Một nỗi niềm tha thiết với cuộc đời

Trong Tiếng thu những vần thơ trong trẻo nhất là những vần thơ dành cho mẹ: Tôi nhớ me tôi thuở thiếu thời Lúc người còn sống tôi lên mười Mỗi lần nắng mới reo ngoài nội Áo đỏ người đưa

2 Một nỗi niềm tha thiết với cuộc đời.

Tình yêu cuộc sống là một nội dung ít được đề cập đến trong thơ ca lãngmạn nói chung Các nhà thơ lãng mạn chìm đắm trong tình ái, trong nỗi bi ai

và sự cô đơn trống trải Nhưng xét cho cùng, lúc nhà thơ cảm thấy cô đơn và

bơ vơ nhất, đó chính là lúc họ muốn gắn bó với cuộc đời nhiều nhất XuânDiệu, con người mang nỗi cô đơn vĩ đại trong thơ mới lãng mạn đã từng

khẳng định: Ta là một, là riêng, là thứ nhất, không cố chi bè bạn nổi cùng ta.

Thế mà trong hồn thơ ấy, vẫn tiềm tàng một niềm ham sống đến quyết liệt.Ông tuyên bố sẽ còn mãi ở với đời và còn luôn luôn yêu đời, dù đời phụ ta vànhà thơ đã luôn bám chặt vào cuộc đời đầy hương hoa thanh sắc Huy Cậnđến với thơ bằng nỗi sầu thăm thẳm song trong thơ ông vẫn phe phẩy một

ngọn gió yêu đời với những buổi trưa: Có cu gáy có bướm vàng nữa chứ.

Bước chân phiêu du của Lưu Trọng Lư có khi đã lạc nẻo trần ai đi đến tậncùng sầu mộng song vẫn nặng lòng yêu dấu Bởi thi sĩ đã biết nhìn ra xa ngoàicái bóng của mình để yêu thương, để trăn trở trước thực tại đau lòng của conngười

2.1 Lòng yêu thương, trắc ẩn với những thân phận bất hạnh

2.1.1 Tấm lòng với người mẹ, người chị:

Xin được bắt đầu bằng nhận định của Vũ Ngọc Phan: "Thơ của Lưu Trọng

Lư là cả một tấm lòng yêu thương thổn thức của một con người mơ mộng, lúc nào cũng nặng lòng yêu dấu" [42.678].

Mang một trái tim đa cảm, ngay từ thuở ấu thơ, Lưu Trọng Lư đã cảmnhân được nỗi buồn của người mẹ giàu tình thương và nhiều nước mắt Trong

hồi ký của mình, Lưu Trọng Lư tâm sự: "Nếu như "đêm tiền sử" của tôi là một đêm đen, tôi vẫn nghĩ, đêm đen ấy có nhiều "điểm sáng" Con nai của tôi cũng là một điểm sáng, chùm mơ về tình yêu và nỗi đau buồn về cả trận mưa dài ngập lụt hồn xanh của tôi đối với tôi cũng là điểm sáng Và điểm sáng

nhất là mẹ tôi… Tôi đã dành cho mẹ tôi những vần thơ trong trẻo nhất "

[31.263]

Người mẹ hiền tần tảo suốt đời đeo mang một chữ nhẫn Là vợ một nhànho - một quan huyện bất đắc ý về nghỉ ở làng, nhưng mẹ lại là người quanh

năm với công việc đồng áng Người không chỉ cho nhà thơ "máu sữa mà cho

cả tâm hồn" [31.264] ''Mẹ đã cho tôi những nước mắt rất mau và lòng thương yêu rất nhạy" [31.264].

Trong Tiếng thu những vần thơ trong trẻo nhất là những vần thơ dành cho

mẹ:

Tôi nhớ me tôi thuở thiếu thời Lúc người còn sống tôi lên mười Mỗi lần nắng mới reo ngoài nội

Áo đỏ người đưa trước dậu phơi

(Nắng mới)

Một nhà diễn thuyết hùng hồn, một thi sĩ mơ màng với những giấc mơphiêu diêu và những thiên tình đẫm lệ lại viết những câu thơ nặng ân tình vàđầy sức ám ảnh đến thổn thức cõi lòng về người mẹ Hoài Thanh đã rất nhạy

cảm khi viết rằng thơ Lư là "tiếng lòng thổn thức cùng hòa theo tiếng thổn thức của lòng ta" [57.287].

Trong cuộc đời, tình mẫu tử là tình cảm thiêng liêng nhân bản nhất củamỗi con người Nơi ấy da diết bao kỷ niệm vui buồn, khờ dại, không ít khilàm ta thổn thức Người thi sĩ tài hoa ấy dẫu có lăn lộn trong cuộc đời vẫn giữ

trong tâm hồn mình một điểm sáng Điểm sáng ấy là Nắng mới gắn với hoài

niệm về người mẹ đã khuất Chú bé 10 tuổi Lưu Trọng Lư đã sớm phải mangtrên ngực nỗi đau mất mẹ và chiều chiều lại thơ thẩn thắp hương nơi mộNgười mà nhớ thương, mà hồi tưởng lại ánh mắt hiền từ và vòng tay trìu mến

của mẹ: Mỗi lần nắng mới reo ngoài nội/ Áo đỏ người đưa trước dậu phơi.

Nỗi nhớ thương ở đây không còn ở cung bậc đớn đau vò xé, mà nỗi nhớ đãđược lắng lại thành tiếng thổn thức, tiếng nấc thầm của cơn đau đã qua.

Trong xã hội hôm qua, số phận người đàn bà thật là đau đớn Họ là nhữngngười bị ràng buộc bởi những luân lý vô nhân đạo Đúng như câu thơ Hồ

Xuân Hương đã viết: "Bảy nổi ba chìm với nước non/ Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn" đã nói lên đầy đủ nỗi bất hạnh về hạnh phúc lứa đôi của họ Thi sĩ đã nói

đến mẹ như một người bị dấn thân vào một số phận đầy nước mắt nhưngchính người (do ảnh hưởng hệ tư tưởng phong kiến) lại vô tình đẩy nhữngngười con gái của mình vào những cảnh đớn đau Lưu Trọng Lư kể chuyện:

"Tôi có hai người chị cùng cha khác mẹ Người thứ nhất lấy chồng cách sông, lấy một ông huấn học, gặp phải một bà già cực kỳ độc ác Và rút cục tình yêu, hạnh phúc tan tành Người thứ hai lấy chồng cách núi Đêm thứ nhất về nhà chồng, chị tôi nằm quấn chặt trong chăn, người chồng lấy dao rạch ra, chị tôi vùng chạy vào rừng Chị tôi lại bước qua một bước nữa; Lần này có vẻ thuận cảnh, thuận tình hơn, nhưng người chồng sau lại lấy thêm một người vợ lẽ Thế là chị tôi khóc đêm, khóc ngày, cứ gầy rộc đi rồi chết mòn, y như một ngọn đèn rụi dần" [31.282] Số phận bạc bẽo của những

người chị đã đeo đẳng tâm trí chàng trai trẻ Bài Chị em đã thể hiện một cách

cảm động số phận bị đọa đày của hai người chị và muôn vàn người phụ nữ

cùng cảnh ngộ: Chồng chị là ai! Chị nào có biết! Đợi đến ngày mai/ Nhìn qua

kẽ liếp.

Bài thơ kết thúc: Uống thêm chén nữa! Mừng buổi chia lỵ/ Tiễn ngày vui hết! Tiễn ngày xuân đi Câu thơ ngắn, ngậm ngùi, tê tái, dồn nén như tiếng

nấc Thổn thức trước những dự cảm chẳng lành cho một đời thiếu nữ xuân trẻ

Bằng những chữ biểu thị niềm vui, sự trang trọng mừng, tiễn tác giả mỉa mai,

chua chát trước cuộc đời đen bạc và xót thương cho sự ngoan ngoãn cúi đầutrước số phận của của hai chị đến mức không cất nổi một lời oán trách, thở

than cho số phận của mình.

Đi qua những năm tháng của tuổi ấu thơ, những phong ba bão tố thời tuổitrẻ, chứng kiến những số phận đầy nước mắt của mẹ, của các chị và nhữngngười phụ nữ bất hạnh khác Thi sĩ đã trăn trở, đớn đau và cũng hiểu đượcrằng, nước mắt không thể giúp gì cho họ Vậy thì làm được gì đây với sức vóc

một thi sĩ sầu mộng? Có lẽ vì thế mà thi sĩ đã viết những vần thơ nặng lòng yêu dấu như vậy.

2.1.2 Lòng yêu thương trắc ẩn với những thân phận bất hạnh.

Không chỉ dành lòng yêu thương, xót xa cho mẹ, cho chị, Tiếng thu còn

da diết một tấm lòng yêu thương, sự đồng cảm với nỗi đau của những kiếpngười bất hạnh - những người kỹ nữ, người nghệ sĩ, cô gái Chiêm thành,

người cô phụ các bài: Giang hồ, Trường hận, Hoa bên đường, Lòng cô phụ, Tiêng thu là thể hiện cảm động của tấm lòng ấy.

