CHUYÊN đề CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA

Mục đích, yêu cầu - Kiến thức: + Những chiêm nghiệm sâu sắc của nhà văn về cuộc đời và nghệ thuật: phải nhìn nhận cuộc sống, con người một cách đa diện, nghệ thuật chân chính luôn gắn vớ

Trang 1

CĐ Bồi dưỡng ôn thi ĐH GV: Nguyễn Thị Lan - Tổ Văn - Trường THPT Bến Tre

CHUYÊN ĐỀ CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA

Nguyễn Minh Châu

I Mục đích, yêu cầu

- Kiến thức:

+ Những chiêm nghiệm sâu sắc của nhà văn về cuộc đời và nghệ thuật: phải nhìn nhận cuộc sống, con người một cách đa diện, nghệ thuật chân chính luôn gắn với cuộc đời, vì cuộc đời

+ Hiểu và thông cảm với người lao động nghèo khổ, chịu nhiều bất hạnh nhất là cuộc sống cùng cực, lạc hậu

+ Tình hống truyện độc đáo, mang ý nghĩa khám phá, phát hiện về đời sống Điểm nhìn nghệ thuật đa chiều, lời văn giản dị mà sâu sắc dư ba

+ Giá trị nhân đạo sâu sắc của tác phẩm

- Kĩ năng: đọc hiểu truyện ngắn hiện đại

- Phương pháp: gợi tìm, đàm thoại, diễn giảng; phương pháp dạy học tích cực

II Nội dung

1 Dự kiến số tiết dạy: tổng số 9 tiết.

1

- Tác giả

- Tác phẩm

- Vận dụng các đề tái hiện kiến thức

- Các đề vận dụng và nâng cao:

+ Đề 1: Phân tích nhân vật người đàn bà hàng chài

3 tiết

2

+ Đề 2: Phân tích tình huống truyện

+ Đề 3: Phân tích sự biến đổi trong nhận thức của nghệ sĩ Phùng và chánh án Đẩu

3 tiết

3

+ Đề 4: Phân tích hình tượng chiếc thuyền ngoài xa

+ Đề 5: Phân tích giá trị nhân đạo trong tác phẩm

3 tiết

2 Hệ thống kiến thức sử dụng

- Sách giáo khoa

- Tài liệu tham khảo (tài liệu, sách bồi dưỡng, các đề thi tốt nghiệp và đại học, cao đẳng)

3 Nội dung cụ thể.

Trang 2

3.1 Tái hiện kiến thức.

a Tác giả

- Nguyễn Minh Châu (1930 – 1989) xuất thân từ một gia đình nông dân ở làng Thơi, xã Quỳnh Hải (nay là xã Sơn Hải), huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An

- Năm 1944, Nguyễn minh Châu học trường Kĩ nghệ Huế Đầu năm 1950, đang học chuyên khoa trường Huỳnh Thúc Kháng, ông gia nhập quân đội, theo học Trường Sĩ quan lục quân Trần Quốc Tuấn Từ năm 1952 đến năm 1958, Nguyễn Minh Châu công tác và chiến đấu ở

Sư đoàn 320, bắt đầu viết văn từ 1954 Năm 1962, ông về phòng Văn nghệ quân đội, sau chuyển

sang tạp chí Văn Nghệ quân đội Năm 1975, Nguyễn Minh Châu tham gia giải phóng Quảng Trị,

Huế, Sài Gòn, vừa bám sát các đơn vị, vừa viết Ông rất am hiểu đời sống và tâm hồn người chiến sĩ, thực tế khắc nghiệt và hào hùng của cuộc kháng chiến chống Mĩ Từ năm 1980 trở đi, ông đi đầu trong khuynh hướng đổi mới văn học sau chiến tranh: nghĩ và viết nhiều về “đời thường”, về những vấn đề bức xúc đằng sau những chiến công, những vấn đề xã hội, về số phận

và phẩm cách con người trong thực trạng phức tạp của đất nước (Ông “thuộc trong số những nhà

văn mở đường tinh anh và tài năng nhất của văn học ta hiện nay” - Nguyên Ngọc)

