Văn hóa phi vật thể thăng long tập 1

Cĩ thể cĩ nhiều tên gọi cho nghệ thuật hát này ở từng địa phương, từng thời điểm như hát ca trù cịn gọi là hát ả đào, hát cơ đầu, hay hát nhà tơ… Tuy nhiên, dù cĩ tồn tại ở dạng tên gọi

Trang 1

www.100hanoi.com Văn Hoá phi vật thể

Chịu trách nhiệm: Đinh Tiến Hồng | Biên tập: Nguyễn Thị Khuyên | Hiệu đính: Bùi Quang Tú

Trang 2

Hà Nội luơn là mộ địa danh văn hĩa, kinh tế, chính trị của cả nước Tìm hiểu các thơng tin về kinh tế, văn hĩa, giải trí….của Hà Nội luơn là một nhu cầu thiết yếu của nhiều tầng

lớp nhân dân Bên cạnh đĩ, năm 2010 là năm quan trọng, với rất nhiều những dịp lễ kỉ

niệm lớn, đặc biệt là đại lễ 1000 năm Thăng Long Đây là một cột mốc văn hĩa, lịch sửđược quan tâm của cả trong và ngồi nước Đĩ chính là lí do chúng tơi lựa chọn chủđề

về Hà Nội đểđịnh hướng nội dung cho dự án chuỗi website Hà Nội

Dự án chuỗi website về Hà Nội mang tên Hà N ội Tơi Yêu được cơng ty CP ĐT Hồng

Đạt triển khai thực hiện từ tháng 2 năm 2010 Với những nỗ ực, tâm huyết và tình yêu dành cho Hà Nội, các thành viên ban dự án đã cho ra những sản phẩm văn hĩa gây

được ấn tượng với độc giả yêu Hà Nội

Đại Lễ 1000 năm Thăng Long đang đến rất gần, dự án cũng đang đi vào giai đ ạn gấp rút hồn thành để hịa chung khơng khí của ngày Đại Lễ

Dự án là một bức tranh tổng thể đi từ những sự kiện gắn với Đại Lễ, cũng như những gĩc sâu trong tâm hồn Hà Nội, những nếp sống, những cảm xúc của người Hà Nội Bên cạnh việc xây dựng và hồn thiện chuỗi website về Hà Nội, Ban dự án cịn cho ra

mắt những ấn phẩm về Hà Nội Chúng tơi đã dành nhiều tâm huyế để xây dựng Tủ sách

Hà Nội với những ấn phẩm điện tửđược tặng miễn phí cho quý bạn đọc Chúng tơi hi

vọng những tâm huyết này sẽ mang lại cho quý bạn đọc yêu Hà Nội những điều thú vị

Tư liệu chúng tơi sử dụng để thực hiện những ấn phẩm này hồn tồn được sưu tầm và biên tập từ các nguồn trên Internet nên khơng tránh được những thiếu sĩt Một số ư liệu

do lấy ở các nguồn thứ cấp, nên chúng tơi khơng thể trích dẫn nguồn đầy đủ Chúng tơi mong nhận được sự thơng cảm từ các tác giả

Xin chân thành c ả m ơ n và mong nh ậ n đượ c nh ữ ng gĩp ý t ừ phía b ạ n đọ c!

Ban d án

Trang 3

www.100hanoi.com Văn Hoá phi vật thể M ụ c L ụ c Thư ngỏ 2

Hát ảđào xuất xứ từđất Thăng Long 3

Xẩm Bờ Hồ 6

Hát xẩm chợđêm Đồng Xuân 10

Tranh truyền thần 14

Neo câu ca trù lại bến Thăng Long 18

Thánh thĩt ca trù 23

Hát chèo 28

Những điệu múa lắng hồn Hà Nội 32

Hà nội với múa rối nước 35

Phường múa rối nước làng Đào Thục 38

Trang 4

Hát ả đào xuất xứ từ đất Thăng Long

Hát ảđào hay cịn được gọi là ca trù hiện nay được mọi người biế đến như một thể loại

nhạc dân gian nhưng dành cho các tầng lớp quý tộc xưa Trải qua một thời gian tạm

lắng, thơng qua “Liên hoan âm nhạc dân gian truyền thống Châu Á – Thái Bình Dương”,

thế giới đã biế đến nghệ thuật hát ảđào của nước ta

Theo sách “Đại Việt sử ký tồn thư” về nguồn gốc loại nhạc này cĩ viết: “Mùa thu, tháng

7 năm Ất Sửu (1025) đời Lý Thái Tổ… Định lại các khoản quản giáp Chỉ con hát mới

được gọi là quản giáp Khi ấy cĩ con hát là Đào thị, giỏi nghề hát, thường được thưởng,

người bấy giờ hâm mộ tiếng của Đào Thị, cho nên phàm con hát đều gọi là đào nương”

Như vậy, cĩ thể thấy người con gái hát giỏi kia là họĐào Sau này ai làm nghềđĩ đều

