Kiến thức: - Củng cố những kiến thức cơ bản về tác giả, tác phẩm: + Giúp học sinh hiểu sâu sắc giá trị tác phẩm thông qua tình huống truyện, các nhân vật trong truyện: Từ câu chuyện về
Trang 1CHUYÊN ĐỀ: CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
( Nguyễn Minh Châu)
I.Tác giả chuyên đề: Nguyễn Thị Hồng Nga- THPT DTNT Tỉnh Vĩnh Phúc.
II Đối tượng học sinh bồi dưỡng:
- HS Lớp 12
- Dự kiến số tiết bồi dưỡng: 4 Tiết
III Mục tiêu chuyên đề:
1 Kiến thức:
- Củng cố những kiến thức cơ bản về tác giả, tác phẩm:
+ Giúp học sinh hiểu sâu sắc giá trị tác phẩm thông qua tình huống truyện, các nhân vật trong truyện: Từ câu chuyện về một bức ảnh nghệ thuật và sự thật cuộc đời đằng
sau bức ảnh, truyện ngắn “ Chiếc thuyền ngoài xa” mang đến một bài học đúng đắn
về cách nhìn nhận cuộc sống và con người- một cách nhìn đa diện, nhiều chiều, phát hiện ra bản chất thật sau vẻ đẹp bên ngoài của hiện tượng
+ Cách khắc họa nhân vật, xây dựng cốt truyện, sử dụng ngôn ngữ rất linh hoạt, sáng tạo đã góp phần làm nổi bật chủ đê- tư tưởng của tác phẩm
- Trang bị thêm cho học sinh những kiến thức mở rộng, nâng cao để vận dụng vào những đề bài khó
2 Kỹ năng:
- Rèn kỹ năng phân tích đề, lập dàn ý cho một đề văn
- Rèn kỹ năng phù hợp với những dạng đề cụ thể như: nghị luận về một nhân vật; một vấn đề trong tác phẩm; một ý kiến bàn về tác phẩm
- Rèn kỹ năng trình bày, diễn đạt
IV Hệ thống kiến thức.
1 Tác giả:
- Nguyễn Minh Châu ( 1930 – 1989 )
Trang 2- Quê hương: Quỳnh Lưu - Nghệ An.
- Là cây bút tiên phong của VHVN thời kỳ đổi mới, “thuộc trong số những nhà
văn mở đường tinh anh và tài năng nhất của VH ta hiện nay” (Nguyên Ngọc).
- Các giai đoạn sáng tác:
- Sau năm 1975, khi văn chương chuyển hướng khám phá trở về với đời thường, Nguyễn Minh Châu sớm ý thức được yêu cầu đổi mới tư duy nghệ thuật, đi sâu khám phá sự thật đời sống ở bình diện đạo đức thế sự Tâm điểm những khám phá nghệ
thuật của ông là con người trong cuộc mưu sinh, trong hành trình nhọc nhằn kiếm tìm hạnh phúc và hoàn thiện nhân cách
2 Tác phẩm
a Xuất xứ:
- Truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” được viết năm 1983, thuộc giai đoạn sáng tác
thứ 2 của Nguyễn Minh Châu
- Truyện ngắn này ban đầu được in trong tập “ Bến quê” năm 1985, sau được in trong
tập truyện cùng tên năm 1987
b Tình huống truyện: “ Tình huống nhận thức” có ý nghĩa khám phá, phát hiện về
chân lí đời sống và nghệ thuật
- Đó là sự kiện Phùng chứng kiến một cảnh “đắt trời cho” làm nghệ sĩ rung động, say
mê trước vẻ đẹp huyền ảo, thơ mộng của thuyền biển Trong giây phút tâm hồn thăng hoa những cảm xúc lãng mạn, anh lại phát hiện ra hiện thực nghiệt ngã của đôi vợ
-Trước thập kỷ 80 của TK XX - Cây bút sử thi có thiên hướng trữ tình lãng mạn
-Tác phẩm tiêu biểu: Cửa sông, Những vùng trời
khác nhau, Dấu chân người lính,…
