SKKN một số biện pháp giúp học sinh học giỏi toán nâng cao ở lớp 4a trường tiểu học thị trấn thường xuân

Việc giúp học sinh học giỏi môn Toán cũng nhằm thực hiện theo chủ trương của ngành Giáo dục trong việc phát triển và bồi dưỡng nhân tài, đào tạo tài năng sau này cho đất nước.. Qua việc

MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH HỌC GIỎI TOÁN NÂNG CAO Ở LỚP 4A TRƯỜNG TIỂU HỌC THỊ TRẤN THƯỜNG XUÂN

-@&? -A ĐẶT VẤN ĐỀ:

Những năm gần đây, Bộ Giáo dục không ngừng cải tiến, đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm giúp cho hiệu quả đào tạo cao hơn, để theo kịp xu thế phát triển của thời đại Việc giúp học sinh học giỏi môn Toán cũng nhằm thực hiện theo chủ trương của ngành Giáo dục trong việc phát triển và bồi dưỡng nhân tài, đào tạo tài năng sau này cho đất nước Phương pháp mới đòi hỏi học sinh phải tích cực, chủ động nắm bắt, lĩnh hội và tiếp thu kiến thức Việc dạy học giải toán nâng cao đối với học sinh là hết sức cần thiết Nó giúp cho việc rèn luyện tư duy, làm quen với cách phân tích - tổng hợp Tạo điều kiện cho học sinh hoạt động học tập chủ động, linh hoạt, sáng tạo Từ đó học sinh mới có thể tự mình tìm tòi, phát hiện, ứng dụng tri thức mới, có hứng thú, tự tin trong học tập Đồng thời giáo viên cũng có điều kiện để nâng cao trình độ chuyên môn, rèn luyện

kỹ năng sư phạm

Mặt khác, với học sinh lớp 4 sự phát triển về mặt tư duy của các em đã khá hoàn chỉnh Một số em khá, giỏi thích tìm tòi, khám phá những cái mới Đặc biệt là những bài toán khó thường hấp dẫn các em Các em dễ nhàm chán hoặc không hứng thú với những bài toán đơn giản

Là một giáo viên được lãnh đạo Nhà trường phân cử chủ nhiệm Lớp 4A- Lớp học có khá nhiều học sinh có niềm đam mê học Toán

Sự đam mê của các em như tiếp thêm cho tôi luồng sinh khí và cũng

là động lực để tôi tìm tòi, trăn trở và sáng tạo để giúp các em học tập tốt

Với bề dày truyền thống của Nhà trường là một trường đã đạt chuẩn Quốc gia mức độ 2, đóng tại trung tâm thị trấn huyện, trình

độ dân trí phát triển, sự đòi hỏi cũng như mong muốn của cha mẹ học sinh được học ở môi trường tốt, thấy cô giỏi là điều rất hiển nhiên Thấu hiểu được điều đó cũng là phù hợp với phương châm

mục đích của nhà trường Bản thân tôi ngoài việc hoàn thành tốt nhiệm vụ của Nhà trường chưa đủ mà luôn suy nghĩ làm thế nào? Làm gì? để các em học giỏi các môn học nói chung và môn Toán nói riêng Với tất cả lòng đam mê, sự nhiệt huyết của mình cùng với một chút sẵn có về năng lực bản thân, kinh nghiệm thực tiễn đúc rút trong quá trình công tác Tôi thấy nơi đây, tại trường này, ngay chính học sinh lớp tôi đang dạy các em chăm ngoan, tích cực học tập nhưng để thực sự có chất lượng tốt và có cách làm toán hay thì vẫn còn hạn chế Chính vì vậy, tôi đã dày công nghiên cứu và tìm ra một

số biện pháp giúp các em có thể học toán tốt và thủ thuật để giải các bài toán nâng cao

Từ những lý do nêu trên, tôi chọn đề tài trao đổi kinh nghiệm

về “Một số biện pháp giúp học sinh học giỏi Toán nâng cao ở Lớp 4A trường Tiểu học Thị trấn Thường Xuân” nhằm nâng cao năng lực chuyên môn cho bản thân và chia sẻ kinh nghiệm của mình cùng đồng nghiệp

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I Cơ sở lí luận của vấn đề.