được gọi là “Đào hát” “Đào nương” hay “ảĐào” đều cĩ nghĩa ám chỉ người con gái làm nghề hát xướng Cĩ thể cĩ nhiều tên gọi cho nghệ thuật hát này ở từng địa phương,

từng thời điểm như hát ca trù cịn gọi là hát ả đào, hát cơ đầu, hay hát nhà tơ… Tuy nhiên, dù cĩ tồn tại ở dạng tên gọi nào thì sự t n tại của ca trù luơn gắn liền với các đào

nương “ khơng cĩ đào nương bất thành ca trù, khi nĩi đến ca trù khơng thể khơng nĩi tới

đào nương” Để trở thành mộ đào nương cũng khơng phải là chuyện dễ, phải hội được nhiều tiêu chuẩn khắt khe như giọng hát, năng khiếu âm nhạc (thẩm âm, gõ phách), tri

thức âm nhạc và văn thơ, lịng đam mê và kiên trì… sự tồn tại của ca trù được quyế

định bởi chính các đào nương Các đào nương chính là những người truyền tải và thể

hiện những cái hay, cái đẹp, cái độc đáo của ca trù, giúp ca trù tồn tại cho đến ngày nay

Trang 5

Theo sử sách ghi chép lại, được dân gian thừa nhân thì hẳn bộ mơn nghệ thuật này phải

được nuơi dưỡng từ bao đời Nếu theo sách sử thì nghề hát ảĐào xuất xứ từđất Thăng Long – nơi hội tụ những bậc vương tơn, cơng tử, khách phong lưu với những nhu cầu

hưởng thụđời sống tinh thần phong phú Kinh thành cĩ thể là nơi xuất xứ hoặc ít nhấ

nơi đây cũng là mảnh đất màu mỡ làm cho nghệ thuật hát này được thăng hoa

Trong những tên gọi cho mơn nghệ thuật hát này thì tên hát ảđào và hát ca trù được

mọi người biế đến nhiều hơn cả Cái tên ảđào được ra đời từ ban đầu với ý nghĩa là gọi tên những người theo nghiệp ca xướng cịn tên ca trù thì cĩ thể giải thích theo lối triết tự:

“ca” nghĩa là hát cịn “trù” nghĩa là tre Ngày xưa giấy bút ghi điểm cịn hiếm Những

người thưởng thức ả đào hát mà thường là vương tơn, cơng tử, quý tộc, phú hào cĩ trong tay mỗi người một bĩ thẻ tre do chủđồn hát mang tới Khi đào hát tới chỗ hay mà

người nghe tâm đắc thì tùy theo ý và sự hào phĩng của từng người mà ném thẻ thưởng Sau khi tàn canh hát, ả đào cứ đem thẻ của mình vào nơi tổ chức cuộc vui mà lĩnh

thưởng Nếu quy định mỗi thẻ một tiền, thì 60 thẻđược lĩnh một quan tiền

Đĩ chính là xuất xứ của ca trù và sau ngày người ta dùng luơn nĩ để nĩi về nghệ thuậ

hát ả đào nhưng nĩ chỉ mang ý nghĩa phiếm chỉ chứ khơng đúng với nguồn gốc hình thành nghệ thuật hát này

Ngay từ xa xưa, hát ảđào cịn được dùng vào loại hát thờ thần mà thường gọi là hát

“cửa đình” Trong những ngày lễ hội, bên trong đình, đền, các viên quan tiến hành cuộc

tế lễ cịn ngồi cửa đình thì các phường cứ múa hát Ngày xưa các đào hát phải biế

múa và cuộc hát này khơng chỉ phục vụ cho thần linh mà cịn phục vụ cho cả người xem

Cuộc hát cũng phải cĩ bài bản đểăn nhập với nội dung của cuộc tế, thể hiện được sự

thành kính của con người đối với các vị thần linh thiêng Chính vậy mới thể hiện được

thần – người hịa hợp, thần gắn bĩ mật thiết với con người Nghệ thuật này khơng chỉ sử

d ng trong hát “cửa đình” mà đã được vời vào hát trong cung đình, nhiều nhà giàu cĩ

hiếu hỉ cũng đĩn phường hát về nhà

Đặc biệ đối với các giới tri thức, quý tộc cĩ nhu cầu thưởng thức thơđã đĩn phường hát

về nhà hoặc lập ra hẳn một ban hát, viết lời cho đào hát để biểu diễn thường xuyên ngay trong dinh thự như Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật hoặc Chiêu Quốc Vương Trần Ích

Tắc thời nhà Trần

Trang 6

Xẩm là âm nhạc ñường phố Nhưng tại sao nó không gắn với một cái ñuôi khác mà lại

g n với Bờ Hồ? Lại có người gọi “Xẩm tàu ñiện”? Thực ra cách gọi khác nhau nhưng

cơ sởñể gọi lại không khác: Tàu ñiện muốn chạy ñi ñâu thì cũng bắ ñầu từ Bờ Hồ và

từñâu về thì cũng dừng ở Bờ Hồ

Tại sao những người hát xẩm không chọn ga Hàng Cỏ cũng là bến Tàu còn ñông ñúc

hơn bến tàu ñiện? Giản ñơn là tàu ñiện tuy chỉ t i ña có 3 toa, chở ít khách hơn nhưng liên tục chuyến ñi chuyến về nên khách luôn luôn mới Còn tàu hỏa lại không ñi về liên

tục, hơn nữa, xuống tàu là người ta về nhà hay ñến ngay nơi cần ñến Do vậy, bến tàu