Thơ xưa, thường nói nhiều đến người kỹ nữ vì với những thi sĩ, họ Cùng một lứa bên trời lận đận hai chữ bạc phận với họ được xem như là định

mệnh:

Người đẹp vẫn thường hay chết yểu Thi nhân đầu bạc sớm hơn ai

(Leiba)

Bạch Cư Dị đã từng khóc vì một khúc tỳ bà ai oán bên sông:

Lệ ai chan chứa hơn người Giang Châu Tư Mã đượm màu áo xanh

(Tỳ bà hành-bản dịch)

Cảm thông vì một kiếp tài hoa, phận mỏng của người ca kỹ, Lưu Trọng Lưcũng nhỏ lệ vì một khúc đàn tranh Nhưng cảm động hơn khúc đàn đó dội vàohồn thi sĩ khi giữa hai người đã âm dương cách biệt:

Ngày xưa vốn một loài trăng gió

Cũng vì vướng víu nợ cầm ca

Một đi lìa cửa lìa nhà

Nắm xương tàn lạnh phương xa gửi nhờ (Giang hồ)

Âm thầm, xót thương, thi sĩ đến với hồn người ca kỹ như đến với một tri

âm: Đêm nay họa có mình ta/ Đốt hương trầm cũ chờ ma dạo đàn (Giang hồ) Nghe khúc hát trầm bổng của nàng Ly Dao trong Hồn nghệ sĩ:

Ta là nàng Ly Dao Ngồi bến Hoa giang khóc trăng sầu Đếm hạt sương reo

Thi sĩ tái tệ khi cảm thấy đó là tiếng vỡ lở của một con tim u sầu Nghe

giọng đàn, tiếng hát thi sĩ ngồi tưởng tượng đến những sóng gió ba đào mà

người nghệ sĩ đã nếm trải Nàng là một nghệ sĩ tài hoa, nhưng nghìn thu vẫn

thế tài hoa thì bạc mệnh suốt đời đi thương vay khóc mướn cho đời nào hay

biết hết khóc cho người thì lại khóc cho mình:

Ngọn cầm giăng tơ phím lung lay Khi lâm ly, khi vồ vập

Khi gieo nặng khi cao bay

Rồi một kiếp khóc mướn Thương vay cho thiên hạ Cảnh đêm khuya trời giá.

Khúc nhạc xưa chia nỗi đau cho thiên hạ, nay lại là khúc tuyệt vọng củalòng mình Bến Hoa Giang hiu hắt tự tri âm, tri kỷ với lòng, vừa là Bá Nhavừa là Chung Tử Kỳ Đó cũng chính là điệu hồn của thi sĩ Hai tâm hồn cộngcảm nâng đỡ nhau khỏi nỗi đau thân phận Có Ly Dao thi sĩ sẽ ở lại với đời

Có thi sĩ mà Ly Dao còn muốn ca khúc bi ai Có nhau nỗi thất vọng của cả hai

sẽ biến thành hy vọng

Và không biết thi sĩ có duyên gì với vong hồn cô gái Chiêm Thành mà mộtngọn gió vô tình cũng làm cho thi sĩ thảng thốt:

Như có hồn ai về tới đây?

Hay là cô gái nước Chiêm thành Gặp cơn binh lửa bỏ ngày xanh.

Thi sĩ xót lòng trước cõi lòng hoang vắng, rã rời đến tuyệt vọng của người

cô phụ mòn mỏi vì người ở chốn xa xôi :

Chim không hạ cánh

Lá rụng không buồn bay Những chiều thu em không buồn tựa cửa

(Lòng/Cô phụ) Trong thi phẩm Tiếng thu thi sĩ đã lắng nghe bằng chính tâm hồn mình

tiếng lòng thổn thức của người cô phụ trong những đêm trăng rạo rực.

Em không nghe rạo rực Hình ảnh kẻ chinh phu Trong lòng người cô phụ?

Sau tiếng thổn thức của người cô phụ là tiếng kêu đau xót của nhà thơ, tâm

cảm với nỗi thiếu vắng hẫng hụt của người đàn bà đơn côi Ở đây, tiếng nóinhân ái được cất lên từ hiện thực cuộc sống đớn đau chứ không phải từ cõimộng

Có thể nói rằng, bên cạnh dòng thơ tình mộng mơ đẫm lệ, Tiếng thu còn

là tiếng thơ của nỗi cảm thương, nhân ái, thấm đượm nghĩa tình Lặng lẽtrong hồi ức kỷ niệm xa xăm, những lần gặp gỡ, những cảm nhận từ hư vôtưởng tượng, thế mà đầy sức lay động Sau những vần thơ đó, ta cảm thấy nhưvang vọng đâu đây tiếng khóc của Tố Như cho những thân phận bạc mệnh vàtiếng kêu đau đớn đầy chiêm nghiệm:

Đau đớn thay phận đàn bà

Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung

(Nguyễn Du)

Và cũng xuất phát từ tình cảm ấy, thơ Lưu Trọng Lư còn là biểu hiện củamột tấm lòng gắn bó với đất nước, dân tộc

2.2 Một tấm lòng gắn bó VỚI đất nước, với dân tộc.

Say thơ, mê nghệ thuật, mải miết yêu đương đến mức lúc nào cũng nhưngười trong mộng và có lúc đã buông thả, đắm mình trong những thú vui tụclụy Nhưng sống trong cảnh đất nước đau thương, tới phương nào nhà thơcũng chỉ gặp nỗi đau khổ của con người, chưa bao giờ nhà thơ quên thân phận

nô lệ của mình Khi nói về xuất xứ của bài thơ Tiếng thu Lưu Trọng Lư tâm

sự: "Khi cha tôi không làm "quan" nữa về ở quê nhà, trong phòng ông có một bức trạnh vẽ con nai rất đẹp Thời thế lúc này thật nhiễu nhương Nhân dân thì đói khổ Chúng bắt phu, bắt lính Ôi con nai vàng hiền lành trong tranh của cha tôi, hàng ngày hiện ra trước mắt tôi sao mà đáng thương làm vậy! Bài Tiếng thu ra đời nói lên nỗi buồn của đất nước Cái ngơ ngác của con nai chính là vẻ hiền lành xứ sở Do đó mà có hình bóng của kẻ chinh phu trong lòng người cô phụ Và cái hình ảnh con nai vàng ngơ ngác, đạp trên lá vàng khô đâu phải là hình ảnh không có ẩn ỷ Nó là sự hứa hẹn, là một sự báo hiệu điều gì đó sẽ xảy ra" [22.249].

Đọc Tiếng thu người đọc cảm được hồn thu xứ sở qua vẻ hiền hậu chất

phác của chú nai vàng Đó là nỗi lòng kín đáo của một hồn thơ có trách nhiệmnhưng hồn thơ đó còn mơ màng, ngơ ngác đang chờ đợi một người bạnđường tốt để cùng đi tới một vùng trời mới thanh bình, hạnh phúc Tiếng thucòn là tiếng vọng của nỗi cô đơn, bơ vơ của con người một thời không

phương hướng trong cảnh nước mất nhà tan Vì thế mà, hình ảnh Con nai vàng ngơ ngác không chỉ là biểu hiện tập trung hồn thơ của Lưu Trọng Lư mà

là một biểu tượng của cả một xứ sở, cả một dân tộc Một xứ sở đẹp tươi, thơ

mộng Một dân tộc hiền lành yêu sự yên bình thế mà phải gánh chịu bao taihọa của các thế lực bạo tàn Phải chăng vì lẽ đó mà thi phẩm này có một vị trí

đặc biệt trong thơ ca lãng mạn Nếu Nhớ rừng của Thế Lữ là lòng nhớ nước

thương quê và mang hào khí của một tráng sĩ lâm vào cảnh bó tay, thì Tiếngthu là tiếng buồn mênh mông hơn, bao la hơn, sâu lắng hơn về một đất nướcđẹp tươi, con người nhân hậu hồn nhiên mà chưa biết làm thế nào để giữ được

vẻ đẹp đó Và thật dễ hiểu, tại sao sau này thi sĩ lãng mạn lại đi vào cáchmạng một cách tự nhiên, và hăm hở đến thế

Cảm xúc trong Tiếng thu mang dấu ấn sâu sắc của con người mơ mộng,

đa tình Lưu Trọng Lư Chính thi sĩ cũng tâm sự: "Ở trong tôi là một tâm hồn rất mơ mộng tưởng ăn hương ăn hoa mà sống được"[31] Với thi sĩ: Buồn

sầu trùng nghĩa với cái đẹp Cốt cách ấy, quan niệm thẩm mỹ ấy đã đưa nhàthơ vào thế giới của mộng mơ, tình ái Cũng cần phải nói đến những ám ảnhthuở ấu thơ và thời trai trẻ của Lưu Trọng Lư, có ảnh hưởng một cách đáng kểđến thơ Lưu Trọng Lư Cái chết của người mẹ hiền, rất đỗi yêu thương đã mở

đầu Chương nước mắt cho thơ ông Rồi tiếp đó là cuộc gặp gỡ với nhà nhơ,

nhà giáo khí tiết Võ Liêm Sơn, nhà yêu nước Phan Bội Châu, những câuchuyện kể về phong trào yêu nước do cô giáo Bùi Thị Trâm kể Những dấu ấn

ấy để lại trong Lưu Trọng Lư nỗi băn khoăn siêu hình về cuộc đời, về kiếp

người:

Trời khó hỏi Đất khó hỏi

Sự thế đảo điên Kiếp người chìm nổi

(Vố Liêm Sơn)

Câu hỏi đó mãi day dứt hồn người thi sĩ để rồi dù có chìm đắm trongmộng mơ, ở người thi sĩ đó vẫn có những khoảnh khắc chợt tỉnh để trở về vớinỗi đau nhân thế Nguồn cảm xúc này chi phối một cách trực tiếp đến thế giới

hình tượng trong Tiếng thu.