Như chúng ta đã biết bậc Tiểu học là bậc học nền tảng trong

hệ thống giáo dục quốc dân Trong đó môn toán có một vị trí vai trò hết sức quan trọng, bởi lẽ học Tiểu học đã nhằm giáo dục cho các

em phát triển con người toàn diện Các em phải học rất nhiều môn học, tất cả các môn học đều đi từ đơn giản đến phức tạp Dung lượng kiến thức được tăng dần Mỗi môn đều có vai trò, vị trí riêng Nhưng nếu nói về sự logic, gắn kết thì không có môn nào như môn toán Bởi trong toán có văn, hơn nữa không đọc đúng, hiểu đúng thì làm sao hiểu được yêu cầu của toán Mà đã không hiểu yêu cầu của Toán thì làm sao có thể giải đúng được Đó là điều quan trọng bậc nhất của toán học nói chung Giải toán khó và tìm cách giải hay cho toán lại còn là vấn đề khó khăn hơn nhiều

Mặt khác, ở tiểu học việc phát hiện và bồi dưỡng những học sinh có năng khiếu là nhiệm vụ có tầm quan trọng, đặc biệt nhằm phát huy năng lực học toán ngay từ đầu ở các em Giúp cho việc bồi dưỡng các tài năng và bồi dưỡng nhân tài toán học có hệ thống từ bậc tiểu học lên bậc trung học và cao hơn nữa Mục đích cơ bản của

viêc bồi dưỡng học sinh giỏi là: Phát hiện tài năng và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước Đây là vấn đề quốc sách của giáo dục, là một nội dung thuộc phạm trù giáo dục mũi nhọn: Phát triển năng lực học toán cho học sinh và đào tạo đội ngũ học sinh có đủ khả năng tham gia vào các kì thi học sinh giỏi Hơn nữa, dạy những bài toán khó cho các em giúp cho các em mở rộng và khắc sâu những kiến thức toán

đã được học Từ đó bước đầu tạo cho các em nhiều say mê hứng thú, củng cố niềm tin và năng lực của mình Thúc đẩy phong trào

“Dạy tốt - Học tốt” nhằm đạt hiệu quả cao trong Giáo dục

II Thực trạng của vấn đề.

Qua thực tế bồi dưỡng học sinh giỏi Qua việc xây dựng bài soạn đối chiếu với việc dạy trên lớp, thông qua dự giờ và trao đổi, thăm dò ý kiến của đồng nghiệp trong việc dạy bồi dưỡng học sinh giỏi nói chung, học sinh giỏi môn toán nói riêng, bản thân tôi nhận thấy những vấn đề sau:

1 Thuận lợi:

- Công tác bồi dưỡng HS giỏi đã được nhà trường quan tâm chỉ đạo sát sao, đã có những phần thưởng mang tính khích lệ để động viên giáo viên và học sinh

- Giáo viên bồi dưỡng thường là những giáo viên có năng lực giảng dạy tốt, có uy tín trong học sinh, nhân dân và đồng nghiệp

- Đời sống kinh tế của nhân dân được nâng cao, dân trí được phát triển Vì vậy việc cho con em tham gia các lớp bồi dưỡng được các phụ huynh hết sức ủng hộ và tạo điều kiện để con em mình tham gia

- Nguồn sách tham khảo phục vụ cho công tác bồi dưỡng phong phú trên thị trường sách

2 Khó khăn:

- Vấn đề về nội dung và phương pháp giảng dạy toán nâng cao ở tiểu học vẫn chưa được giáo viên chú ý Giáo viên chỉ quan tâm đến truyền thụ kiến thức cơ bản trong chương trình, còn việc nâng cao và mở rộng kiến thức cho học sinh thì ít giáo viên quan tâm Nếu phụ huynh có yêu cầu Giáo viên hướng dẫn cho học sinh cũng còn nhiều hạn chế, chưa thực sự hiệu quả Hơn nữa, cũng do giáo viên chưa định ra được hệ thống nội dung của các dạng (hay

các loại) toán khó; các hệ thống phương pháp giải các dạng toán khó

- Tổ chức dạy học 2 buổi/ngày trong một tiết học, giáo viên một lúc phải quan tâm đến nhiều đối tượng học sinh, vì vậy thời gian dành cho bồi dưỡng học sinh giỏi, học sinh mũi nhọn không nhiều Hơn nữa Bộ Giáo dục quy định không thi học sinh giỏi, điều kiện tổ chức bồi dưỡng cho học sinh có phần hạn chế