ñiện là nơi kiếm tiền thuận tiện hơn chỗ khác, vì thế dân gian gắn xẩm với tàu ñiện Trong những người hát xẩm, không có những quy ước về lãnh ñịa, nhóm này ngồi chỗ

này thì nhóm kia tự biế ñi chỗ khác Giữa họ không bao giờ có ẩu ñả tranh giành chỗ

hát, vì họ rất hiểu câu nói “Đồng cảnh tương lân”

Truyền thuyết kể rằng, vào thế kỷ XIII, Hoàng tử Trần Quốc Đĩnh bị người em trai ñâm

mù mắt giữa rừng xanh, ñ ạt ngọc quý ñể chiếm ngôi vua Trong cơn mê sảng, Đĩnh

mơ thấy mình ñược ca hát với một bầy tiên nữ trong tiếng nhạc tưng bừng… Tỉnh dậy, Hoàng tử mới biết là mình ñược những người dân quê thôn dã hết lòng chăm sóc Qua

cơn hoạn nạn và nhớ lại giấc mơ, Đĩnh ñã lần mò tự tay chế tác cây ñàn bằng mộ ống tre dài, có cần mềm ñể nắn tiếng chỉnh âm, lại có dây xe bằng vỏ cây và có que ñể bật,

gõ thành tiếng nhạc Chàng còn soạn ra cả những bài thơ ñể hát, kể lể tâm tình của mình, của ñời, mang niềm vui ñến với mọi người, mọi nhà, tay ñàn miệng hát khắp mọi

nơi, từ bến sông, bãi chợ, sân ñình… Tiếng tăm của chàng ca sĩ mù vang ñến tận kinh thành, Thái Thượng hoàng cho vời vào cung, mới hay ñó chính là Hoàng tử mất tích

n m nào… Từñấy, Đĩnh ra sức dạy dỗ cho mọi người ñàn hát, nhất là những người khiếm thị, vừa là ñể vui ñời, vừa là nghiệp mưu sinh…

Trang 7

Nh ữ ng lo ạ i nh ạ c c ụ trong mơn ngh ệ thu ậ t hát x ẩ m

Vậy xẩm ra đời từ khi nào? Cĩ nhà nghiên cứu cho rằng, cĩ thể xẩm ra đời trước khi

cĩ hát chèo, là một trong nhiều nguồn gĩp phần cấu thành hát chèo Hoặc xẩm chỉ là

b n sao vụng về của hát chèo trong điều kiện và hồn cảnh rấ ư hạn chế của lớp

người tật nguyền; hoặc đây là mối liên quan ruột rà tất yếu khơng ai chối cãi giữa hai

loại hình, bởi chính nghệ nhân xẩm xếp hát xẩm và chèo cùng loại trung ca, trong khi

tuồng vào loại võ ca, ca trù vào loại văn ca Các nghiên cứu về xẩm cho ra kết quả: Hát

xẩm là một thể loại khan xuất hiện ở Hà Nội vào những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ

XX Ban đầu chỉ cĩ xẩm Hà Nội, sau đĩ đã “loang” ra để cĩ những điệu xẩm Ninh Bình, Nam Định, Hưng Yên… Xẩm cĩ rất nhiều bài, nhưng cĩ 7 bài đặc trưng là Xẩm chợ, Chênh bong, Riềm huê, Ba bậc nhịp bằng, Phồn huê, Hát với ai và Xẩm thập ân với

những làn điệu Xẩm chợ, Xẩm thập ân, Xẩm tàu điện Các bài xẩm về Hà Nội thường

nhắm đến hai đích, giới thiệu với người ở quê về đơ thị phồn hoa này và “nịnh” người dân thị thành, nơi hằng ngày họ nai lưng kiếm sống Trong bài “ Hà Nội 36 phố phường”

cĩ đ ạn:

Hà Nội như động tiên sa Sáu giờ t t hế đèn xa đèn gần Vui nhất cĩ chợ Đồng Xuân Mùa nào thức nấy xa gần xem mua…

Trong bài “Vui nhất Hà Thành” cĩ câu:

Bắc kỳ vui nhất Hà Thành Phố phường sầm uất văn minh rợp trời

Trang 8

Thanh tao lịch sự đủ mùi Cao lâu rạp hát vui chơi đủ đầy Đâu đâu khắp hế đơng tây Thăng Long thắng địa xưa nay tiếng đồn

Cũ thời băm sáu phố phường Ngày nay mở rộng đến hàng vài trăm Người đi xe chạy ầm ầm

Đua chen thương mại bội phần hơn xưa Nhất vui là cảnh Bờ Hồ

Những năm 30 của thế kỷ trước, ở bãi An Dương cĩ xĩm xẩm Sở dĩ cĩ tên như vậy

bởi xĩm cĩ chừng 10 nĩc nhà gồm tồn những người hát xẩm Ban ngày họđi hát, tối

lại về nấu nướng ngủởđây Xĩm tồn tại đến năm 1954, sau đĩ thì mỗi người một nơi

Số ượng người hát xẩm đơng nhất là thời kỳ Pháp thuộc và những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp Song tưng bừng nhất lại là năm 1954 Sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hịa ra đời, xẩm cịn được “thời sự hĩa” Chẳng hạn để hưởng ứng phong trào bình dân học vụ, các nghệ nhân xẩm đã sáng tác bài “Tiễu trừ giặc dốt” (được trình diễn ở chiếu xẩm Đồng Xuân với lời mới “Tiễu trừ tham nhũng”) Sau Hiệp