Từ đầu thập kỷ 80 của TK XX đến
khi mất
- Chuyển hẳn sang cảm hứng thế sự với những vấn
đề đạo đức và triết lí nhân sinh
-Tác phẩm tiêu biểu: Người đàn bà trên chuyến
tàu tốc hành, Bến quê, Cỏ lau,…
Trang 3chồng bước ra từ con thuyền “ thơ mộng”, đó là cảnh lão đàn ông đánh vợ một cách tàn bạo
- Tình huống đó được lặp lại lần nữa, bên cạnh hình ảnh người đàn bà nhẫn nhục chịu đựng “ đòn chồng”, Phùng còn được chứng kiến phản ứng của chị em Phác trước sự hung bạo của cha đối với mẹ Phùng ngạc nhiên trước cảnh người đàn bà không chịu
bỏ chồng Từ đó trong người nghệ sĩ đã có sự thay đổi cách nhìn đời Anh thấy rõ những cái ngang trái trong gia đình thuyền chài, hiểu sâu thêm tính cách người đàn
bà, chị em Phác, hiểu thêm người đồng đội ( Chánh án Đẩu) và hiểu thêm chính mình
=> Ý nghĩa: Nguyễn Minh Châu đã xây dựng được tình huống mà ở đó bộc lộ mọi
mối quan hệ, bộc lộ khả năng ứng xử, thử thách phẩm chất, tính cách, tạo ra những bước ngoặt trong tư tưởng, tình cảm và cả trong cuộc đời nhân vật Từ câu chuyện về một bức ảnh nghệ thuật và sự thật cuộc đời đằng sau bức ảnh, truyện ngắn “ Chiếc thuyền ngoài xa” mang đến một bài học đúng đắn về cách nhìn nhận cuộc sống và con người: Một cách nhìn đa diện, nhiều chiều, phát hiện ra bản chất thật sau vẻ đẹp bên ngoài của hiện tượng
c Ý nghĩa nhan đề:
- Chiếc thuyền ngoài xa là biểu tượng của bức tranh thiên nhiên về biển và cũng là
biểu tượng về cuộc sống sinh hoạt của người dân hàng chài
- Chiếc thuyền ngoài xa là hình ảnh gợi cảm, có sức ám ảnh về cuộc sống bấp bênh
của những thân phận, những cuộc đời trôi nổi trên sông nước
- Chiếc thuyền ngoài xa biểu tượng cho mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống Cái
hồn của bức ảnh nghệ thuật ấy chính là vẻ đẹp rất đỗi bình dị của những con người lam lũ, vất vả trong cuộc sống thường nhật
d Các nhân vật trong truyện:
* Người đàn bà hàng chài:
- Ngoại hình: + Trạc ngoài 40, thân hình cao lớn, đường nét thô kệch, rỗ mặt
+ Khuôn mặt mệt mỏi, tái ngắt
+ Dáng đi mệt mỏi, chậm chạp
Trang 4+ Tấm lưng áo bạc phếch, rách rưới, nửa thân dưới ướt sũng.
-> Chị là hiện thân của sự vất vả, nghèo khổ
- Cảnh bị chồng đánh:
+ Khi bị chồng đánh, chị nhẫn nhục chịu đựng “ không hề kêu một tiếng, không chống trả, không tìm cách chạy trốn”
+ Khi thấy thằng Phác ( con trai chị) xuất hiện, chị “ chắp tay vái lấy vái để”, “
những giọt nước mắt chứa đầy trong những nốt rỗ chằng chịt”.
-> Thái độ cam chịu đầy nhẫn nhục của người đàn bà hàng chài là thái độ lạ lùng nhưng thực chất đó là sự lựa chọn bất đắc dĩ có suy tính kỹ lưỡng từ trước Trong hoàn cảnh đông con mà cuộc sống trên mặt nước lại đầy nhọc nhằn, bất trắc, nỗi lo cơm áo không lúc nào buông tha, người đàn bà chỉ còn cách lựa chọn duy nhất là cam
chịu, nhẫn nhục để bảo vệ hạnh phúc gia đình, để con chị “ chúng nó được ăn no”.