- Giáo viên dạy bồi dưỡng đều phải tự soạn chương trình dạy, theo kinh nghiệm của bản thân, theo chủ quan, tự nghiên cứu, tự sưu tầm tài liệu Việc dạy cho học sinh giải toán khó, toán nâng cao hiệu quả bằng cách giải hay, nhanh, đòi hỏi người giáo viên phải dành nhiều thời gian tìm tòi, nghiên cứu

Chính vì những khó khăn và hạn chế trên, nên kết quả bồi dưỡng học sinh giỏi môn toán chưa cao

3 Kết quả các kỳ thi:

Kết quả các kỳ thi học sinh năng khiếu môn Toán trên mạng Internet và giao lưu học sinh giỏi năm học 2012-2013 do lớp tôi giảng dạy và chủ nhiệm như sau:

Số HS HS giỏi cấp trường HS giỏi cấp huyện

26 em 10 em (1 giải nhất; 2 giải nhì;

3 giải ba; 4 giải khuyến khích)

6 em (1giải nhì, 1 giải ba; 4 giải khuyến khích) Kết quả trên cho thấy chất lượng học sinh giỏi toán còn nhiều hạn chế Chính vì vậy đòi hỏi tôi cần tìm ra phương pháp hay, biện pháp tốt, tổ chức bồi dưỡng học sinh phù hợp, giúp học sinh có sự tư duy tốt hơn và không gặp khó khăn trước một bài toán khó, thay vào

đó là sự say mê khám phá, để nhận ra được cái hay trong toán học cũng như giúp các em rèn luyện đức tính kiên định, linh hoạt hơn trong cuộc sống, từ đó nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi toán

III Các biện pháp đã tổ chức thực hiện.

Qua một thời gian tham gia công tác bồi dưỡng học sinh giỏi, tôi nhận thấy để nâng cao chất lượng trong công tác này cần có những giải pháp sau:

1 Đối với giáo viên dạy bồi dưỡng:

- Giáo viên cần nhận thức sâu sắc tầm quan trọng của công tác bồi dưỡng học sinh giỏi vì nó quyết định việc tổ chức bồi dưỡng học sinh đúng hướng và đạt hiệu quả

- Muốn có học sinh giỏi phải có thầy giỏi vì thế người thầy phải luôn luôn có ý thức tự rèn luyện, tích lũy tri thức và kinh nghiệm, trau dồi chuyên môn, luôn xứng đáng là “người dẫn đường tin cậy” cho học sinh noi theo Phải thường xuyên tìm tòi các tư liệu, có kiến thức vững vàng giúp các em học tốt

Nắm vững phương châm: dạy chắc cơ bản rồi mới nâng cao -thông qua những bài luyện cụ thể để dạy phương pháp tư duy - dạy kiểu dạng bài có quy luật trước, loại bài có tính đơn lẻ, đặc biệt sau

* Dạy chắc kiến thức cơ bản trước rồi nâng cao, vì các bài cơ bản là những bài dễ, chỉ liên quan đến một hoặc vài loại kiến thức kỹ năng, cần phải luyện tập nắm vững từng loại trước Sau đó mới nâng cao dần những bài tổng hợp nhiều loại kiến thức, học sinh đã nắm vững từng loại sẽ dễ dàng nhận ra và giải quyết được Đối với học sinh giỏi bước này có thể làm nhanh, hoặc cho tự làm nhưng phải kiểm tra, biết nắm chắc cơ bản rồi mới nâng cao, nếu bỏ qua bước này trình độ của học sinh sẽ không ổn định và không vững chắc