định Giơ-ne-vơ, Nhà nước vận động nhiều nhĩm hát xẩm, cử người viết bài hát và đến

diễn ở các vùng duyên hải miền Bắc nhằm chống lại phong trào di cư vào Nam do thực dân Pháp lơi kéo Vài ba chục nghệ nhân hát xẩm ở Hải Dương, Ninh Bình, Nam Định,

Bắc Giang, Hà Nội… đã tham gia cuộc vận động này Nhà văn Thanh Tịnh được giao

phụ trách một nhĩm hát xẩm gồm 23 anh chị em khiếm thị, về vùng Bùi Chu, Phát Diệm

để hát với mục đích trên Hịa bình lập lại ở miền Bắc, tại bến tàu điện Bờ Hồ vẫn cĩ khá nhiều người khiếm thị hát xẩm, cĩ một cặp vợ chồng lùn tịt hát rất hay và họ kiếm

sống ở đây cho đến khi Mỹ ném bom Hà Nội thì dắt díu nhau đi đâu khơng rõ Những

n m 70, loại hình nghệ thuật này mai một rồi đi dần vào quên lãng Kể từđĩ những

người hát xẩm khơng cịn được hành nghề nữa, hát xẩm tưởng chừng như đã thấ

truyền

Khi sân khấu hát xẩm xuất hiện trên khu phốđi bộ Hàng Đào - Đồng Xuân từđầu tháng 4-2006, bỗng nhiên người ta thấy xẩm vẫn cịn duyên và mặn mà lắm Nhạc sỹ Thao Giang, chủ nhiệm chương trình âm nhạc dân gian “Hà Nội 36 phố phường” và cũng là

người cĩ cơng sưu tầm, khơi phục lại nghệ thuật hát xẩm cho rằng, cách buơn bán, các

cửa hàng cĩ thể thay đổi nhưng hồn của bài hát vẫn ở trong tâm thức mỗi người khi họ

Trang 9

nghe xẩm Để phục vụ cho chương trình này, nhĩm “Xẩm Hà Nội” đã sưu tầm được khoảng 20 điệu Ngồi những điệu được phổ từ thơ của Nguyễn Khuyến, Á Nam Trần

Tuấn Khải, Nguyễn Bính, như: Mục hạ vơ nhân, Anh khĩa, Lỡ bước sang ngang, Trăng sáng vườn chè… thì cịn nhiều điệu khác, trong đĩ khá đặc sắc chính là “Xẩm tàu

điện” do nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa trình bày “Xẩm tàu điện” đặc sắc bởi đây chính là điệu

xẩm của riêng Hà Nội Nếu ca trù, hát cơ đầu là “đặc trưng” của phố Khâm Thiên, thì hát xẩm là đặc trưng của chợ Đồng Xuân và phố cổ Những nghệ sĩ yêu xẩm phải kể

đến NSƯT Xuân Hoạch (Nhà hát Ca múa nhạc Việt Nam), Văn Tý (Viện Văn hĩa dân gian), Thanh Ngoan (Nhà hát Chèo Việt Nam), Đồn Thanh Bình (Trường Đại học Sân

khấu - Điện ảnh), cơ “xẩm trẻ” Mai Tuyết Hoa (Viện Âm nhạc)… cùng các nhạc sỹ Hạnh Nhân, Hồng Thái, Lê Cương, Tự Cường… đã tập hợp về Trung tâm Phát triển nghệ

thuật âm nhạc Việt Nam của Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Văn Khang và nhạc sỹ Thao Giang

từ năm 2003

Đĩ là những tín hiệu tốt cho một tương lai của xẩm trong văn hĩa đường phố của

Thăng Long - Hà Nội Và chắc là sẽ khơng bị ruồng rẫy như một thời

Trang 10

Hát xẩm chợ đêm Đồng Xuân

Sau những biến cố của lịch sử, hát xẩm trong tiềm thức người Hà Nội dường như dần

đi vào quên lãng giữa những bộn bề của cuộc sống Nhưng giờđây, xẩm khơng chỉ trở

lại bởi dăm ba câu hát bên đường mà nĩ đã thực sự trở thành bộ mơn nghệ thuật với

niềm đam mê khơng dứt của những người đã trĩt một lần nghe xẩm

Trung tâm nghiên cứu và Phát triển Âm nhạc Việt Nam là một trong những cái nơi đào

tạo hát xẩm hiện nay và đã thu hút được sốđơng học viên theo học, trong đĩ phần lớn

là các bạn trẻđến từ khắp mọi miền

Một lớp học hát xẩm đặc biệ được khai giảng do Trung tâm nghiên cứu và Phát triển

Âm nhạc Việt Nam tổ chức đã thu hút được mọi tầng lớp trong xã hội, đặc biệt là các

b n trẻ Họ học hát xẩm cĩ thể vì thú vui, vì thích nhưng điều quan trọng hơn cả là họ

