thể có đủ những kiến thức kỹ năng cần thiết để thực hiện các hoạt động khám phá hay chưa Đồng thời phải xác định rõ những kiến thức có được sau hoạt động khám phá Hoạt động phải được thực hiện thành công bởi đa số học sinh chứ không phải chỉ dành cho một vài học sinh trong lớp
- Sự hướng dẫn của giáo viên cho mỗi hoạt động phải ở mức cần thiết, không quá ít cũng không quá nhiều, bảo đảm học sinh phải hiểu chính xác mình phải làm gì trong mỗi hoạt động khám phá Muốn vậy, giáo viên phải hiểu rõ khả năng của học sinh
- Hoạt động khám phá phải được giáo viên giám sát trong quá trình học sinh thực hiện, nhất là lúc ban đầu, đề phòng có nhóm học sinh đi chệch hướng quá xa Giáo viên cần chuẩn bị một số câu hỏi gợi mở để giúp học sinh
tự lực đi tới mục tiêu của hoạt động là những kiến thức mới, khó mà học sinh
có được nếu là hoạt động tương đối dài, có thể ở từng chặng, yêu cầu một vài nhóm học sinh cho biết kết quả tìm tòi
- Phải có đủ thời gian cho mỗi hoạt động khám phá được nêu ra Nếu đề ra nhiều hoạt động khiến học sinh phải chạy đuổi theo thời gian, không kịp suy nghĩ, thảo luận thì chỉ là hình thức
- Giáo viên phải đọc tài liệu để nắm thật vững nội dung bài học và có kinh nghiệm cần thiết trong việc tổ chức hoạt động khám phá có hướng dẫn Lúc này còn ít kinh nghiệm thì nên trao đổi giáo án với những đồng nghiệp có kinh nghiệm hơn để tránh những thất bại làm nản lòng cả thầy và trò
Trang 9Tóm lại, khi tổ chức hoạt động khám phá cho học sinh người giáo viên phải xác định rõ năng lực của học sinh xem có thể thực hiện được không? Sau khi hoạt động học sinh khám phá được những kiến thức và kỹ năng gì? Thời gian cho mỗi hoạt động là bao lâu? Cách tổ chức thế nào? Điều kiện vật tư của nhà trường, bảnthân có đáp ứng được nhu cầu của hoạt động không? Š để từ
đó thực hiện thành công hoạt động
2 Trích dẫn giáo án trong đó có sử dụng phương pháp tổ chức hoạt động khám phá.
BÀI 17- TIẾT 18: VẬN CHUYỂN CÁC CHẤT TRONG THÂN
(Chương trình Sinh học 6)
I Mục tiêu bài học.
1 Kiến thức:
Học sinh biết tiến hành thí nghiệm để chứng minh: Nước và muối khoáng
từ rể lên thân nhờ mạch gỗ, các chất hữu cơ trong cây được vận chuyển nhờ mạch rây
2.Kỹ năng:
Rèn kỹ năng thao tác thực hành
3.Thái độ :
Giáo dục ý thức bảo vệ thực vật
II Các thiết bị và tài liệu cần thiết.
1 Đồ dùng:
a) Chuẩn bị của giáo viên
- Giáo viên làm trước thí nghiệm cắm hoa hồng trắng, hoa huệ trắng vào nước có màu đỏ
- Tranh phóng to hình 17.1 Hình 17.2 SGK
- Chuẩn bị 1 cành chiết
2 Chuẩn bị của học sinh.
Trang 10- Làm thí nghiệm trong sách giáo khoa.
- Quan sát những thân cây bị bóc 1 phần hoặc một khoanh vỏ, những thân cây bị dây thép buộc ngang
3 Phương pháp.
- Phương pháp tổ chức hoạt động khám phá
- Phương pháp thí nghiệm thực hành
- Phương pháp trực quan
III Tiến trình dạy học.
1 Bài cũ: HS làm bài tập sau.
Điền từ thích hợp: rây, gỗ, vận chuyển chất hữu cơ, vận chuyển nước và muối khoáng vào chỗ trống trong các câu sau:
- Mạch………….Gồm những tế bào sống, màng mỏng, có chức năng……
- Mạch ……… Gồm những tế bào hoá gỗ dày, không có chất nguyên sinh, có chức năng…………
2 Bài mới:
Hoạt động 1: Chứng minh nước và muối khoáng được vận chuyển từ rễ lên thân nhờ mạch gỗ
- GV yêu cầu HS trình bày dụng cụ và
cách tiến hành
- Yêu cầu học sinh tiến hành thí
nghiệm
- GV: Phát cành dâu (hoặc cành cây
- Chuẩn bị dụng cụ và tiến hành thí nghiệm theo nhóm
- Cắm cành hoa vào bình nước màu,
để ra chỗ thoáng
+ Sau một thời gian, quan sát sự đổi màu sắc của cánh hoa
+ Cắt ngang cành hoa, dùng kính lúp quan sát phần bị nhuộm màu
+ Bóc vỏ cành mang lá đã thí nghiệm,
Trang 11khác như dâm bụt, hoa hồngŠ.) đã thí
nghiệm, hướng dẫn HS bóc vỏ cành,
có thể nhìn bằng mắt thường xem
phần nào bị nhuộm màu
- GV: Qua thí nghiệm trên, nhận xét
nước và muối khoáng hoà tan được
vận chuyển theo phần nào của thân?
- Yêu cầu học sinh rút ra kết luận
xác định được phần mạch gỗ bị nhuộm màu, các gân lá bị nhuộm màu
+ Đại diện nhóm trả lời, nhóm khác theo dõi, nhận xét
Kết luận: Nước và muối khoáng hoà
tan được vận chuyển từ rễ lên thân nhờ mạch gỗ
Hoạt động 2: Tìm hiểu sự vận chuyển chất hữu cơ qua mạch rây
- Cho HS quan sát một cành chiết,
đồng thời nghiên cứu thí nghiệm của
Tuấn trong SGK
- Yêu cầu học sinh thảo luận nhóm trả
lời các câu hỏi trong phần lệnh
- Yêu cầu đại diện 1→2 nhóm trình
bày, nhóm khác nhận xét
? Khi bị cắt vỏ, làm đứt mạch rây ở
- Quan sát cành chiết và hình 17.2 SGK, xác định phần mép vỏ phình to ra
- Giải thích được vì sao mép vỏ ở phía trên chỗ cắt phình to ra? Vì sao mép
vỏ ở phía dưới không phình to ra?
- Xác định được chức năng của mạch rây là vận chuyển chất hữu cơ
- Nhân dân ta thường chiết cành để nhân nhanh cây ăn quả
- 1→ 2 đại diện trả lời, HS khác theo dõi, nhận xét rút ra kết luận
Kết luận: Các chất hữu cơ trong cây
được vận chuyển nhờ mạch rây
HS trả lời, HS khác nhận xét, từ đó