* Mỗi loại kiến thức (khái niệm) đều có nội hàm riêng và cách vận dụng (hay quy tắc, phương pháp, công thức) đặc trưng của nó Đặc biệt là đối với học sinh tiểu học đứng trước một bài toán, các em không thể tìm được cách giải nếu không thấy được sự giống nhau về mặt này hay mặt khác với một bài toán mẫu hoặc bài toán đã biết cách giải Do đó khi dạy mỗi loại cần thông qua một hoặc hai bài điển hình, quan trọng là phải rút ra phương pháp rồi ra thêm một số bài cho học sinh tự vận dụng cho thành thạo phương pháp, cần kiểm tra thẩm định xem học sinh đã nắm chắc chắn chưa, nếu chưa chắc chắn cần phải củng cố đến khi được mới thôi Được như vậy, khi gặp các bài khác, mặc dù có những chi tiết cụ thể khác nhau nhưng học sinh vẫn làm được vì chúng giống nhau ở điểm cơ bản

* Hầu hết các bài đều có thể quy về một loại nào đó cùng nhiều bài khác có quy tắc giải chung, đó là phổ biến: mỗi loại bài toán có một loại nguyên tắc, việc xác định đúng loại bài, sử dụng đúng nguyên tắc là giải quyết được, nhưng cá biệt có một số bài không theo những nguyên tắc chung, thuộc những tình huống cá

biệt, có thể sử dụng những cách riêng, thường không rõ quy luật, nhưng giải quyết nhanh Cần phải coi trọng loại bài có nguyên tắc là chính Loại sau chỉ nên giới thiệu khi đã học kỹ loại trên, vì loại đó học bài nào chỉ biết bài đó mà không áp dụng cho nhiều bài khác đư-ợc

- Để giải được các bài toán dành cho học sinh giỏi, học sinh cần phải hiểu kiến thức một cách cơ bản, hệ thống, vững chắc, sâu sắc

và có khả năng vận dụng linh hoạt

* Có những loại bài liên quan đến rất nhiều loại kiến thức kỹ năng khác nhau, học sinh muốn làm được cần phải biết chia bài đó thành nhiều bài toán nhỏ, trong mỗi bài nhỏ dùng kiến thức, kỹ năng nào Muốn làm được như vậy, học sinh phải nắm thật vững kiến thức

và phương pháp vận dụng của từng loại kiến thức, biết được chúng liên quan với nhau như thế nào (hay từng kiến thức nằm trong một

hệ thống như thế nào, sử dụng công thức nào…), từ đó mới biết khi nào cần sử dụng kiến thức nào Dù cho bài toán biến đổi nhiều kiểu, nhưng cũng không ra ngoài những kiến thức và phương pháp trong chương trình đã học

- Cuối cùng là công tác kiểm tra kiến thức sau mỗi chủ đề để nắm chắc khả năng tiếp thu, vận dụng của các em Từ đó, các em rút ra được những sai sót mà sửa chữa, giáo viên cũng có kế hoạch

bù đắp những lỗ hổng (nếu có) Trong quá trình chữa bài, giáo viên cần đặc biệt chú ý đến cách trình bày bài của học sinh và có sự bổ sung sửa đổi kịp thời

Ảnh (minh họa): Giờ học toán lớp 4A – Trường TH thị

trấn.

2 Việc phát hiện đối tượng học sinh và sắp xếp thời gian bồi dưỡng:

Là một trong những nhà trường đã thực hiện năm thứ ba chương trình VNEN và là trường thực hiện việc dạy hai buổi/ngày trong nhiều năm Trong những năm gần đây chất lượng đại trà luôn

ở mức cao song chất lượng mũi nhọn còn khá khiêm tốn Là người giáo viên trực tiếp đứng lớp, nắm bắt từng đối tượng học sinh, vì vậy trong quá trình dạy học trước tiên tôi hoàn thành chất lượng đại trà

và học sinh nắm vững kiến thức - kĩ năng trong chương trình Tôi đã vận dụng và tranh thủ nâng cao cho các em học sinh học toán tốt tại lớp Vì vậy trong cùng lượng thời gian tôi đã giúp các em hoàn thành kiến thức trong sách giáo khoa và làm được một số bài nâng cao khi tôi kết hợp cả thời gian và đối tượng trong cùng thời điểm