đã ý thức được việc lưu giữ dịng nhạc kén người nghe này để khơng bị mai một

Chị Nguyễn Thị Hà, sinh viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho biết: “ Lúc đầu em khơng thích nghe hát xẩm nhưng khi đến đây vài lần được các anh chị của Trung tâm

d y cho vài làn điệu Thế ồi, em mê hát xẩm từ lúc nào khơng biết”

Nhạc sĩ Thao Giang, Phĩ Giám đốc Trung tâm nghiên cứu và Phát triển Âm nhạc Việ

Nam cho biết: “Sau khi hát xẩm được khơi phục và biểu diễn vào mỗi tối thứ 7 ở chợ

đêm Đồng Xuân, đã cĩ rất nhiều người đến Trung tâm xin theo học và chiếm phần lớn

là các bạn trẻ”

Trang 11

Những ngày đầu mở lớp, cả Trung tâm vừa mừng vừa lo Mừng vì đơng người theo

h c nhưng lại lo khơng biết họ cĩ theo được đến cũng hay khơng Nếu được đào tạo tố

và thêm một chút đam mê thì đây sẽ là những hạt giống nối tiếp thế hệđi trước gìn giữ

một loại hình âm nhạc độc đáo Nhưng lại lo khơng biết học viên cĩ thể “bám trụ” được

với lớp bao lâu

NSƯT Văn Ty cho biết: “Trung tâm mở lớp học hát xẩm miễn phí nhằm thu hút mọi

người đến với xẩm, cũng chỉ duy nhất với mục đích lưu truyền lại nĩ”

Tuy lớp học được tổ chức hồn tồn miễn phí nhưng cả thầy và trị đều rất nghiêm túc,

do phần lớn số ượng học viên đều đang đi học, đi làm nên thời gian học chủ yếu thầy

phải phụ thuộc vào trị

Những học viên lớn tuổi đến Trung tâm nhưđể tìm lại một chút gì đĩ ngày xưa của Hà

Nội, cơ Đinh Thị Hiền, ở Khu đơ thị mới Linh Đàm cho hay: “ Từ nhà lên lớp học hơi xa,

nhưng đến đây được học xẩm, cũng thấy đỡ buồn nên con cháu cũng ủng hộ cho lên

h c”

Trang 12

Cịn bác Hồ Thị Thủy, ở mãi tận Từ Liêm những cũng lặn lội đi xe bus sang lớp học: “

Lớp học miễn phí nhưng chất lượng, tơi đang định rủ mấy bà hàng xĩm cùng đi học cho vui”

Khơng chỉ các cơ bác lớn tuổi mà cĩ những em nhỏ như Nguyễn Ngọc Anh, 10 tuổi quê

ở Thái Bình nhân dịp nghỉ hè lên nhà bác chơi, được đi chợ đêm nghe hát xẩm cũng

n ng nặc địi bác cho đến học hát

Nguyễn Hồng Đăng là con gái nghệ nhân xẩm Nguyễn Văn Gia cũng quyết học xẩm chỉ

đơn giản để “ thay đổi định kiến là xướng ca vơ lồi”

Xẩm cĩ 8 điệu nhưng trước hết học viên sẽđược làm quen với các điệu dễ như xẩm tàu điện rồi đến các điệu khĩ hơn như huê tình, xẩm thập ân Để hát được xẩm khơng

chỉđịi hỏi năng khiếu mà cịn cần đến sự khổ luyện của người học, phải nắm được ý

tứ của bài hát

Hát xẩm phải luyến láy, tập trung cao độ nghe nhạc đệm cho chính xác Xẩm khĩ ở chỗ

khi mới chỉ nghe thì thấy rất dễ bởi vì ca từ mộc mạc đơn sơ nhưng điều đĩ khơng đồng nghĩa với việc nĩ bản năng vơ hồn, chỉ khi hát mới cĩ thể hiểu được cái tinh tế của các

Trang 13

nghệ nhân nên xẩm phải cĩ những nốt tơ đệm để nhấn, bộc lộ đựoc tình cảm trong

từng câu chữ của mỗi bài hát

“Chúng tơi khơng thu tiền học phí ở lớp hát xẩm, nhưng cũng khơng cĩ thù lao Lớp học

do các nghệ sỹ trong Trung tâm đứng lớp truyền dạy cho học viên một cách bài bản

nhất, và phải bằng chính niềm say mê với xẩm mới cĩ thể giúp chúng tơi mới làm được

điều này” Nghệ sĩ Thao Giang cho biết

Sau một thời gian đào tạo, học viên nào đáp ứng được nhu cầu và cĩ chất giọng tốt sẽđược biểu diễn cùng với các nghệ sỹ ở chợ đêm hay các chương trình mà Trung tâm tham gia