- Cảnh tại tòa án huyện:
+ Lúc đầu: Người đàn bà sợ sệt, lúng túng đáng thương tội nghiệp, xưng hô lễ phép:
“con- quý tòa”.
+ Sau khi chánh án Đẩu khuyên chị ly hôn: Thái độ của chị đột nhiên thay đổi, chị trở
nên chủ động, mạnh dạn đề xuất ý kiến của mình Cách xưng hô cũng thay đổi: “
Chị- các chú”-> Nguyên nhân của sự thay đổi này là người đàn bà cảm nhận được
thiện ý của Đẩu và “tôi” nhưng chị cũng thông cảm cho sự nông nổi của họ.: Họ mới nhìn cuộc sống ở hiện tượng chứ chưa thấy bản chất bên trong
-> Hóa ra người đàn bà hàng chài quê mùa thât học này lại là một người rất sâu sắc, thấu hiểu lẽ đời
=> Chị là người phụ nữ tuy nghèo khổ, chịu nhiều thiệt thòi, bất hạnh nhưng ở chị toát lên vẻ đẹp của lòng vị tha, tình yêu thương con, đức hi sinh Đó là nét đẹp phẩm chất, tâm hồn rất đáng quý, đáng trân trọng
* Người chồng vũ phu:
- Ngoại hình: Mái tóc tổ quạ, chân chữ bát, hai con mắt đầy vẻ độc dữ,
Trang 5- Hành động thô bạo: Cứ khi nào thấy khổ quá là lão đánh vợ, đánh như để giải tỏa
uất ức, để trút cho sạch những nỗi tức tối, buồn phiền “ lão trút cơn giận như lửa
cháy bằng cách dùng chiêc thắt lưng… ”-> Có lẽ cuộc sống đói nghèo, vất vả, quẩn
quanh bao nhiêu lo toan, cực nhọc đã biến “anh con trai cục tính nhưng hiền lành”
xưa kia thành một người chồng vũ phu, độc ác
=> Anh ta vừa là nạn nhân của cuộc sống khốn khổ, vừa là thủ phạm gây nên biết bao đau khổ cho chính những người thân của mình Phải làm sao để nâng cao cái phần thiện, phần người trong những kẻ thô bạo ấy là nhiệm vụ đặt ra cho tất cả mọi người
* Chị em Phác:
- Những đứa trẻ trong gia đình hàng chài ấy bị đẩy vào tình thế thật khó xử, đáng
thương: Trước cảnh bạo hành trong gia đình, chúng biết làm thế nào để trọn đạo làm con
- Chị Phác:
+ Một cô bé yếu ớt mà can đảm, phải vật lộn để tước con dao trong tay thằng em trai, không cho nó làm một việc trái với luân thường đạo lí
+ Cô bé biết chăm sóc, lo toan khi mẹ đến tòa án huyện
-> Cô bé là điểm tựa cho người mẹ đáng thương
- Phác: Thương mẹ theo kiểu một đứa con còn nhỏ, theo cái cách một đứa con trai
vùng biển , nó “ lặng lẽ đưa mấy ngón tay khẽ sờ trên khuôn mặt người mẹ… những
nốt rỗ chằng chịt” Nó “ tuyên bố với các bác ở xưởng đóng thuyền rằng nó còn có mặt ở dưới biển này thì mẹ nó không bị đánh”
=> Tình thương mẹ của hai chị em khiến người ta cảm động, nâng cao giá trị nhân văn của truyện Nó cho ta thấy rằng sự cam chịu, hi sinh của người đàn bà hàng chài không phải là vô nghĩa
* Người nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng:
- Có thể xem nhân vật Phùng là sự hóa thân của tác giả Cho anh đóng vai người kể chuyện trong tác phẩm, nhà văn muốn có điều kiện bộc lộ gần như trực tiếp những suy nghĩ của mình trước một hiện thực được nhìn ở tầm gần