Chương II - THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG

Thế giới hình tượng là sản phẩm của phương thức chiếm lĩnh, thể hiện vàcải tạo hiện thực theo quy luật của nghệ thuật

Hình tượng nghệ thuật chính là các khách thể đời sống được người nghệ

sĩ tái hiện một cách sáng tạo trong những tác phẩm nghệ thuật Thế giới ấytổn tại trong một không gian riêng, thời gian riêng và có những thang bậc giátrị riêng Nó chịu sự chi phối của cách nhà văn nhìn nhận và cắt nghĩa đờisống

"Hình tượng văn học tái hiện đời sông một cách có chọn lọc, sáng tạo thông qua trí tưởng tượng và tài năng của người nghệ sĩ Hình tượng nghệ thuật là một quan hệ xã hội - thẩm mỹ vô cùng phức tạp, trước hết là mối quan hệ giữa các yếu tố và chỉnh thể của bức tranh đời sống được tái hiện qua hình tượng Thứ đến là mối quan hệ giữa thế giới nghệ thuật với thực tại

mà nó phản ánh Về phương diện này, hình tượng không chỉ tái hiện đời sống

mà còn cải thiện nó để tạo ra một thế giới mới chưa từng có trong hiện thực.

Đó là mối quan hệ giữa tác giả với hiện thực và cuộc sống trong tác phẩm"

[16.121]

Thế giới hình tượng chịu sự chi phối của cách nhà văn nhìn nhận, cắt

nghĩa đời sống Thế giới hình tượng Tiếng thu được xây cất bằng cái nhìn

mộng ảo của một tâm hồn đa sầu, mơ màng Lưu Trọng Lư Chính vì vậy thếgiới hình tượng Tiếng thu luôn chập chờn thực ảo Luận văn đề cập đến ba hệthống hình tượng chính của tập thơ:

- Hình tượng cái tôi trữ tình

- Hình tượng người phụ nữ

- Hình tượng thế giới.

I Hình tượng cái tôi trữ tình

1 Hình tượng cái tôi, một kiểu nhân vật trong thế giới nghệ thuật thơ trữ tình.

Thơ trữ tình được khởi nguồn từ nhu cầu tự bộc lộ của con người Hànhđộng trữ tình là kết quả của chủ thể trữ tình tự ý thức mong muốn giao lưubằng tinh thần với người khác

Hình tượng cái tôi chỉ hình thành khi nhà thơ có một quan niệm nghệthuật, một cái nhìn riêng về cuộc đời Bởi thơ ca là sự bộc lộ số phận, nhu cầu

Hình tượng cái tôi trữ tình trong thơ là một yếu tố quan trọng, bộc lộ bảnsắc tâm hồn, tiềm năng sáng tạo và khả năng đồng hóa hiện thực của mỗi nhàthơ Những nhà thơ lớn đều có cái tôi trữ tình độc đáo, đa dạng và phong phú,

in đậm dấu ấn riêng trong từng nền thơ dân tộc

Ở sáng tạo của các nhà thơ lớn, cái tôi bước vào thê giới nghệ thuật vàtrở thành một hình tượng toàn vẹn Khái niệm hình tượng cái tôi mà chúng tôi

sử dụng ở đây, nhằm xác định một chủ thể trữ tình đang tự bộc lộ với toàn bộsức mạnh nhân cách, với mọi khả năng của nó Hình tượng cái tôi này chính

là nhân vật trung tâm trong tác phẩm thơ, mang vẻ đẹp độc đáo, không lặp lại

Ở đây, chúng tôi nghiên cứu hình tượng cái tôi ở cấp độ nhà thơ trongmột tập thơ tiêu biểu Ở cấp độ này, hình tượng cái tôi là một kiểu nhân vậttrong tác phẩm văn học Nhân vật này giống với nhân vật trong tác phẩm tự

sự và kịch ở chức năng nghệ thuật Song, cái tôi trong thơ trữ tình hiện lênqua cách cảm thụ đời sống, qua cái nhìn, qua giọng điệu Hình tượng cái tôitrữ tình đến với người đọc bằng tâm trạng, qua tâm trạng Nó không hoàn

toàn đồng nhất với con người tác giả mà là kết quả của sự điển hình hóa nahệ

thuật khi cá nhân nhà thơ "nghe thấy mình trong người khác, với người khác

ngắm với con mắt khác "cá nhân tách khỏi xã hội, giọt nước ra ngoài biển cá" [21.28] Tách ra ngoài để nhìn ngắm xã hội một cách đầy đủ, tường tận

hơn Từ đây, cái tôi loại hình chuyển sang cái tôi tính cách các nhà thơ ý thức

về mình như một thế giới phức tạp

Đến với thơ ca lãng mạn, chúng ta bắt gặp sự phong phú, phức tạp củanhững thế giới bên trong, khi nhà thơ chân thành, cởi mở lòng mình Có thể

nói thơ ca lãng mạn chính là "Cuốn nhật kỷ của những cẩm xúc" [21.29] của

hồn người Vì thế mà trong thi nhân Việt Nam Hoài Thanh mới có thể thâutóm một cách tài tình thần thái mỗi hồn thơ của các thi sĩ trong phong trào thơmới Thế Lữ: rộng mở, Huy Thông: hùng tráng, Nguyễn Nhược Pháp: trongsáng, Huy Cận: ảo não, Nguyễn Bính: quê mùa, Chế Lan Viên: kỳ dị vàLưu Trọng Lư: mơ màng

Từ đây, trong thơ lãng mạn đã xuất hiện nhiều cái tôi độc đáo, riêng biệt,làm nên diện mạo mới cho thơ lãng mạn Trong sự phong phú, đa dạng đó, cáitôi Lưu Trọng Lư tuy không phải là cái tôi gây ấn tượng bởi vẻ đẹp lạ lùng,

kỳ dị nhưng vẫn là một cái tôi với những sắc diện riêng không dễ lẫn với cómột vị trí đáng kể trong thơ ca lãng mạn Để lại những tình cảm, ấn tượng đẹp

đẽ trong lòng công chúng, bạn đọc

2 Hình tượng cái tôi trữ tình trong tập Tiếng thu

Mơ màng ấy chính là thần thái, là điệu hồn riêng của cái tôi trữ tình Lưu Trọng Lư Hoài Thanh khẳng định: "Nếu quả như người ta vẫn nói, thì thi sĩ

là một kẻ ngơ ngơ, ngác ngác, chân bước chập chững trên đường đời, thì có

Lư thi sĩ hơn ai hết " [57.285] Thi sĩ đi giữa cõi trần mà cũng như mộng Cái

tôi trữ tình ấy hiện diện trong thế giới Tiếng thu "như một làn khói lam ẻo lả,

lơ lửng giữa cảnh chiều thu" [22.30] và "Hồn người thi sĩ như chỉ bàng bạc, phảng phất trong cái thế giới vô hình động mạnh là hồn người thi sĩ tan ngay" [22 26] Cái tôi trữ tình ấy được Nguyễn Văn Long cảm nhận khá đầy

đủ và sâu sắc: "Cái tôi trữ tình trong thơ Lưu Trọng Lư hầu như rất ít mối liên hệ với thực tại, mất khả năng nhận thức cuộc sóng hiện thực mà luôn chìm đắm trong thế giới mộng tưởng Màu sắc, đường nét của khung cảh, bóng dáng của con người cho đến thời gian và không gian… Tất cả đều khá

mơ hồ, không rõ nét, không xác định…" [28.15].

Đối vái Lưu Trọng Lư, thế giới mộng không phải là cõi tách biệt với cõithực mà chính là môi trường sống của hồn thi sĩ Nếu các thi sĩ lãng mạn khác(Đinh Hùng, Vũ Hoàng Chương) phải mượn đến nàng tiên nâu để nhập mộngthì với Lưu Trọng Lư mộng là quê hương, mộng là cuộc sống Ra khỏi cõimộng nhân vật trữ tình luôn cảm thấy giật mình, ngơ ngác như lạc vào một xứ

sở chỉ có đau thương Vì thế nhân vật trữ tình trong Tiếng thu coi đời là cõi

mộng: Mộng trong đời, mộng trong sự sống, mộng trong tình, mộng trongthiên nhiên Mọi thi tứ trong thơ Lưu Trọng Lư đều nảy sinh từ một cái tôi

mơ màng, mộng ảo

2.1 Cái tôi với các nhìn mộng ảo về thê giới.

Thi sĩ say sưa với tất cả mọi cái đẹp, mà cái đẹp ấy phần lớn chỉ tìm thấytrong cõi mộng Tấm lòng ông lúc nào cũng thổn thức, rạo rực, tâm hồn ông

lúc nào cũng chập chờn giữa hai miền ảo-thực Sống trong một thế giới màthời gian và không gian mơ hồ, cảnh sắc và con người chập chờn, hư ảo Hãy

đọc bài Thơ sầu rụng:

Vừng trăng từ độ lên ngôi Năm năm bến cũ em ngồi quay tơ

Để tóc vướng vần thơ sầu vụng Mái tóc buồn thơ cũng buồn theo

Với cái nhìn của nhà thơ đi bên lề cuộc đời, nhìn sự vật hiện diện quamột làn sương khói hư ảo, thi sĩ đã đẩy sự vật, hiện tượng trong thơ mình đếnbến bờ của huyền diệu Thi sĩ lúc nào cũng thấy mình phiêu du trên nhữngcon thuyền mộng, xa lánh cõi trẩn:

Bập bềnh vẫn trôi trên mây bạc Thuyền trôi đã quá giải Ngân Hà

(Thuyền mộng)

Trong một trạng thái không biết là mơ hay tỉnh chỉ biết: Cảnh trời hôm

ấy mờ mờ sương (Mộng chiều hè) Trạng thái tinh thần ấy đưa thi sĩ đến

những địa danh không ở cõi thực - những suối Mây, vườn đào, bến Trúc Lang Sông trong một thế giới mông lung, thi sĩ luôn cảm thấy lo sợ Một

tiếng gió thổi, một tiếng tre kẽo kẹt cũng làm thi sĩ giật mình tưởng nhữngchuyện không đâu Hãy cùng lắng nghe nỗi niềm của thi sĩ trong tiếng gióthổi:

Phất phơ ngọn gió lướt đầu cây Như có hồn ai về tới đây

(Trường hận)

Trong giây phút mơ màng ấy thi sĩ cảm nhận được ở đó chất chứa mộtmối hận nghìn thu chẳng thể cảm thông của vong hồn xa xứ.