Tiếng lành đồn xa, các trường học trên địa bàn thành phố cũng gửi đến Trung tâm

những bạn trẻ cĩ khả năng ca hát để thành lập nhĩm hát xẩm Trung tâm cũng đặt ra các tiêu chí để tuyển chọn và đào tạo số học viên từ các trường học, các nhà văn hĩa

của các quận huyện, yếu tốđầu tiên là niềm đam mê với xẩm sau đĩ Trung tâm sẽđào

tạo những kĩ năng khác để các bạn thực sự là những truyền nhân cho những bạn trẻ

khác

Trường đại học FPT là một trong số ít các trường đại học đã thành lập được CLB hát

xẩm và cĩ những hoạ động thường xuyên thu hút được thêm nhiều bạn trẻ tham gia

Đây là thành cơng bước đầu của Trung tâm cũng như là cánh cửa mở ra niềm hy vọng

mới cho sự trở lại của xẩm

Trang 14

Tranh truyền thần

L c giữa con phố Hàng Ngang sầm uất và rực rỡ sắc màu của các cửa hàng quần áo,

cĩ một gĩc nhỏ thâm trầm với hai màu đen – trắng, đĩ là cửa hiệu vẽ tranh truyền thần

hiếm hoi cịn sĩt lại ở phố cổ Hà Thành

Đã cĩ một thời nghề này phát triển mạnh, tạo nên một giá trị văn hĩa đặc trưng của đất

Hà Thành Nhưng với sự phát triển như vũ bão của khoa học cơng nghệ, giờ đây ảnh

k thuật số đã chiếm ngơi tranh truyền thần, nghề vẽ tranh truyền thần sắp chỉ cịn

được kể ại trong những câu chuyện của các cụ già Tràng An Lớp họa sĩ cũđa phần

đã ra đi, khơng cĩ người kế thừa bởi nghề này khơng thể làm giàu được khiến tranh truyền thần dần bị mai một Họa sĩ truyền thần Nguyễn Bảo Nguyên (47 Hàng Ngang) là

một trong số ít những họa sĩ truyền thần hiếm hoi cịn lại và ngày ngày vẫn say sưa giữ

h n cho tranh

Trang 15

Th ờ i hồng kim c ủ a tranh truy ề n th ầ n

Tranh truyền thần ra đời từ thế kỷ XIX, khi mà nhiếp ảnh cịn là mơn nghệ thuật xa xỉ, khơng phải ai cũng cĩ tiền để phĩng một bức ảnh Ban đầu người họa sĩ vẽ theo người

mẫu thật sau đĩ là vẽ theo trí tưởng tượng của người kể Đến thập niên 30 của thế kỷ

XX nghệ thuật vẽ truyền thần dần phát triển theo một hướng mới Nghệ thuật vẽ tranh theo trường phái ấn tượng Pháp nhanh chĩng phát triển trong các phịng vẽ của những

h a sĩ đầu tiên tốt nghiệp trường Mỹ thuậ Đơng Dương, các hiệu ảnh tân kỳ cũng bắ

đầu xuất hiện ở các thành phố lớn với những tấm ảnh rõ nét, nghề truyền ảnh ra đời

Người họa sĩ dùng mực Tàu mài ra nước vẽ ại những bức ảnh đã chụp theo yêu cầu

của khách Nhưng thời kỳ cực thịnh của nghệ thuật truyền thần này lại là những năm

1960 – 1970 Nguyên nhân chủ yếu là do thời kỳ chiến tranh, nhiều người ra đi khơng bao giờ trở l i Tất cả những gia đình cịn lưu giữđược chỉ là một tấm hình nhỏ xíu cĩ khi đã bị hư hại hay chụp chung với nhiều người khác, mặt người chỉ to bằng hạ đỗ

Những tấm ảnh đĩ được truyền thần phĩng to và đặt lên bàn thờ của người đã khuất

Cửa hàng ảnh truyền thần của họa sĩ Bảo Nguyên nổi tiếng ở đất kinh kỳ vào thời đĩ (từ năm 1956)

Trang 16

hàng trăm người với vài chục cửa hiệu lớn nhỏ Truyền thần lúc bấy giờ là một nghề

“cực thịnh” Ơng Nguyên cho biết, để trở thành thợ vẽ truyền thần phải mất ít nhất 3-4

n m, thành người lành nghề khoảng 5-10 năm, cĩ khi phải theo đ ổi cảđời Đĩ là nghề

địi hỏi lịng kiên trì, cần mẫn, mức độ t p trung cao, cĩ năng khiếu hội họa và hiểu biế

nhấ định về giải phẫu học Theo ơng Nguyên, vẽ truyền thần là phải truyền được cái

“thần” của bức ảnh Cái “thần” ấy là phần hồn, cĩ thểở đơi mắt, khoé miệng hay chiếc

áo, đơi tay của người trong ảnh

Người thợ nhìn bức ảnh sẵn cĩ, bắt lấy cái “thần” và thể hiện dưới một bức vẽ khác Để

hồn thành một bức ảnh truyền thần, người thợ phải thực hiện nhiều cơng đ ạn cơng phu Trước hết, phải chọn được loại giấy canson (căng-xơng) của Pháp đối với thời

trước, và bây giờ là loại giấy xốp Đức cĩ độ dày vừa phải, “bắt” thuốc, tẩy được Bút vẽ

cũng được chế tạo một cách rất thủ cơng: vĩt thật nhọn một thanh tre (hoặc thường là