- Hành trình sáng tác của Nguyễn mInh Châu chia thành hai giai đoạn:

+ Trước những năm 80: tác phẩm của ông mang khuynh hướng sử thi thiên về trữ tình lãng mạn

+ Những năm cuối đời: ông chuyển hẳn sang cảm hứng thế sự với những vấn đề đạo đức

và triết lí nhân sinh

- Nguyễn Minh Châu đã được tặng các giải thưởng: Giải thưởng Bộ quốc phòng,

1984-1989; Giải thưởng Hội nhà văn Việt Nam 1988 - 1989 (cho tập truyện Cỏ lau, 1989); Giải

thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 2000

- Tác phẩm chính:

+ Truyện ngắn: Tuyển tập truyện ngắn Những vùng trời khác nhau (1970); Người đàn bà

trên chuyến tàu tốc hành (1983), Bến quê (1985), Chiếc thuyền ngoài xa (1987), Cỏ lau (1989).

+ Tiểu thuyết: Cửa sông (1967), Dấu chân người lính (1972), Miền cháy (1977), Những

người đi từ trong rừng ra (1982), Mảnh đất tình yêu (1987),…

b Tác phẩm.

- Xuất xứ: In trong tập truyện ngắn cùng tên, NXB Tác phẩm mới, Hà Nội, 1987

- Hoàn cảnh sáng tác:

+ Hoàn cảnh hẹp: Viết năm 1983 là truyện ngắn in đậm phong cách tự sự, triết lí của nhà văn Nguyễn Minh Châu Với ngôn từ dung dị, đời thường, truyện kể lại chuyến đi thực tế của một nghệ sĩ nhiếp ảnh và những chiêm nghiệm sâu sắc của ông về nghệ thuật và cuộc đời

+ Hoàn cảnh rộng: Cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước đã kết thúc Đất nước thống nhất trong nền độc lập, hoà bình Cuộc sống với “muôn mặt đời thường” đã trở lại sau chiến

Trang 3

tranh Nhiều vấn đề của đời sống văn hoá, nhân sinh, mà trước đây do hoàn cảnh chiến tranh chưa được chú ý, nay được đặt ra Nhiều quan niệm đạo đức phải được nhìn nhận lại trong tình hình mới, nhiều yếu tố mới nảy sinh nhất là khi đất nước bước vào công cuộc đổi mới, nhiều yếu

tố mới nảy sinh nhất là khi đất nước bước vào công cuộc đổi mới… Như một tất yếu khách quan, văn học cũng phải đổi mới do những tác động của đời sống chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội

c Nội dung

* Hai phát hiện của người nghệ sĩ.

- Một cảnh đắt trời cho – cảnh chiếc thuyền hiện lên trong biển sớm mờ sương

- Cảnh tượng phi thẩm mĩ, phi nhân tính

 Trào lên trong người nghệ sĩ những cảm xúc mạnh mẽ, ngỡ ngàng, ngơ ngác trước một hiện thực “như trong câu chuyện cổ đầy quái đản”

* Câu chuyện của người đàn bà ở tòa án huyện.

- Người đàn bà bị đánh đập thô bạo, dù được sự giúp đỡ của chánh án Đẩu và nghệ sĩ Phùng nhưng nhất quyết không bỏ chồng

- Chị không hề cam chịu một cách vô lí; không nông nổi một cách ngờ nghệch mà thực

ra là người rất sâu sắc, thấu hiểu lẽ đời: vì cuộc sống, vì những đứa con

 Nghệ sĩ Phùng nhận thấy cuộc đời chứa đựng nhiều nghịch lí, ngang trái và ngộ ra nhiều điều về mối quan hệ giữa cuộc đời và nghệ thuật

* Tấm ảnh được chọn trong “bộ lịch năm ấy”.