Trang 6- Phát hiện thứ nhất: Anh thực sự xúc động, ngỡ ngàng trước vẻ đẹp tinh khôi của
thuyền biển lúc bình minh
+ Nhận thức: “Một cảnh đắt trời cho”;
“Bức tranh mực tàu của một danh họa thời cổ”;
“Toàn bộ khung cảnh từ đường nét đến ánh sáng đều hài hòa và đẹp, một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích”;
“ Bản thân cái đẹp chính là đạo đức”
“Khám phá thấy cái chân lí của sự toàn thiện, khám phá thấy cái khoảnh khắc trong ngần của tâm hồn”
+ Tâm trạng: “trở nên bối rối”, “trái tim như có cái gì bóp thắt vào”,“hạnh phúc
tràn ngập tâm hồn…”
=> Phùng là một nghệ sĩ chân chính, biết yêu, biết rung động, nâng niu, trân trọng cái đẹp và nghiêm túc với nghề
- Phát hiện thứ hai: Ngay sau cảnh đẹp của chiếc thuyền ngoài xa là sự bạo hành của
cái xấu, cái ác ( phát hiện về cuộc sống của gia đình thuyền chài)
+ Nhận thức: Cuộc sống chứa đầy những nghịch lí
+ Tâm trạng, thái độ, hành động:
.Mới đầu, chứng kiến cảnh lão đàn ông đánh vợ và người vợ nhẫn nhục chịu đựng,
Phùng “kinh ngạc”, “cứ đứng há mồm ra mà nhìn”.
Sau đó, như một phản xạ tự nhiên, anh “ vứt chiếc máy ảnh xuống đất chạy nhào
tới”
Lần thứ hai khi phải chứng kiến cảnh ấy, anh đã ra tay can thiệp
=> Phùng là một người nhân hậu, vì con người mà sẵn sàng hi sinh nghệ thuật: Vốn là một người lính chiến từng vào sinh ra tử, Phùng căm ghét mọi sự áp bức, bất công, sẵn sàng làm tất cả vì điều thiện, vì lẽ công bằng
g Đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm:
- Cách xây dựng cốt truyện độc đáo: Thể hiện ở cách tạo các tình huống đầy nghịch lí mang ý nghĩa khám phá, phát hiện về đời sống
Trang 7-> Tình huống đã làm cho tính cách các nhân vật lộ rõ dần và cách triển khai cốt truyện hợp lí, sáng tạo Nó cũng là minh chứng cho cách nhìn đời, nhìn người đa diện, nhiều chiều của Nguyễn Minh Châu
- Ngôn ngữ:
+ Ngôn ngữ người kể chuyện cũng là ngôn ngữ nhân vật: Cách kể chuyện qua ngôn ngữ nhân vật Phùng đã tạo ra một điểm nhìn trần thuật sắc sảo, tăng cường khả năng khám phá đời sống của tình huống truyện, lời kể chuyện trở nên khách quan, chân thật, giàu sức thuyết phục
+ Ngôn ngữ các nhân vật khác phù hợp và thể hiện rõ đặc điểm tính cách của từng
người: Giọng điệu lão đàn ông “ rên rỉ đau đớn”, tàn nhẫn; những lời của người đàn
bà hàng chài thật dịu dàng, xót xa khi nói về con, thật đớn đau và thấu trải lẽ đời khi nói về thân phận mình;…
- Cách khắc họa nhân vật thông qua điểm nhìn nhiều trăn trở và những chiêm nghiệm sâu sắc của người nghệ sĩ nhiếp ảnh rất sáng tạo Nhân vật trong truyện là những con người không hề đơn giản trong cuộc mưu sinh, trong hành trình nhọc nhằn tìm kiếm hạnh phúc và hoàn thiện nhân cách
V Hệ thống các dạng đề, phương pháp cơ bản, đặc trưng của chuyên đề.