đũa), chẻ giữa rồi cắm vào mộ đầu tăm làm ngịi bút

Nghe cĩ vẻđơn giản nhưng chưa ai cĩ thể sản xuất hàng loạt bút này Mỗi họa sĩ cĩ bí quyết riêng trong việc làm bút và ai vẽ thì tự tạo lấy bút riêng cho mình Thuốc vẽ là

muội đèn dầu Loại thuốc này cĩ ưu điểm mịn, lên hình nét, rõ Để l y được muội đèn

cũng khá là vất vả, người họa sĩ phải vặn đèn dầu thật to, quấn giấy bản tạo thành phễu

hứng muội đèn, hứng được một ít muội đèn thì quần áo, đầu tĩc cũng lấm lem hết cả

Bây giờ thuốc vẽđã cĩ thể mua được loại bột màu của Tiệp Khắc, Trung Quốc, nhưng

người họa sĩ vẫn thích dùng muội đèn dầu được chế thủ cơng hơn cả

Để vẽ ại một bức ảnh địi hỏi người họa sĩ phải kiên trì, cần mẫn và tập trung cao độ,

bức ảnh sao kho hồn tất khơng chỉ giống với ảnh được chụp mà cịn phải truyền được

thần thái của con người đĩ Quan trọng nhấ đĩ chính là đơi mắt của người được vẽ mà

người họa sĩ gọi là “điểm nhãn”, đây là cơng đ ạn khĩ nhất, phải vẽ sao để truyền được cái hồn cho bức tranh Đĩ chính là nét độc đáo trong các bức tranh truyền thần mà khơng một nhà nhiếp ảnh nào thực hiện được

Trang 17

rồi ñến thời ñổi mới, kinh tế khá dần, nhiếp ảnh phổ biến hơn thì cũng là lúc cái chức

n ng “tranh thờ” của truyền thần thu hẹp lại Bắ ñầu từñây, tranh truyền thần có một ý nghĩa mới, một bước ngoặt, cả những người sống cũng mang ảnh của mình ñến cửa hàng truyền thần ñể truyền Lúc ñầu là người nước ngoài Các bức tranh truyền thần

với bố cục ông tây bà ñầm, mắt xanh mũi lõ bên cạnh nhau, hai ñứa con, một trai mộ

gái ở giữa là phổ biến hơn cả Các cửa hàng truyền thần trên phố Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Đường rấ ñông khách, khách Liên Xô, khách Thụy Điển, khách Pháp ñến

ñặt vẽ những bức truyền thần gia ñình như vậy ñể lưu niệm

L ố i ñ i nào cho tranh truy ề n th ầ n trong th ờ i ñạ i m ớ i?

Cuộc sống phát triển, công nghệ số chiếm lĩnh thị trường, giờ muốn phục chế một bức

ảnh cũ chỉ mất vài giờñồng hồ, giá tiền cũng chỉ từ 60-150 nghìn ñồng trong khi muốn

vẽ một bức tranh truyền thần phải mất vài ngày với giá khá cao, từ 300 trăm ñến 1 triệu

ñồng Ưu thế nhanh, tiện, rẻ của ảnh kỹ thuật số ñã dần khiến tranh truyền thần mấ

chỗñứng Ở Hà Nội hiện nay những cửa hiệu vẽ tranh truyền thần chỉ còn ñếm ñược trên ñầu ngón tay, ở 47 Hàng Ngang, 24 Hàng Đường, 51 Hàng Đào

Nhưng với những người yêu nghệ thuật thì tranh truyền thần vẫn là một nét ñẹp ñáng

lưu giữ và trân trọng Mới ñây, vào tháng 2/2009, tại Gallery 39A – Lý Quốc Sư – Hà

Trang 18

26 bức trong bộ sưu tập tranh truyền thần do hoạ sỹ Lê Thiết Cương sưu tập trong khoảng 10 năm gần đây) Đây là triển lãm về tranh truyền thần hiếm hoi, cĩ lẽ vài chục

n m mới cĩ Họa sĩ Lê Thiết Cương muốn gìn giữ nghệ thuật truyền thần bởi theo ơng:

“Ở các nước khác khơng thấy cĩ nghệ thuật truyền thần và ở nước mình thì dường như

nĩ là “đặc sản” của miền Bắc Giờđây, khi bịảnh kỹ thuật số ấn át, nghệ thuật truyền

thần mai một dần Nếu khơng cĩ người giữ lại thì thế hệ sau khĩ cĩ thể hình dung được

về truyền thần”

Tranh truyền thần bây giờ cĩ thị trường mới, hướng đến người nước ngồi Khách du

lch nước ngồi đến Hà Nội coi truyền thần là “đặc sản” của hội hoạ Việt Nam và muốn truyền thần các bức ảnh của gia đình để lưu niệm Việt kiều về nước thích truyền thần

một số chân dung như: vua Bảo Đại, Nam Phương hồng hậu, hoặc các cơ gái Bắc Kỳ

từ các bưu ảnh cũ Một số người khác chọn truyền thần chân dung các tài tửđiện ảnh, ngơi sao ca nhạc, thể thao, những người nổi tiếng đương thời Thậm chí, cĩ những đơi uyên ương cịn mang ảnh cưới, ảnh con cái mới sinh đến truyền thần Ơng Nguyên