- Mỗi lần nhìn kĩ vào bức ảnh đen trắng, người nghệ sĩ đều thấy hiện lên màu hồng hồng

của ánh sương mai Và nếu nhìn lâu hơn, bao giờ anh cũng thấy người đàn bà đó đang bước ra khỏi tấm ảnh Đó là chất thơ của cuộc sống, là vẻ đẹp lãng mạn của cuộc đời, là biểu tượng của

nghệ thuật, là hiện thân của những lam lũ, khốn khó của đời thường Nó là sự thật đằng sau bức tranh

- Gửi gắm của nhà văn: Hãy rút ngắn những khoảng cách giữa nghệ thuật và hiện thực Nghệ thuật chân chính không bao giờ rời xa cuộc đời Người nghệ sĩ cần phải trung thưch, dũng cảm nhìn thẳng vào hiện thực, vào số phận của mỗi con người

d Nghệ thuật

- Tình huống truyện độc đáo, có ý nghĩa khám phá, phát hiện về một chân lí đời sống, chân lí nghệ thuật

- Cách triển khai cốt truyện sáng tạo; khắc họa nhân vật sắc sảo; giọng kể thủ thỉ, trầm tĩnh; lời văn giản dị mà sâu sắc, dư ba…

3.2 Luyện đề

a Đề tái hiện kiến thức.

Đề 1 Tóm tắt truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” – Nguyễn Minh Châu?

Trang 4

miền Trung (cũng là nơi anh đã từng chiến đấu) để chụp một tấm ảnh cho cuốn lịch năm sau Sau nhiều ngày “phục kích”, người nghệ sĩ đã phát hiện và chụp được “một cảnh đắt trời cho”

-đó là cảnh một chiếc thuyền ngoài xa đang ẩn hiện trong biển sớm mờ sương Nhưng khi chiếc thuyền vào bờ, anh đã kinh ngạc hết mức khi chứng kiến từ chính chiếc thuyền đó cảnh một gã chồng vũ phu đánh đập người vợ hết sức dã man, đứa con vì muốn bảo vệ mẹ đã đánh trả lại cha mình Những ngày sau, cảnh tượng đó lại tiếp diễn và lần này người nghệ sĩ ra tay can thiệp… Theo lời mời của chánh án Đẩu (một người đồng đội cũ của Phùng), người đàn bà hàng chài đã đến toà án huyện Tại đây, người phụ nữ ấy đã từ chối sự giúp đỡ của Đẩu và Phùng, nhất quyết không bỏ lão chồng vũ phu Chị đã kể câu chuyện về cuộc đời mình và đó cũng là lí do giải thích cho sự từ chối trên Rời vùng biển với khá nhiều ảnh, người nghệ sĩ đã có một tấm được chọn vào bộ lịch “tĩnh vật hoàn toàn” về “thuyền và biển” năm ấy Tuy nhiên, mỗi lần đứng trước tấm ảnh, người nghệ sĩ đều thấy hiện lên cái màu hồng hồng của ánh sương mai và nếu nhìn lâu hơn, bao giờ anh cũng thấy hình ảnh người đàn bà nghèo khổ, lam lũ ấy bước ra từ bức tranh

Đề 2: Trong đoạn cuối truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu, nhân vật nghệ sĩ Phùng mỗi khi ngắm kĩ và nhìn lâu hơn tấm ảnh do mình chụp thường thấy hiện lên những hình ảnh nào? Những hình ảnh đó nói lên điều gì?

- Những hình ảnh xuất hiện:

+ Bức ảnh mà nghệ sĩ Phùng chụp được là một bức ảnh đen trắng, ghi lại hình ảnh chiếc thuyền đang từ từ tiến vào bờ trong màn sương sớm tại một làng chài miền trung Bức ảnh hoàn toàn không có sự xuất hiện của con người

+ Tuy nhiên, khi “ngắm kĩ” bức ảnh, anh lại thấy hiện lên “cái màu hồng của ánh sương mai” Và nếu “nhìn lâu hơn”, nghệ sĩ nhiếp ảnh nhận ra hình ảnh “người đàn bà đang bước ra khỏi tấm ảnh, đó là một người đàn bà vùng biển cao lớn với những đường nét thô kêch, tấm lưng

áo bạc phếch có miếng vá, nửa thân dưới ướt sũng, khuôn mặt rỗ đã nhợt trắng vì kéo lưới suốt đêm Mụ bước chậm rãi, bàn chân giậm trên mặt đất chắc chắn, hòa lẫn trong đám đông.”