Để chương trình bồi dưỡng học sinh giỏi đạt hiệu quả thì nhà trường phải có kế hoạch bồi dưỡng học sinh giỏi liên tục và đều đặn, không dồn ép ở tháng cuối trước khi thi vừa quá tải đối với học sinh vừa ảnh hưởng đến quá trình tiếp thu kiến thức ở môn học khác của học sinh Giáo viên nên xác định quỹ thời gian tổng thể (ngày, tuần, tháng), xem thời gian hiện có để xây dựng lịch Căn cứ vào kế hoạch bồi dưỡng để phân chia thời gian bồi dưỡng

cụ thể Xác định nội dung, mức độ, yêu cầu về nội dung phù hợp

về thời gian để hoàn thành công việc bồi dưỡng học sinh giỏi Cần phải sử dụng thời gian dạy buổi hai trên lớp thật hiệu quả, bồi dưỡng hướng dẫn học sinh những vấn đề trọng tâm, giải quyết những vấn đề khó, mới lạ

Yêu cầu học sinh cần hoàn thành bài tập ngay trên lớp hoặc để học sinh nêu lên vấn đề cần tự giải quyết Yêu cầu học sinh xây dựng thời gian tự học một cách khoa học, tránh lãng phí thời gian

Giáo viên phải biết lựa chọn đúng đối tượng cần bồi dưỡng, phát hiện những em có tố chất và bồi dưỡng kịp thời cho các em Việc phát hiện bồi dưỡng học sinh giỏi cần được tiến hành thông qua các việc làm sau:

- Việc phát hiện và bồi dưỡng học học sinh giỏi cần được tiến hành từ những tiết học đầu năm Giáo viên trực tiếp phát hiện những

học sinh có năng khiếu, tố chất và đặc biệt phải có niềm đam mê với môn Toán để tiếp thu thực sự hiệu quả

- Phát hiện qua hình thức trao đổi với giáo viên dạy trước, trao đổi trò chuyện với học sinh, qua kiểm tra việc ghi chép và làm bài để

từ đó phát hiện học sinh thích học Toán và có khả năng học Toán

- Phát hiện, lựa chọn học sinh qua việc giảng dạy học toán ở giờ học chính khóa hoặc giờ học buổi hai Trong các tiết học đó, giáo viên có thể đưa ra những bài tập nâng cao hơn mức chuẩn kiến thức

kĩ năng, đưa ra những câu hỏi cấp độ khó dần để phát huy óc sáng tạo của học sinh

- Lựa chọn thông qua việc chấm - chữa bài kiểm tra hay làm bài tập vì những em nhận thức tốt, thông minh thường có cách trình bày bài khoa học, chặt chẽ, thuyết phục người chấm

- Sau khi phát hiện học sinh có khả năng học toán, giáo viên tiến hành dạy bồi dưỡng nhóm học sinh này trong một vài tuần, theo dõi quá trình học tập tiếp thu bài của học sinh, rồi tổ chức cho các

em làm bài kiểm tra Giáo viên nên có kế hoạch tổ chức cho học sinh làm ít nhất từ 3 bài kiểm tra để các em có cơ hội bộc lộ khả năng của mình một cách đầy đủ hơn sau đó mới chính thức chọn học sinh vào đội tuyển bồi dưỡng Chú ý trong khâu tổ chức kiểm tra và chấm điểm phải hết sức khách quan, công bằng Tổ chức cho các em làm bài thi như một kì thi học sinh giỏi thật để các em làm quen với tâm thế của một học sinh đi thi

3 Làm tốt công tác phối kết hợp với phụ huynh:

Phụ huynh là người có vai trò rất cần thiết đóng góp vào hiệu quả bồi dưỡng học sinh giỏi Vì ngoài thời gian học ở trường thì thời gian học và tự luyện ở nhà của học sinh là rất quan trọng Do đó giáo viên dạy bồi dưỡng cần làm tốt công tác phối kết hợp với phụ huynh học sinh để:

- Phụ huynh quan tâm tạo điều kiện, động viên tích cực con em học tập tốt hơn

- Trang bị đầy đủ dụng cụ học tập, cho con sử dụng máy tính

có nối mạng, cho con được đi học đầy đủ khi nhà trường tổ chức bồi dưỡng

- Thường xuyên liên lạc với giáo viên, nhà trường để nắm tình hình học tập của con mình