1 Các dạng đề bài:
- Dạng đề tái hiện kiến thức ( Câu 2 điểm trong đề thi ĐH): Một chi tiết nào đó
trong truyện, nêu ý nghĩa nhan đề, tình huống truyện
- Dạng đề nghị luận về tác phẩm( Câu 5 điểm trong đề thi ĐH):
+ Dạng đề phân tích: Nhân vật, nghệ thuật xây dựng tình huống truyện, những phát hiện của nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng, giá trị nhân đạo của tác phẩm,…
+ Dạng đề bàn luận, chứng minh: Một ý kiến bàn về tác phẩm ( giá trị của tác phẩm,
tư tưởng chủ đề của tác phẩm); ý kiến bàn về nhân vật trong tác phẩm;…
+ Dạng đề so sánh: Nhân vật trong tác phẩm với một nhân vật trong một tác phẩm khác, một đoạn văn trong tác phẩm với một đoạn văn trong một tác phẩm khác,…
2 Phương pháp cơ bản:
Trang 8- Giáo viên đưa ra các dạng bài và hướng dẫn học sinh nhận dạng, cách triển khai cho
từng dạng
- Hướng dẫn học sinh lập dàn ý chi tiết cho từng dạng đề, hiểu rõ và nắm vững những
ý chính, đọc thật kỹ văn bản để có thể đưa dẫn chứng cụ thể vào bài ( Những chi tiết, hình ảnh, câu văn, đoạn văn giàu giá trị nghệ thuật trong truyện yêu cầu học sinh học thuộc để minh họa dẫn chứng thuyết phục hơn)
- Sau mỗi tiết học, giáo viên kiểm tra mức độ nhận thức của học sinh để điều chỉnh cho phù hợp
VI Hệ thống đề ôn tập:
1 Đề 1: Nêu ý nghĩa nhan đề “ Chiếc thuyền ngoài xa”? ( 2 điểm)
Hướng dẫn:
Cần nêu được các ý cơ bản sau:
- Chiêc thuyền ngoài xa là biểu tượng của bức tranh thiên nhiên về biển và cũng là
biểu tượng về cuộc sống sinh hoạt của người dân hàng chài
- Chiêc thuyền ngoài xa là hình ảnh gợi cảm, có sức ám ảnh về cuộc sống bấp bênh
của những thân phận, những cuộc đời trôi nổi trên sông nước
- Chiêc thuyền ngoài xa biểu tượng cho mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống Cái
hồn của bức ảnh nghệ thuật ấy chính là vẻ đẹp rất đỗi bình dị của những con người lam lũ, vất vả trong cuộc sống thường nhật
2 Đề 2: Trong đoạn cuối truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh
Châu, nhân vật nghệ sĩ Phùng mỗi khi ngắm kỹ và nhìn lâu hơn tấm ảnh do mình chụp thường thấy hiện lên những hình ảnh nào? Những hình ảnh đó nói lên điều gì? ( 2 điểm)
Hướng dẫn:
Cần trình bày các ý chính:
- Bức ảnh mà nghệ sĩ Phùng chụp được là một bức ảnh đen trắng, ghi lại hình ảnh chiếc thuyền đang từ từ tiến vào bờ trong màn sương sớm tại một làng chài miền trung Bức ảnh hoàn toàn không có sự xuất hiện của con người
Trang 9- Tuy nhiên, khi “ngắm kĩ” bức ảnh, anh lại thấy hiện lên “cái màu hồng của ánh
sương mai” Và nếu “nhìn lâu hơn”, nghệ sĩ nhiếp ảnh nhận ra hình ảnh “người đàn
bà ấy đang bước ra khỏi tấm ảnh, đó là một người đàn bà vùng biển cao lớn với
những đường nét thô kêch, tấm lưng áo bạc phếch có miếng vá, nửa thân dưới ướt sũng, khuôn mặt rỗ đã nhợt trắng vì kéo lưới suốt đêm Mụ bước những bước chậm rãi, bàn chân giậm trên mặt đất chắc chắn, hòa lẫn trong đám đông…”