- Ý nghĩa của các hình ảnh đó: Những hình ảnh ấy có ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, thể

hiện chủ đề tư tưởng của các phẩm Nó nói lên mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống: cuộc sống chính là khởi nguồn cảm hứng sáng tạo, là chất liệu cho sự sáng tạo của người nghệ sĩ đồng thời, cuộc sống, con người cũng chính là đích đến, là mục đích cao nhất của nghệ thuật Không những vậy, một tác phẩm nghệ thuật chân chính phải là tác phẩm thể hiện được chiều sâu, bản chất của hiện thực đằng sau cái vẻ ngoài đẹp đẽ, lãng mạn Để làm được điều đó đòi hỏi người nghệ sĩ phải có cái nhìn đa chiều, sâu sắc, toàn diện về hiện thực, phải có sự trải nghiệm và quá trình lao động nghệ thuật nghiêm túc, gian khổ

Trang 5

Đề 3: Trình bày hoàn cảnh sáng tác của truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” – Nguyễn Minh Châu?

Viết năm 1983 là truyện ngắn in đậm phong cách tự sự, triết lí của nhà văn Nguyễn Minh Châu Với ngôn từ dung dị, đời thường, truyện kể lại chuyến đi thực tế của một nghệ sĩ nhiếp ảnh và những chiêm nghiệm sâu sắc của ông về nghệ thuật và cuộc đời

Mở rộng: “Chiếc thuyền ngoài xa” ra đời ba năm trước thời điểm 1986 - mốc mà bất cứ

một nhà văn Việt Nam, XHCN nào cũng phải nhớ, như là năm khai sinh và tái sinh con đường nghệ thuật của mình, ít nhất là về tư thế cầm bút, họ được tự do Nguyễn Minh Châu được coi là

vị khai quốc công thần của triều đại văn học đổi mới Bắt đầu từ Bức tranh, Người đàn bà trên

chuyến tàu tốc hành, truyện ngắn Nguyễn Minh Châu tăng dần độ rung chấn vào cơ địa văn đàn

đương thời, dự báo một cuộc bung trào bung nham đổi mới triệt để của văn học nghệ thuật những năm sau đó

Đề 4: Trình bày ý nghĩ nhan đề tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” – Nguyễn Minh Châu?

Nhan đề Chiếc thuyền ngoài xa là một ẩn dụ về mối quan hệ giữa cuộc đời và nghệ thuật.

Đó là chiếc thuyền có thật trong cuộc đời, là không gian sinh sống của gia đình người đàn bà hàng chài Ở đó, ngoài vợ chồng họ còn có cả một đàn con Cuộc sống khó khăn, đói kém, nơi ở chật chội,… làm con người thay đổi tâm tính Trước đây, anh là một người hiền lành, lấy chị -một người đàn bà xấu xí nhưng hết sức chăm lo cho cuộc sống gia đình; đông con, khó kiếm ăn, cuộc sống túng quẫn là nguyên nhân làm cho người chồng trở nên cục cằn, thô lỗ và biến vợ thành đối tượng của những trận đòn Những cảnh tượng đó, những thân phận đó nếu nhìn từ xa,