Khác với Huy Thông, Thế Lữ thường ngẩng đầu lên nhìn núi cao sôngrộng mà ca lên những bài ca hùng tráng, mơ những giấc mộng huy hoàng,Lưu Trọng Lư chỉ nhìn xuống đất, bước từng bước sợ sệt, ngại ngùng như sợ

"đạp phải những linh thiêng của đất trời rơi rớt xuống" [22.30] Nhưng, trong

những cái tưởng là tầm thường nhỏ nhặt ấy, thi sĩ lại cảm được những cái tolớn, linh thiêng Ngắm một nhành hoa bên đường, thi sĩ lại nghĩ đến kiếptrước của hoa - kiếp người thiếu nữ, thoang thoảng chập chờn mà thi nhân

không thể nào nắm bắt được (Hoa bên đường) Có khi thi sĩ lại mơ màng

chuồi theo dòng cảm xúc, không biết mình nhớ ai, mong ai, đợi ai Có thể đó

là một ai đó thi sĩ chưa bao giờ gặp, một cái bóng đi qua nghiêng nghiêngkhông nhìn tỏ mặt, có thể đó là những lời tình tứ như có, như không

Trong Khi thu rụng lá:

Em có bao giờ nói với anh Những câu tình tứ thuở ngày xanh Khi thu rụng lá, bên hè vắng Tiếng sáo ngân xa, vắng trước mành

Và từ trong man mát hư không, thi sĩ lấy cái đau xót vẩn vơ làm cái đauxót của lòng mình:

Lòng anh như nước hồ thu lạnh Quạnh quẽ đêm soi bóng nguyệt tà

Giữa cuộc đời đầy toan tính, thi sĩ vẫn tìm được cho mình dòng Ngânsơn trong vắt, ánh trăng xanh thanh khiết để mơ về những kỷ niệm thuở ngàyxanh

Trăng nội vẫn mơ màng Trên những vòng tóc rối Đêm ấy xuân vừa sang

Em vừa hai mươi tuổi

(Còn chi nữa)

Nói đến những gương mặt tiêu biểu của thơ mới lãng mạn theo cách nói

của Hàn Mạc Tử, Bích Khê được xem là "người có đôi mắt rất mơ, rất mông, rất ảo, nhìn vào thực tế thì sự thực sẽ thành chiêm bao, nhìn vào chiêm bao lại thấy xô sang địa hạt huyền diệu" [57.227] Cũng có thể nói như vậy về

Lưu Trọng Lư Trong thơ ông, mọi sự vật hiện tượng hiện hữu đều ẩn chứamột linh hồn vô hình vô ảnh mà thi nhân bao giờ cũng hướng mọi giác quanvào chiều sâu vô hình ấy Chính vì thế trong thơ ông không có những đườngnét minh bạch, rõ ràng, hiếm bóng dáng của cuộc đời thực

Song "thơ ca có những cách tạo hình cho những cái vốn vô hình Không phải tạo bằng đường nét, sắc màu theo nghĩa thông thường, không tạo hình tạo dáng cho mắt thấy tai nghe mà vẫn khắc sâu trong tâm trí người đọc"

[22.162] Có được như vậy là bởi người thơ có khả năng nắm bắt được nhữngkhoảnh khắc tâm trạng, những cảm xúc mơ màng không xác định

2.2 Cái tôi với khả năng nắm bắt những khoảnh khắc tâm trạng, những cảm xúc mơ màng không xác định

Thơ Lưu Trọng Lư là thứ thơ tạo hình, tạo dáng cho tâm hồn, cho cảmxúc, cho trĩ tưởng tượng Hãy cùng thi nhân lắng nghe tiếng xào xạc của lá,

tiếng thổn thức của mùa thu trong thi phẩm Tiếng thu:

Em không nghe mùa thu Dưới trăng mờ thổn thức?

Em không nghe rạo rực Hình ảnh kẻ chinh phu Trong lòng người cô phụ?

Lá thu rơi xào xạc, Con nai vàng ngơ ngác Đạp trên lá vàng khô?

"Thu là thơ của đất trời, thơ là thu của lòng người" [17.28] Trong bốn

mùa, có thể nói, mùa thu là mùa ban tặng cho thi nhân nhiều áng thơ hay hơn

cả Với Xuân Diệu tiếng thu là: Thu đến nơi nơi đông tiếng huyền; huyền ở

đây là đàn - cây đàn vô hình và thế giới tiếng đàn hư ảo ấy phải là mùa thu,bởi đó là thứ âm thanh huyền diệu được tấu lên từ lòng vạn vật Lưu Trọng

Lư cũng cảm nhận thu là những điệu huyền ấy Những điệu huyền hay lạc

khắp thôn (Điệu huyền) Song Tiếng thu của Lưu Trọng Lư không chỉ là âm

thanh riêng rẽ nào, cũng không phải là tập hợp giản đơn của nỗi thổn thứctrong đất trời, nỗi rạo rực trong lòng người và tiếng xào xạc của rừng già

Tiếng thu là một điệu huyền một bản hòa ca vừa mơ hồ, vừa hiển hiện nỗi

xôn xao ngấm ngầm trong lòng tạo vật đang hòa điêu với nỗi xôn xao của hồnthi nhân

Em không nghe rừng thu

Lá thu kêu xào xạc, Tiếng xào xạc gợi âm thanh trầm, đục cùng với vẻ thâm u, huyền bí của rừng già Chỉ với một tín hiệu duy nhất là xào xạc - "âm thanh của lá rừng thực sự đã là sứ giả của vương quốc thu huyền bí, là phát ngôn chính thức và hàm súc của tiếng thu" [11.29] Cùng với nó là nỗi thổn thức của tạo vật, nỗi

rạo rực của lòng người đã cộng hưởng thành nỗi xôn xao mênh mang đangrung trong lòng trời đất Và như thế, Lưu Trọng Lư đã thâu tóm được cái xônxao của cả một thời đại thi ca.

Thổn thức, rạo rực là những trạng thái nội tâm đầy xuvến xao - mãnh liệt

mà thầm kín Trạng thái tinh thần đó, người ta chỉ có thể nghe được bằngchính tâm hồn mình Giữa đêm thu vàng, thi sĩ đã lắng nghe, đã cảm nhận-những xao động của đất trời được tấu lên từ lòng người và vạn vật Ngườithơ ấy như nghe được tiếng dội của chính hồn mình giữa đất trời mênh mang

Từ đó điệp khúc Em không nghe? vang lên như một lời mời gọi sự sẻ chia

của cái tôi thi sĩ Như vậy, Tiếng thu còn là tiếng của một cõi lòng đơn chiếc,

bơ vơ Nó trở thành một cung đàn da diết ám ảnh hồn người Thiếu đi sự tinh

tế, sâu lắng và một cảm quan nhạy bén thi sĩ sẽ không bao giờ nắm bắt đượcthanh âm huyền diệu ấy

Với khả năng diễn tả một cách tế vi những cảm xúc mơ màng, bàng bạclan thấm vào ngõ ngách tâm hồn, nghe tiếng sa quay đều đều, tác giả cảmnhận được nỗi buồn lan tỏa mênh mông theo dòng thời gian:

Năm năm tiếng lụa xe đều Những ngày lạnh rớt gió vèo trong cây

Nhẹ bàn tay, nhẹ bàn tay Mùi thơm, hàng xóm bay đầy mái đông

(Thơ sầu rụng)

Cái thẫn thờ khi nghe một tiếng đàn ngừng giữa nhịp:

Hoa Lan quên nở bên giàn Nhớ ai em để tiếng đàn ngừng đưa?

(Đã khuya rồi)

Từ nỗi sầu biêng biếc trong mắt các chàng trai trẻ (Mây trắng) cùng cái mênh mang vời vợi trong mắt cô dâu trẻ sực nhớ quê nhà giọt lệ tuôn (Điệu huyền) đến nỗi đau âm thầm dạ thổi tiếng vi vu của người cô phụ (Vắng chàng) đến khoảnh khắc dịu dàng của một chiều mộng chàng văn nhân và người thiếu nữ quên thân phận mơ về thế gia (Chiếc cáng điều) Những

khoảnh khắc tâm trạng, những cảm xúc mơ màng đó vừa lan tỏa, vừa ngưng

đọng trong thế giới mộng ảo Tiếng thu: "Nó gieo nhè nhẹ, chìm chìm trong

tâm hồn ta những lúc thê lương hay buồn dịu; Nó âm thầm và nỉ non khi mới đến cõi lòng ta, vang vang rồi mơn man đến muôn vật, mà qâv lên một cảnh đìu hiu lặng lẽ, nó là những tiếng trong suốt ngân nga như tiếng sếu lưng trời sắp vào đông" [42.673].