Ảnh (minh họa): Dạy con học

4 Vận dụng linh hoạt các phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi:

Khi dạy bồi dưỡng học sinh giỏi, giáo viên cần vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực, tạo cho học sinh độc lập suy nghĩ, không gò bó, áp đặt các em, phải tôn trọng và phát huy tính sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề của các em

Trong soạn giảng cần chú ý đến câu hỏi mở cho học sinh Câu hỏi phải đi từ dễ đến khó, từ phân tích đến tổng hợp, từ khái quát đến tư duy trừu tượng Từ đó tạo dần thói quen tư duy toán học cho các em, ngoài ra cần biết động viên khuyến khích các em nhằm tạo được niểm tin trong học tập cho các em Sử dụng các câu hỏi gợi mở

để học sinh tìm ra cách giải đối với những bài các em gặp khó khăn cần giúp đỡ, không nên làm thay, giải cho học sinh hoàn toàn

Giáo viên cần xây dựng cho học sinh phương pháp, cách thức quy trình giải một bài toán cụ thể để các em có thói quen tốt khi làm bài như:

- Bước 1: Đọc kĩ bài toán, xác định dữ kiện đã biết và cái phải tìm sau đó tóm tắt ngắn gọn những dữ kiện cần thiết liên quan đến giải quyết vấn đề

- Bước 2: Xác định bài toán thuộc dạng toán nào đã học, tìm tòi cách giải và giải ra giấy nháp

- Bước 3: Thử lại kết quả

- Bước 4: Ghi vào vở rồi đọc lại bài làm

Giáo viên cần giúp các em hệ thống lại các phương pháp giải toán thường sử dụng ở Tiểu học như: Phương pháp sơ đồ đoạn thẳng; Phương pháp thử chọn; Phương pháp chia tỉ lệ; Phương pháp rút về đơn vị - Phương pháp tỉ số; Phương pháp thay thế; Phương pháp lập bảng; Phương pháp giả thiết tạm; Phương pháp khử; Phương pháp tính ngược từ cuối; Phương pháp lựa chọn tình huống; Phương pháp ứng dụng Graph; Phương pháp diện tích; Phương pháp dùng chữ thay số; Phương pháp ứng dụng nguyên lý Diricle; Phương pháp biểu đồ Ven; Phương pháp suy luận đơn giản

Tóm lại: Với tất cả phương pháp trên song không có một phương pháp nào là vạn năng Người giáo viên phải biết kết hợp nhiều phương pháp để vận dụng giúp các em tiếp thu bài tôt hơn

* Một giờ dạy bồi dưỡng cần tiến hành theo trình tự như sau:

- Chữa bài tập về nhà Học sinh nêu cách vận dụng kiến thức vào làm bài tập Giáo viên kiểm tra lý thuyết (nếu cần)

- Hệ thống hóa và mở rộng kiến thức lý thuyết

- Ra một số bài tập thực hành, vận dụng lý thuyết

- Đưa ra bài tập ở mức độ cao hơn đòi hỏi học sinh vận dụng lý thuyết linh hoạt ( phát huy tính sáng tạo)

- Học sinh nhận xét, rút ra cách giải của một loại bài tập

- Củng cố kiến thức được bồi dưỡng

Chú ý: các tiết ôn tập, giáo viên giúp học sinh tổng hợp các dạng bài trong chuyên đề, các phương pháp giải theo hệ thống

5 Về tài liệu bồi dưỡng:

- Giáo viên sưu tầm các bộ đề thi các cấp trong tỉnh và các tỉnh khác thông qua công nghệ thông tin nhằm giúp các em tiếp xúc làm quen với các dạng đề, luôn tìm đọc, tham khảo các tài liệu hay định hướng cho học sinh

- Giáo viên hướng dẫn học sinh tham khảo các tài liệu, sách vở, phù hợp với trình độ của các em để tự rèn luyện thêm ở nhà Đồng thời cung cấp hoặc giới thiệu các địa chỉ trên mạng để học sinh có thể tự học, tự nghiên cứu, bổ sung kiến thức