nhận được rất nhiều “đơn đặt hàng” của những người khách nước ngồi qua e-mail và

h đều bày tỏ lịng cảm kích khi được nhận tác phẩm nghệ thuậ độc đáo do họa sĩ vẽ

Vẫn biế để gìn giữ nghề này trong thời đại số hĩa hiện nay là rất khĩ khăn, song những

người đam mê với nghề vẽ tranh truyền thần cả mộ đời như họa sĩ Bảo Nguyên thì vẫn

lạc quan lắm, ơng đang truyền cái nghề đáng quý này cho con trai là anh Nguyễn Bảo Lân và hàng ngày miệt mài với giá vẽ, dù bên ngồi cuộc sống phố phường vẫn xơ bồ

chảy qua

Neo câu ca trù lại bến Thăng Long

Đến với ca trù như cái duyên đất trời định sẵn, ca nương Phạm Thị Huệđã dành hế

niềm đam mê, vượt qua nhiều khĩ khăn trong cuộc sống để học đàn, học hát Tâm nguyện của chị là giữ lại cho đời sau câu hát của người xưa…

Dọc ngang “tầm sư học đạo”

Trang 19

ñược nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc ở Bích Câu ñạo quán (Câu lạc bộ Ca trù Hà Nội)

Nhờ bà Chúc chị lại quen bà Kim Đức, mộ ñào nương của Hà Nội Chị thường xuyên

ñến thăm bà và xin ñược bà truyền dạy Ca trù Nhưng bà Kim Đức ñã có học trò chân truyền nên không nhận chị nữa Phạm Thị Huệ kiên trì lui tới, học “lỏm” trong những

cuộc tụ họp hát hò Bà Đức ñã “ñộng lòng” trước sự quyết tâm của chị nên bà nhận

d y chị hát một bài Chèo với những kỹ thuật thanh nhạc rất gần Ca trù “Bí quyết thanh

nhạc” của bà Kim Đức chính là vốn liếng ít ỏi ban ñầu của chị

Từñó chị càng dấn thân sâu hơn vào con ñường chinh phục Ca trù Sau ñó chịñã tìm

ñến danh ca Ngãi Cầu – Nguyễn Thị Chúc (Hà Tây) và tiếp tục dùng chiêu “ngoan cố

ñể bám trụ và xin theo học Cuối cùng bà Chúc cũng xiêu lòng trước niềm ñam mê của

Phạm Thị Huệ và truyền nghề cho chị

Trang 20

Dương tầm sư học đạo Nhờ cĩ tố chất nghệ thuật, mới cầm đàn đã biết gảy, nên chịđược danh cầm Tứ Kỳ - Nguyễn Phú Đẹ nhận làm học trị

Sau những năm tháng miệt mài như con thoi đi về giữa Hà Tây – Hà Nội – Hải Dương,

chịđã học được cái tinh hoa của những làn điệu Ca trù Tháng 8- 2006 chịđược các

thầy tổ chức lễ Mở xiêm y, đây là “lễ ốt nghiệp” cho ca nương hành nghềđầu tiên của làng Ca trù sau gần một thế kỷ vắng bĩng

Sau đĩ chị l i trăn trở làm như thế nào để cĩ thểđưa Ca trù đến với nhiều người? Để

thực hiện tâm nguyện đĩ chịđã cho ra đời Câu lạc bộ Ca trù Thăng Long Câu lạc bộ

Ca trù Thăng Long từ chổ chỉ cĩ vài thành viên, đến nay đã đào tạo được nhiều khĩa,

thường xuyên cĩ hơn 20 học viên tham gia Hơn 2 năm nay, Câu lạc bộ duy trì được sinh hoạ đều đặn với mỗi tuần một buổi chị truyền dạy Ca trù cho các học viên, mỗi tháng một buổi biểu diễn vào thứ Bảy tuần đầu tiên trong tháng

Niềm đam mê Ca trù của Phạm Thị Huệ cĩ vẻ rất suơn sẻ với những thành cơng khơng nhỏ Nhưng đểđạt được kết quảđĩ, chị và các học sinh của mình đã phải vượt qua khơng ít những khĩ khăn Câu lạc bộ vẫn “học ké sân đình” và duy trì hoạ động

b ng chính nguồn lực của mình “Để bảo tồn vốn quý này của cha ơng, từng cá nhân khơng đủ sức làm, cần cĩ sựđầu tư của Nhà nước, sự giúp đỡ của các Mạnh Thường Quân” ca nương Phạm Thị Huệ chia sẻ

Đào kép ca trù

Nghệ thuật hát ảđào thực sựđã trở thành một mơn nghệ thuậ đáng tự hào của dân

tộc Trong dân gian vẫn cịn nhắc tới giai thoại mộ đào hát dùng tiếng hát của mình

để giết chết kẻ thù xâm lược Đĩ là vào đầu thế kỷ 15, ở vùng Hưng Yên ngày nay cĩ

mộ đào hát nổi tiếng Bà mở ca quán cùng tửu quán Khi giặc Minh vào quán, bà hát cho chúng nghe, chuốc rượu cho chúng uống say Giọng hát tiếng đàn quyến rũ cùng

với những hũ rượu ngon tẩm độc đã khiến cho quân giặc gục ngã hàng loạt Bà sai

Định dạng
Số trang	40
Dung lượng	733,92 KB