Bằng thi cảm của người nghệ sĩ, Lưu Trọng Lư đã nắm bắt được sự sốngđầy bí ẩn, đầy xôn xao trong lòng thiên nhiên tạo vật với những biến thái tinh

vi - một thế giới vừa mơ hồ vừa hiển hiện - Thế giới huyền diệu! Nó là tiếngthổn thức, rạo rực của đất trời và lòng người, tiếng xào xạc của lá, tiếng ngân

dài của ánh trăng, tiếng đạp chân trên lá khô của chú nai vàng ngơ ngác Tất

cả là sự cộng âm, đồng vọng của hồn người thi sĩ nơi thu và phát những trạngthái huyền hồ, bí ẩn của lòng người

2.3 Cái tôi phiêu lãng với những giấc mộng giang hồ.

Chìm đắm trong mộng tưởng với những cuộc tình đứt nối của giấc mơtình ái, cái tôi trữ tình Lưu Trọng Lư còn mải miết phiêu diếu trong giấcmộng giang hồ

Là người ưa cuộc sống giang hồ xê dịch (chữ dùng của Nguyễn Tuân),ngay từ thuở ấu thơ, gió cát nơi con sông Nhật Lệ đã vã vào tâm hồn cậu béhọc trò trưởng tỉnh một khí vị giang hồ Khi bước chân vào đời thi sĩ đã trải

qua những cuộc phiêu lãng vô định, ông viết:

Ôi bé bỏng một tấm thân người Một chiếc thuyền nan giữa hai bờ sống chết [31]

Đúng là Lênh đênh giữa hai bờ sông chết Tuổi trẻ, trải qua nhiều phen

lận đận, những ước mơ, những hành động đẹp đến trong đời chỉ thoáng quarồi dừng lại ở bế tắc Việc người mẹ ra đi đột ngột để lại trong lòng đứa trẻ

lên mười nỗi kinh hoàng về sự sống chết ở cõi đời cũng là mở đầu Chương nước mắt cho thi sĩ Vì thế, Lưu Trọng Lư viết ''Không phải thân thế tôi chỉ giang hồ trong cuộc sống, mà tâm tư tôi còn phiêu bạt trong cỗi đất trời mông lung mà chính tôi cũng không hiểu nổi" [31.298].

Từ thuở tráng niên, con người ấy đã khao khát làm những cuộc phiêu du.Phiêu du trong đời, phiêu du trong thơ và trong thiên nhiên, xa lánh cõi trần.Trước hết đó là những cuộc phiêu du trong đời Cũng như bao thi sĩ lãngmạn, để quay lưng lại với thực tại đen tối của xã hội, họ đã trốn vào tình yêu,dấn thân vào giang hồ phiêu lãng để chạy trốn nỗi cô đơn Lưu Trọng Lư đãtừng nhập cuộc sống giang hồ, để quên đi mối sầu cũng như các mối quan hệ

và trách nhiệm với gia đình, mượn chung rượu nồng để say sưa trong những

cuộc tình chốc lát Bài Giang hồ là tiếng lòng thành thực của cái tôi phiêu

Phút giây ấy ta mình ngây ngất Bỗng con thuyền buộc chặt rời cây.

Nhưng cuộc vui nào cũng có giới hạn, không tránh khỏi mệt mỏi và ânhận, chén rượu dâng mời đã bị khước từ:

Đêm ấy rượu nàng ta không uống

Từ sau thề không uống rượu ai.

Tiếng gọi giang hồ đã lùi lại trước đời sống gia đình Đúng là một cuộc

đấu tranh tư tưởng Nhà phê bình Lê Đình Kỵ đã nhận xét: "Ở Lưu Trọng Lư, trọng tâm bài thơ không phải ở phía gái giang hồ mà ở phía đàng trai Có đối thoại nhưng không phải ở hai nhân vật mà chỉ là mâu thuần bên trong của nhà thơ đem trao cho nhân vật" [22.166].

Trông nàng đã nhạt màu son Giật mình ta nhớ vợ con ở nhà

Từ đấy chẳng bao giờ phiêu lãng Niềm thê nhi ngày tháng quen dần.

Cũng như Nguyễn Bính, không thể tìm được sự cảm thông ở những mối

tình giang hồ vật vã: Tôi rờn rợn lắm giai nhân ạ! / Đành phụ nhau thôi kẻo đến ngày Tiếng gọi gia đình đã thắng thế Nhưng thi sĩ giang hồ lại vấp phải

bi kịch tinh thần của một tâm hồn thích phiêu du Về với gia đình có nghĩa là

về với hiện thực tẻ nhạt tầm thường Thật đáng sợ với những tâm hồn lãng

mạn! Thi sĩ lại dằn vặt, day dứt, cái day dứt của người trót mang cốt giang hồ

mà phải Ngoan ngoãn như con cừu non dại! cỏ trong vườn cắn mãi vẫn còn ngon Day dứt trước chén rượu sinh nhật vợ, uống hay không uống:

Uống chẳng lỡ ra lỗi hẹn

Mà từ nan đâu vẹn đạo chồng.

Đỡ lấy chén rượu mà xót xa cho kẻ sống trong vòng tay người thân mà

tâm hồn lại phiêu du nơi hồ bể Cuối cùng mâu thuẫn được giải quyết, tiếng gọi nơi hồ bể lại đủ sức lay chuyển, chàng dứt áo ra đi bởi Giang hồ kiếp ấy trọn đời phiêu linh.

Thôi rồi ra chốn nước non Lồng son lại để sổ cơn chim trời Thú hồ bể quyến mời du tử Niềm thê nhi khôn giữ được người.

Cái tôi đã rơi vào cái vòng luẩn quẩn không lối thoát Khi sống cuộc đờilênh đênh phiêu bạt thì cần một chỗ trú chân nhưng khi về tổ ấm với trăm

sự ràng buộc lại cảm thấy tù túng Đó là cảm giác chòng chành không nơinửơng tựa, không chốn đi về, cô đơn và ghê lạnh mà nhân vật trữ tình đã nếmtrải trên bước đường phiêu du

Là người mang cái cốt giang hồ Lưu Trọng Lư rất mê thích Nguyễn

Tuân Trong hồi ký Nửa đêm sực tỉnh ông viết: "Nguyễn Tuân nhà cách nhà

tôi mấy phố Nguyễn Tuân người không biết từ lúc nào sáng tạo ra hai chữ

"xê dịch" thay cho hai chữ "giang hồ" của tôi" [31.45] Lưu Trọng Lư đã từng

xê dịch theo Nguyễn vào Quỳnh Lưu rồi lang thang ra Thanh Hóa uống rượu,ngắm mây trôi bất chấp sự phản đối của gia đình Nhưng khác với Nguyễn

Tuân, nhà văn chủ trương xê dịch để thay đổi thực đơn cho giác quan để Mỗi ngày đươc say rượu tối tân hôn, Lưu Trong Lư có giang hồ song thi sĩ phiêu

du trong thơ nhiều hơn trong đời Khi đắm mình trong những thú vui, thi sĩ

vẫn thảng thốt giật mình ân hận bởi niềm thê nhi.

Thơ Lưu Trọng Lư không viết về thú giang hồ mà là những giấc mộng

giang hồ Trong những giấc mộng đó có cả những cuộc tình thơ mộng, chắpvới tất cả những dư vị ngọt ngào, đắm say và đau đớn của nó (đã trình bày ởphần cảm hứng) Những giấc mộng ái tình đó, đưa thi sĩ đến bến bờ xứ lạ, nơikhông vướng bận những tục lụy trần ai - Nó là hiện thân cho khát vọng vượt

ra khỏi những gò ép của cuộc sống thực, vươn tới thế giới lãng mạn, baybổng

Cái tôi thi sĩ thường mơ thấy mình rong ruổi trong giấc mơ tinh với

những bóng hình giai nhân (Nàng tiên nữ động Quỳnh Diêu, Người sơn nữ, Người thiếu nữ ở bến Ngân Sơn, Cô bé nhà bên, Cô gái mang tên Mây chiều

và Người em sầu mộng) Cùng đi đến những chốn xa xôi, nơi tuyệt vời:

Như con bướm trắng tiết xuân thiên Thấy non sông đẹp dừng một phút

Trong thế giới Tiếng thu, cái tôi phiêu lãng Lưu Trọng Lư mang dáng

dấp của một khách lãng du nơi hồ hải Không có dáng dấp của người khách

chinh phu dấn bước truân chuyên khắp hải hồ mang chí nặng bốn phương

nước rộng từ chối mọi hạnh phúc riêng tư kể cả tình yêu như Thế Lữ Không

có cái bi phẫn mang dấu ấn thời đại như Nguyễn Bính Không bâng khuângkhó hiểu kiểu Thâm Tâm mà người giang hồ trong thơ Lưu Trọng Lư là

người du khách chở kỹ nữ trên thuyền, dốc bầu uống cạn trong lúc Trăng vàng ở cuối non tây ngậm buồn Không gắn bó với cuộc sống gia đình, cái tôi

trữ tình Lưu Trọng Lư ra đi dấn thân vào gió bui Song cái tôi phiên láng củaLưu Trọng tư thấp thoáng lý thuyết xê dịch của Gide ra đi không có quyếttâm hăm hở lập công mà ra đi chỉ để ra đi, chẳng biết sẽ đi về đậu không cómục đích phương hướng gì Có khi chỉ là một khách tình si trên bước đườngphiêu lãng Như vậy, con người lãng tử Lưu Trọng Lư mang chút hơi thởphương Tây Chính hơi hướng phương Tây này làm cho những cuộc trở vềcủa lữ khách thật bâng khuâng:

Ta còn thấy bóng trẻ thơ ngây

Xe chồn gối mỏi trở về đây Trên đường hiu quạnh khách đau mỏi Chán nản hung hăng nện gót giày

(Bâng khuâng)

Dù đã cố lên gân nện gót hung hăng song cuộc trở về với đời của người

du khách vẫn nhuốm màu thảm hại Lại ra đi, trốn xa nơi tục lụy, gõ cửa từ bi

Rẽ lau rạch suối tới am mây để quên chua cay trần sự nhưng chỉ thấy thêm dư

vi chua chát của cõi trần Nắng trần chan chái, lòng trần héo Rút cuộc phiêu

du mộng mơ cũng chỉ là hư ảo Thi sĩ vẫn rơi vào trạng thái cô đơn, đớn đau,

tê lạnh:

Đêm nay họa có mình ta Đốt hương trầm cũ chờ ma dạo đàn.