- Ý nghĩa của các hình ảnh đó: Những hình ảnh ấy có ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, thể hiện chủ đề tư tưởng của các phẩm Nó nói lên mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống: cuộc sống chính là khởi nguồn cảm hứng sáng tạo, là chất liệu cho sự sáng tạo của người nghệ sĩ đồng thời, cuộc sống, con người cũng chính là đích đến, là mục đích cao nhất của nghệ thuật Không những vậy, một tác phẩm nghệ thuật chân chính phải là tác phẩm thể hiện được chiều sâu, bản chất của hiện thực đằng sau cái vẻ
ngoài đẹp đẽ, lãng mạn Để làm được điều đó đòi hỏi người nghệ sĩ phải có cái nhìn
đa chiều, sâu sắc, toàn diện về hiện thực, phải có sự trải nghiệm và quá trình lao động nghệ thuật nghiêm túc, gian khổ
3 Đề 3: Phân tích những phát hiện của nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng trong tác phẩm
“ Chiếc thuyền ngoài xa” của nhà văn Nguyễn Minh Châu.( 5 điểm)
Hướng dẫn: Xây dựng dàn ý chi tiết
a Mở bài:
- Giới thiệu những nét chính về tác giả Nguyễn Minh Châu và tác phẩm” chiếc
thuyền ngoài xa”
- Giới thiệu vấn đề nghị luận: Những phát hiện của nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng trong
tác phẩm
b Thân bài: Phân tích cụ thể.
* Phát hiện thứ nhất: Hình ảnh đầy vẻ thơ mộng
- Để có tấm ảnh nghệ thuật về thuyền và biển theo yêu cầu của trưởng phòng, Phùng
đã tới một vùng biển miền Trung từng là chiến trường cũ của anh Anh đã dự tính bố cục, “ phục kích” mấy buổi sáng để “ chộp” được cảnh
Trang 10- Đôi mắt nhà nghề của người nghệ sĩ đã phát hiện ra một vẻ đẹp “ trời cho” trên mặt biển mờ sương- vẻ đẹp mà cả đời bấm máy anh chỉ có diễm phúc gặp được một lần
+ Nhận thức: “Một cảnh đắt trời cho”;
“Bức tranh mực tàu của một danh họa thời cổ”;
“Toàn bộ khung cảnh từ đường nét đến ánh sáng đều hài hòa và đẹp, một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích”;
“ Bản thân cái đẹp chính là đạo đức”
“Khám phá thấy cái chân lí của sự toàn thiện, khám phá thấy cái khoảnh khắc trong ngần của tâm hồn”
+ Tâm trạng: “trở nên bối rối”, “trái tim như có cái gì bóp thắt vào”,“hạnh phúc
tràn ngập tâm hồn…”->Hạnh phúc của sự khám phá và sáng tạo.
=> Phùng là một nghệ sĩ chân chính, biết yêu, biết rung động, nâng niu, trân trọng cái
đẹp và nghiêm túc với nghề.(Có thể liên hệ tới quan niệm sáng tác của một số tác giả
khác)
* Phát hiện thứ hai: Cảnh đời thực sau bức tranh- bất ngờ, trớ trêu như trò đùa quái ác của cuộc sống.
Ngay sau cảnh đẹp của chiếc thuyền ngoài xa là sự bạo hành của cái xấu, cái
ác ( phát hiện về cuộc sống của gia đình thuyền chài)
- Bước ra từ con thuyền ngư phủ đẹp như trong mơ ấy là hình ảnh một người đàn bà
xấu xí, mệt mỏi, ; gã đàn ông to lớn, dữ dằn,…( Dẫn chứng) -> Cảnh tượng phi thẩm mĩ.
- Người chồng đánh vợ một cách thô bạo, đứa con vì thương mẹ đã đánh lại cha…
( dẫn chứng) -> Cảnh tượng phi nhân tính
+ Nhận thức: Cuộc sống chứa đầy những nghịch lí
+ Tâm trạng, thái độ, hành động:
Mới đầu, chứng kiến cảnh lão đàn ông đánh vợ và người vợ nhẫn nhục chịu đựng,
Phùng “kinh ngạc”, “cứ đứng há mồm ra mà nhìn”.