(Giang hồ)

Với trí tưởng tượng kỳ diệu, cái tôi trữ tinh đã xóa nhòa ranh giới giữathực và ảo xưa và nay Vì thế trong thơ Lưu Trọng Lư chuyện đời bao giờcũng mộng, mà mộng tình bao giờ cũng thực Song, dù là chuyện mộng hay

đời "Thơ Lư bao giờ cũng thành thực một cách cảm động" [57.285].

2 4 Cái tôi thành thực

Phiêu du trong những giấc mơ tình ái, giấc mộng giang hồ, cái tôi trữ

tình trong Tiếng thu còn là cái tôi thành thực đến cảm động Đọc thơ Lưu

Trọng Tư, Hoài Thanh đã cảm nhận được thấm thía cái thành thực ấy: "Tôi biết, có kẻ trách Lư cẩu thả, lười biếng, không biết chọn chữ, không chịu khó gọt giũa câu thơ Nhưng Lư có làm thơ đâu, Lư chỉ để lòng mình tràn về trang giấy [55 286] Đâu đó lại vang lên câu nói của Pascal: "Tưởng kẻ viết

là một nhà văn không ngờ lại được gặp một con người" [57.26].

Ta bắt gặp trong Tiếng thu một cái tôi trữ tình thành thực Thành thực

trong nỗi niềm riêng tư, Lưu Trọng Lư đã kể cho ta nghe một cách cảm độngnhững kỷ niệm của tuổi thơ trong trẻo Đó là kỷ niệm về chiếc cáng xanh

những lần theo mẹ mỗi buổi chiều lững thững sườn non, là những rung động

buổi đầu đời trước hình ảnh cô bé nhà bên (Lá mồng tơi), mối tình trong mộng với cô gái mang tên mây chiều (Trên bãi biển, Lại nhớ) Đến những

băn khoăn về một thế giới siêu hình Vũ trụ ngó bao la! Nên buồn hay nên tủi

(Trăng lên) Xuất phát từ nỗi băn khoăn đó, thơ Lưu Trọng Lư mang nặng

những suy tư, trăn trở về nỗi đau của kiếp người

Thơ Lưu Trọng Lư là nỗi đau thành thực của con người Từ nỗi buồn xao xác niềm hoài niệm về người mẹ với chiếc áo cổ y và nét cười đen nhánh

trở về mỗi khi nhìn nắng mới (Nắng mới), những suy tư trước số phận những người chị thân yêu (Chị em), cho đến bao nhiêu buồn thương chán nản của

cuộc đời đầy phong ba bão táp mà thi sĩ đã nếm trải trên đường đời thi sĩ đều

kể lai một cách cảm động (Một mùa đông, Tình điên, Trường hận, Thú đau hương, Bâng khuâng ).

Nỗi buồn ấy có khi được giãi bày trực tiếp, đớn đau như cắt vào da thịt:

Ta dí đôi tay vào miếng kính Giật mình quên hết thú đau thương.

(Tình điên)

Khi rời rụng đến hoang lạnh cả tâm hồn:

Lòng anh đã rời rụng Bên sông ngày tàn rơi Tình anh đã xế bóng Còn chi nữa em ơi

(Một mùa đông)

Da diết hơn trong một cơn mưa xứ Huế:

Mưa mãi mưa hoài Nào biết trách ai

Phí hoang đời trẻ dại.

(Mưa mưa mãi)

Thành thực hơn với tâm sự nuối tiếc dư vị ngọt ngào của buổi tân hôn tiếc một cõi thiên đường đã vỡ:

-Còn đâu những giờ nhung lụa Tình ấp trong chăn

Mộng trùm trên gối Rượu tân hôn không uống cũng say nồng?

Thơ ca lãng mạn là một không gian không có chỗ cho tình vợ chồng Thi

sĩ họ Lưu cũng không phải là người của gia đình Song, trong Tiếng thu Lưu

Trọng Lư đã viết những dòng thơ cảm động cho niềm thê nhi ấy:

Giật mình ta mới nhớ ra

Là ngày sinh nhật vợ ta đó mà

Ta uống chẳng hóa ra lỗi hẹn

Mà từ nan đâu vẹn đạo chồng.

(Giang hồ)

Cái giật mình day dứt của khách lãng du đã kéo thi nhân trở lại với giađình Song cái tình trong trẻo ấy làm thi nhân xót xa nhỏ lệ:

Vợ con khúc khích đứng cười Còn ta vô ý lệ rơi xuống bàn Hết say vẫn bàng hoàng trong mộng Xót xa thay cái giống giang hồ.

(Giang hồ)

Xót xa, hổ thẹn vì đã không làm tròn bổn phận, vì đã trót mang cái cốt

giang hồ nên phải trọn đời phiêu linh Điều đáng quý là trong con người ấy

vẫn khắc khoải một niềm yêu dấu, một tấm chân tình, tha thiết với những mơước về tình yêu và hạnh phúc Không hạ thấp mình nhưng những lời chânthành van, xin, cậy, nhờ của Lưu Trọng Lư dễ làm mềm lòng người thân yêu

và sự thương cảm của người đọc:

Anh muốn van em đừng nói nữa

Lệ buồn sẽ nhỏ trong đêm nay.

(Một mùa đông)

Ta chỉ xin em một chút tình Cho lòng thắm lại với ngày xanh.

Em có bao giờ nghĩ đến anh Khi tay vịn lá rủ trên cành.

(Khi thu rụng lá)

Gió thổi hôm nay lá rụng nhiều Cậy em đan hộ tấm tình yêu

(Đan áo)

Nhờ em chỉ hộ cảnh thiên đường

Ở tận miền âm hay cõi dương

(Cảnh thiên đường) Đây chính là nét đặc sắc của cái tôi trữ tình Tiếng thu, đem lại cho tập

thơ một âm hưởng trầm, ấm giàu sức lay động bởi sự cộng cảm của mỗi tâmhồn trước những nỗi đau rất trần thế của cái tôi thành thực Lưu Trọng Lư

Như Hoài Thanh tâm sự: Mỗi lúc buồn đến, tôi lại trở về với Lư vì thơ Lưu Trọng Lư "chính là tiếng lòng thổn thức cùng hòa theo tiếng thổn thức của lòng tơ" [57.287].

Cùng với những tên tuổi của thơ ca lãng mạn (Thế Lữ, Xuân Diệu, HuyCận, Hàn Mạc Tử, Nguyễn Bính ) cái tôi trữ tình Lưu Trọng Lư đã góp phầnlàm nên cái không khí xôn xao của thời đại bằng cái nhìn mơ màng mộng ảo

về thế giới cùng với khả năng nắm bắt nhiều trạng thái huyền hồ bí ẩn của conngười, tạo vật Mang xu thế chung của thời đại mới, cái tôi trữ tình Lưu Trọng

Lư cũng mang dang dấp một khách lãng du tìm niềm vui nơi hồ hải, quaylưng lại với cuộc đời Song dù ở hoàn cảnh nào, tư thế nào cái tôi trữ tình ấyvẫn tha thiết với cuộc đời, vẫn trân trọng nâng niu, ca ngợi những gì thuộc vềcái đẹp của cuộc sống Một trong những vẻ đẹp luôn tỏa sáng và ám ảnh trongtâm hồn thi sĩ đó là người phụ nữ

3 Hình tượng người phụ nữ

Đối với Lưu Trọng Lư, người phụ nữ là tiêu biểu cho những gì đẹp nhất

ở đời Trong những sáng tác của mình, Lưu Trọng Lư đã giành trọn tình cảm

và những rung động sâu xa cho họ "Trong những tác phẩm của tôi, chỉ có một cộng tác rất tầm thường dung dị, rất lượng thiện - ấy là sự cộng tác cỉa

những người đàn bà" [31.217] Thi sĩ luôn nghĩ, người đàn bà là nguồn hạnh phúc, thương yêu của loài người Với ông, Thiên đường nơi ấy ở trong lòng

người phụ nữ:

Ở mãi miền âm hay cõi dương?

Hay ở trong, lòng người thiếu nữ

*

(Cảnh thiên đường)

Xuất phát từ một quan niệm như thế, thơ Lưu Trọng Lư nghiêng hẳn về

ca ngợi vẻ đẹp của người phụ nữ

Trong Tiếng thu, Lưu Trọng Lư say đắm và tôn thờ vẻ đẹp của người

phụ nữ Đó là hình ảnh người em sầu mộng mang nặng nỗi buồn của muôn

đời (Một mùa đông), là người thiếu nữ với tuổi trẻ đang bừng dậy sắc hương (Lá mồng tơi), là hình ảnh những người tình nương trong mộng tưởng Họ đã

đến trong thơ nhiều hơn trong đời

3.1 Bóng giai nhân

Trong lời bạt của tập Tiếng thu, Lưu Trọng Lư đã viết về họ bằng những

lời diễm lệ: "Đôi mắt của họ trong trẻo, hiền lành như bến thu Tiếng nói của

họ vẫn là nhạc điệu của những nhạc điệu Họ đã đến với tôi trong cuộc đời hay trong giấc mộng Khi từ biệt, họ đã để lại bên làn gối của ta, một ít hương sắc của tiên nga, một ít khí vị thanh tân của những cây cỏ mới chồi mọc, một ít trong trẻo và vui vẻ của tuổi niên hoa , và làm cho ta, thân đã bị đày xuống một cuộc đời nhọc nhằn đau khổ mà bao giờ cũng như phảng phất nhớ tiếc một cảnh hoa lệ ngày xưa, một cảnh hoa lệ mà mình đã được hưởng

hình như trong một kiếp trước" [30.98] Những bóng hình ấy trở thành nỗi sầu

mộng của hồn thi nhân Họ đã đến và có mặt trong hầu hết các thi phẩm của

Tiếng thu Khảo sát tập thơ, trong 52 thi phẩm thì có tới 43 thi phẩm người

phụ nữ là cội nguồn của cảm xúc

Trong tình yêu họ trở nên một cái gì đó như là thần tượng:

Mắt em là một dòng sông Thuyền ta bơi lặng trong dòng mắt em.

(Trăng lên)

Là hình ảnh lộng lẫy của người sơn nữ trong Hôm qua: Lộng lẫy trong

màu xiêm áo biếc! Như nàng tiên nữ động Quỳnh Diêu Là vẻ mơ màng người con gái quay tơ bên bến cũ: Nghiêng nghiêng mái tóc hương nồng, là vẻ nõn

nường người thiếu nữ trong Lá mồng tơi: Mồng tơi úa đỏ đôi tay nõn! Cô bé nhìn tay nhí nhảnh cười Là cái trinh trắng, ngây thơ trong (Tình điên) Nàng cũng là giai nhân bên song cửa (Một mùa đông) Dù là ai đi nữa, rút cục cũng

chỉ là bóng dáng người em sầu mộng của muôn đời - đối tượng của hồn thi

nhân hướng tới, linh hồn của những bản tình ca diệu vợi u sầu Họ đến trongthơ Lư như đi giữa một lớp sương mờ ảo ảnh, không có chân dung với nhữngnét cụ thể, hữu hình mà nhà thơ gọi bằng nàng, em, cô em, người con gái, tiên

nữ, giai nhân Đôi khi thi sĩ cũng gọi nàng bằng một cái tên cụ thể: Vân Vân nương - người con gái mây chiều mà thi sĩ đã:

-Theo dấu chim xanh

Rẽ lối trời tình Cây cùng làn gió

Về nơi Vân ở

(Lại nhớ)

Người thơ cất tiếng gọi thảng thốt Vân nương hỡi Vân nương ! Tiếng gọi

rơi vào miền hư không, lòng thi sĩ vỡ ra như cơn mưa chiều vì thất vọng, hóa

(Trên bãi biển)

Thi nhân thường khám phá vẻ đẹp của những giai nhân bằng một vàiđường nét: đôi mắt, mái tóc, làn môi, nụ cười Song những nét chấm phá ấycũng huyền hồ, hư ảo

- Mắt buồn vời vợi Hỏi gì không nói

(Ngày xưa)

- Đôi mắt em lặng buồn Nhìn thôi mà chẳng nối

Ở Trăng lên những nét miêu tả đậm hơn một chút nhưng cũng không

phải là những chi tiết chân dung mà những nét rất huyền hồ ẩn hiện sau bứctranh thu:

Vừng trăng lên mái tóc mây Một hồn thu lạnh mơ say hương nồng

Mắt em là một dòng sông Thuyền ta bơi lặng trong dòng mắt em

Trăng thu tĩnh mịch, hương thu say nồng, dòng sông lấp lánh, con thuyềnlặng lẽ trôi Không chỉ có vậy, hình ảnh thơ ở đây còn có tính chất lưỡngdiện Ẩn hiện sau màn sương thu là hình ảnh một người đẹp nằm vén mái tócmây, lộ vẻ đẹp lộng lẫy như trăng rằm, làm cho người bạn tình đang cúixuống khuôn mặt nàng phải lặng lẽ mà say về hương về sắc (Vũ Ngọc Phan).

Đọc áng thơ này nhà phê bình phải thốt lên: Thật là đầy tình và mộng, thật là

thanh cao, tuyệt bút Có lẽ trong Tiếng thu đây là trường hợp duy nhất hình

ảnh giai nhân được miêu tả một cách đặc biệt như vậy Đến Dương Quý Phi,một tuyệt thế giai nhân cũng được thi sĩ tả bằng những nét huyền hồ, hư ảo:

Nửa vạt sầu che vội mặt hoa Nói như Đặng Tiến, đây là cách miêu tả "một nhan sắc không có chân dung" [15.25] khiến người ta luôn say đắm, mơ

tưởng

Cùng viết về những giai nhân, đối với Thế Lữ Vườn trần gian không cố

gì thắm tươi hơn thiếu nữ Vì thế, người đẹp trong thơ Thế Lữ thường mang

vẻ đẹp tinh tế, dịu dàng với những nét vẽ trìu mến:

Trên vầng trán ngây thơ trong sáng Vẩn vơ qua một áng hương buồn Đôi mắt cô em như say như đắm Như buồn in hình ảnh ước mơ xa

Gần với Thế Lữ, say mê vẻ đẹp của người thiếu nữ, Lưu Trọng Lư khôngchỉ tìm ý thơ trong tình yêu với một bóng hình, mà trong thơ ông thấp thoángrất nhiều bóng hình giai nhân Mỗi giai nhân đi qua đời hay trí tưởng tượngcủa người thơ đều để lại chút hương ân ái và chút tình lưu luyến:

Em có nhớ chăng ngày hạ thắm Tình anh lưu luyến một bên lòng

(Khi thu rụng lá)

Đối với Thế Lữ, con người không lỡ lìa giấc mộng nên thơ của thờitrước, những giai nhân không đủ thân mật để thi nhân gọi bằng em mà chỉdùng hai tiếng cô em, nghe lẳng lơ mà xa vời thiếu tình ấm áp Với Lưu

Trọng Lư vẫn ảnh hưởng một chút xưa, có khi vẫn gọi họ bằng cô em (Xin rước cô em; Khi thu rụng lá) song gần gũi, thân mật và ấm nồng hơn, thi sĩ

gọi họ bằng em, cô bé, nànẹ, thiếu nữ, giai nhân xưng là anh ngọt ngào, gần

gũi

Với một cảm quan thiên về những vẻ đẹp mang tính thân phận của ngườiphụ nữ, những người phụ nữ trong bức tranh thơ của Lưu Trọng Lư không chỉ

mang vẻ đẹp diễm lệ của Tiên nga xõa tốc bên nguồn (Thế Lữ) mà người đẹp

trong thơ Lưu Trọng Lư luôn mang vẻ đẹp u sầu của những giai nhân bênsong cửa, mang tâm trạng của người cô phụ vọng phu với những tình cảmmang tính chất trần thế, cùng những nỗi đau rất thành thực và khát vọng rất

nhàn bản (Tiếng thu, Tiếng hát đò đưa, vắng chàng, Hoa xoan, Dặn em ) Giai nhân trong Tiếng thu luôn mang nặng nỗi u sầu đầy dự cảm như là nghiệp dĩ, xét đến cùng đó cũng là nỗi niềm của cái tôi trữ tình Tiếng thu.

3.2 Những thân phận bất hạnh

Với Lưu Trọng Lư cuộc sống của người phụ nữ trong xã hội đảo điên

thời đó mong manh như thân kiếp của cái đẹp Sống một kiếp vạn người thương Thi nhân đã viết về họ bằng niềm thi cảm mênh mông vời vợi và sự

tri âm da diết Vì trong thân phận mong manh yếu đuối của họ, thi nhân thấy

cả cái nhỏ bé, cô độc của mình

Xuân Diệu với Lời kỹ nữ đã cảm nhận được nỗi cô đơn thấm thía của

người kỹ nữ Nỗi cô đơn kinh khủng của lòng người, một nỗi cô đơn tự mìnhkhông chịu đựng nổi nhưng cũng không thể chia sẻ cùng ai Nàng run rẩy:

Em sợ lắm giá băng tràn mọi nẻo Trồi đầy trăng, lạnh lẽo suốt xương da

Mang trong lòng nổi sầu như biển lớn, trước cảnh trăng thanh gió lạnh,người kỹ nữ đáng thương mời mọc khách lãng du ở lại, song hạnh phúc củanàng thật là mong manh ngắn ngủi Đêm khuya, tỉnh dậy nàng chỉ còn lại một

minh, tiếp tục với nỗi cô đơn tê lạnh giữa cuộc đời băng giá Xao xác tiếng gàỉ trăng ngà lạnh buốt.

Cùng niềm thi cảm ấy, người kỹ nữ trong Giang hồ của Lưu Trọng Lư

cũng mang nỗi cô đơn buốt lạnh, cũng một tư thế chủ động với lời mời thathiết, nhuốm buồn:

Mời anh cạn hết chén này Trăng vàng ở cuối non tây ngậm buồn

Cho dù chén rượu ấy được đón nhận và chút tình tội nghiệp ấy cũng làmvơi đi nỗi niềm của người sương gió trong giây lát, thì nàng vẫn mang nỗi côđơn não nùng tê tái:

Chừ đây đêm hãy đầy sưmg Con thuyền còn buộc trăng buông lạnh lùng

Chừ đây trăng nước não nùng Chừ đây hoa cỏ bên sông rũ buồn.

Nỗi cô đơn ám ảnh nàng ngay cả trong những giây nồng đượm nhất:

Rồi trong những phút giây lâu Mắt sầu gợn sóng lòng đau rộn tình.

Chút tình ấy cũng chỉ ở lại với nàng trong giây lát Trông nàng đã nhạt

màu son khách lãng du giật mình ra khỏi giấc mộng giang hồ Chén rựơu

nồng nàng dâng bị khước từ Còn lại ê chề với nỗi đau thân xác và tâm hồn,nàng đã đi đến tận cùng của nỗi thất vọng:

Một đi lìa cửa lìa nhà Nắm xương tàn lạnh phương xa gửi nhớ

Thân phận của nàng để lại trong lòng người đọc nỗi ám ảnh về một kiếp

người bạc mệnh Cùng viết về người kỹ nữ song Người kỹ nữ trong Giang hồ

của Lưu Trọng Lư gây xúc động thấm thìa hơn bởi những lời thơ thành thực,cảm động

Trong Hồn nghệ sĩ nàng Ly Dao một mình ngồi bến Hoa giang khóc

trăng sầu cũng mang tâm sự chung của cả một lớp người - Người nghệ sĩ

trong xã hội đương thời Họ luôn cảm thấy cô đơn, lạc lõng: Huy Cận với

Chiếc linh hồn nhỏ/ mang mang thiên cổ sầu Vũ Hoàng Chương tự cảm thấy mình là đứa con lạc loài, bị quê hương ruồng bỏ, giống nòi khinh Thế Lữ như một kẻ bộ hành ngơ ngác, Xuân Diệu như Con nai bị chiều đánh lưới Nàng Ly Dao trong thơ của Con nai vàng ngơ ngác mang một kiếp thương vay khóc mướn cho thiên hạ vẫn đêm đêm Một mình ta tuôn thầm dòng lệ nơi

bến Hoa Giang để kiếm tìm một tri âm ngay cả khi thân xác đã tiêu tan chỉcòn lại là một vong hồn vất vưởng

Trong Tiếng thu hình ảnh người phụ nữ mang thân kiếp long đong đem

lại sự rung cảm sâu xa cho người đọc cũng là bởi những hình ảnh đó còn làbiểu hiện của sự gắn bó máu thịt với thi sĩ Nỗi đau, nỗi bất hạnh của họ cũngchính là niềm day dứt khôn nguôi theo suốt cuộc đời thi nhân Hình ảnh người

mẹ, người chị trong Tiếng thu chính là biểu hiện cụ thể của nguồn xúc cảm

ấy

Trong 52 thi phẩm của Tiếng thu chỉ duy nhất một lần hình ảnh người

mẹ hiện lên trong Nắng mới:

Mỗi lần nắng mới hắt bên song Xao xác gà trưa gáy não nùng Lòng rượi buồn theo thời dĩ vãng Chập chờn sống lại những ngày không

Người mẹ hiện lên trong hoài niệm với khuôn mặt, nụ cười đáng yêu,

đáng kính Với câu thơ rất tạo hình: Nét cười đen nhánh sau tay áo, chân dung người mẹ hiện lên sáng ngời, đậm nét Không phải là miệng cười hay nụ cười mà là nét cười Hình ảnh thơ bỗng sắc, bỗng nét hơn, gợi sự tương thích

với câu thơ viết về những cô gái Kinh Bắc trong thơ Hoàng Cầm sau này:

Những cô hàng xóm răng đen/ Cười như mùa thu tỏa nắng (Bên kia sông Đuống) Mẹ mang vẻ mặn mà của người phụ nữ xưa - Hàm răng nhuộm đen

đều đặn và ánh lên mỗi khi mẹ cười Nét cười ấy kín đáo, duyên dáng hơn khinép sau tay áo Chỉ thấp thóang thế thôi song hình ảnh ấy khảm khắc trongtâm trí của đứa trẻ lên mười cùng với sắc đỏ của chiếc áo mẹ phơi Bài thơngắn mà như khái quát cả cuộc đời buồn thương của mẹ Người mẹ tảo tần cảcuộc đời chỉ có một thứ vũ khí duy nhất là nước mắt mẹ nhẫn chịu cho đếnlúc ra đi vẫn còn day dứt mãi câu ca dao:

Ra đi thì sự đã liều Mưa mai chẳng quản, nắng chiều cũng cam [31]

Cùng với hình ảnh người mẹ, hình ảnh những người chị với thân phận bẽbàng, buồn tủi cũng trở thành nỗi ngậm ngùi trong thơ Lưu Trọng Lư Trong

Nửa đêm sực tỉnh, Lưu Trọng Lư đã viết những dòng tâm sự cảm động về

thân phận của hai người chị Họ đều là nạn nhân của những bi kịch hôn nhân,hạnh phúc với họ là một cái gì đó xa xôi, hư ảo, đây là tâm trạng của họ trướcđêm tân hôn:

Mai chị lấy chồng

Ở mãi Giang đông Dưới làn mây trắng Cách mấy con sông

Tâm sự của chị mang đầy dự cảm về một thứ hạnh phúc hư ảo bởi:

Chồng chị là ai Chị nào có biết Đợi đến ngày mai Nhìn qua kẽ liếp

Số phận của chị thật trôi nổi, vô định Chén rượu đào ngày cưới cũng làdấu hiệu của thời xuân sắc đã cạn Sau ly rượu hồng, mùa xuân, tuổi trẻ vĩnhviễn ra đi chỉ còn lại mùa đông lạnh giá:

Tiễn ngày vui hết Tiễn thời xuân đi

Sinh thời, Lưu Trọng Lư nuôi lòng ái mộ thi hào Nguyễn Du và mangmột ảnh hưởng lớn trong cảm quan về người phụ nữ Với thi sĩ, họ đángthương nhiều hơn giận Có lẽ vì thế mà hơn một lần, thi sĩ đã viết những lờichiêu tuyết - minh oan cho nàng Kiều và dành cho nàng sự ái mộ, thương cảm

sâu xa Trong thế giới Tiếng thu cũng là nguồn cảm hứng ấy, người phụ nữ

hiện lên với vẻ đẹp mơ màng, diễm lệ với tóc mây, môi thắm, tay nõn, mắtsầu Cùng thân kiếp lận đận, dang dở có khi thân xác đã tan lìa mà vẫn mang

mối hận nghìn thu (Cô gái Chiêm thành) hoặc lang thang với tìm tri âm nơi tình trăng gió mông lung (Hồn thi sĩ, Giang hồ) Với sự cộng tác dung dị và lương thiện của họ, thế giới Tiếng thu mang một vẻ đẹp vấn vương, đầy đắm

say bởi đó là sự hiện diện của cái đẹp, của tình yêu nơi trần thế Sau Cáchmạng Lưu Trọng Lư vẫn tiếp tục say sưa với nguồn cảm hứng này Song vớinhân sinh quan cách mạng của người nghệ sĩ trong thời đại mới, người phụ nữtrong thơ Lưu Trọng Lư tỏa sáng một vẻ đẹp mới, giàu chất hiện thực, vẻ đẹpcủa những chiến sĩ dũng cảm xả thân vì Tổ quốc nhưng vẫn mang cái dịudàng, duyên dáng của người phụ nữ Và dù ở chặng đường nào, hoàn cảnhnào, họ vẫn là hiện thân của cái đẹp, là sự cộng tác đắc lực và hiệu quả nhấtđem đến sự thành công cho những sáng tác của Lưu Trọng Lư.

II Hình tượng thế giới mộng

Thế giới Tiếng thu là một thế giới huyền hồ, mộng ảo Màu sắc, đường

nét của khung cảnh thiên nhiên đến con ngưòi đều khá mơ hồ, không xác địnhtrong không gian và thời gian hiện thực mà bàng bạc trong màn sương mờ ảocủa mộng tưởng, của kỷ niệm Biểu hiện của thế giới ấy vô cùng phong phú,phức tạp Ở đây, chúng tôi xin dừng lại ở hai phương diện cơ bản của thế giớiấy: Thời gian mộng và không gian mộng

1 Thời gian mộng

Theo GS.Trần Đình Sử, thời gian nghệ thuật là hình thức nội tại của hìnhtượng nghệ thuật, là một trong những phạm trù quan trọng nhất của thi pháphọc hiện đại, vì nó là thể hiện thực chất sự sáng tạo nghệ thuật của người nghệsĩ

Thời gian nghệ thuật là phạm trù đặc trưng của văn học Bởi văn học là

nghệ thuật thời gian: "Thời gian là đối tượng, là chủ thể, là công cụ miêu tả,

là ý thức và cảm giác về sự vận động và đổi thay của thế giới trưng các hình tượng đa dạng của thế giới xuyên suốt qua toàn hộ văn/học" (DX Likhosop) Theo N.Gây: "Thời gian nghệ thuật là một trong những phương tiện hữu hiệu nhất để tổ chức nội dung của nghệ thuật".