ở ngoài xa sẽ không thấy được

Nhưng chính vì ở ngoài xa nên con thuyền mới cô đơn Đó là sự đơn độc của con thuyền nghệ thuật trên đại dương cuộc sống, đơn độc của con người trong cuộc đời Chính sự thiếu gần

gũi, sẻ chia ấy là nguyên nhân của bế tắc và lầm lạc Nghệ sĩ Phùng đã chụp được cảnh chiếc

thuyền ngoài xa trong sương sớm – một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích, một chân lí của sự toàn thiện Chiếc thuyền là biểu tượng của sự toàn mĩ mà chiêm ngưỡng nó, anh thấy tâm hồn

mình trong ngần Nhưng khi chiếc thuyền đâm thẳng vào bờ, chứng kiến cảnh đánh đập vợ của người đàn ông kia, anh đã kinh ngạc… và vứt chiếc máy ảnh xuống đất Anh nhận ra rằng, cái

đẹp ngoài xa kia cũng ẩn chứa nhiều oái oăm, ngang trái và nghịch lí Nếu không đến gần thì chẳng bao giờ anh có thể phát hiện ra Xa và gần, bên ngoài và thẳm sâu…đó cũng là cách nhìn, cách tiếp cận của nghệ thuật chân chính

b Đề vận dụng và nâng cao.

Đề 1: Phân tích tình huống truyện trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của

Trang 6

Nguyễn minh Châu?

1 Đặt vấn đề:

- Giới thiệu tác giả

- Tác phẩm là một minh chứng tiêu biểu, thể hiện những nhận thức mới mẻ của Nguyễn minh Châu trong cách nhìn hiện thực Trong tác phẩm này, nhà văn đã xây dựng được một tình huống truyện mang ý nghĩa khám phá, phát hiện về đời sống

2 Giải quyết vấn đề:

a Tình huống truyện

- Giải thích khái niệm:

+ Tình huống truyện là "cái tình thế xảy ra truyện", là "một khoảnh khắc mà trong đó sự sống hiện ra rất đậm đặc", là cái "khoảnh khắc chứa đựng cả một đời người" (Nguyễn Minh Châu)

+ Tình huống truyện còn được hiểu là mối quan hệ đặc biệt giữa nhân vật này với nhân vật khác, giữa nhân vật với hoàn cảnh và môi trường sống, qua đó, nhân vật bộc lộ tâm trạng, tính cách, hay thân phận của nó góp phần thể hiện sâu sắc tư tưởng của tác phẩm

- Tình huống trong tác phẩm:

+ Theo đề nghị của trưởng phòng, nghệ sĩ Phùng đến một vùng ven biển miền Trung chụp một tấm ảnh cho cuốn lịch cuối năm Anh đã bắt gặp cảnh chiếc thuyền ngoài xa, trong làn sương sớm đẹp như tranh vẽ Anh nhanh chóng bấm máy và có được bức ảnh ăn ý không dễ gì

có được trong một đời làm nghệ thuật

+ Nhưng khi chiếc thuyền vào bờ, Phùng đã chứng kiến một cảnh tượng không đẹp của đời sống Hai vợ chồng hàng chài bước xuống, người chồng đánh vợ, đứa con ngăn bố Những ngày sau, cảnh đó lại tiếp diễn Phùng không thể ngờ rằng sau những cảnh đẹp như mơ lại là bao ngang trái, bao nghịch lí của đời thường

b Các nhân vật với tình huống

Tình huống truyện được tạo nên bởi nghịch cảnh giữa vẻ đẹp chiếc thuyền ngoài xa với cái thật gần là sự ngang trái trong gia đình thuyền chài

- Gánh nặng mưu sinh đè trĩu trên vai cặp vợ chồng Người chồng trở thành kẻ vũ phu:

Khi mới rời thuyền, người đàn ông “lúc nào cũng nhìn dán vào tấm lưng bạc phếch và rách

rưới” của người đàn bà nhưng chỉ đến khi hai người đã đi khuất sau chiếc xe rà phá mìn “to lớn gấp đôi xe tăng” thì lão mới “lập tức trở nên hùng hổ” Lão đánh vợ thường xuyên “3 ngày một trận nhẹ, 5 ngày một trận nặng” và trong khi “trút cơn giận dữ như lửa cháy bằng cách dùng chiếc thắt lưng quật tới tấp vào lưng người đàn bà” thì giọng lão lại “rên rỉ đau đớn: Mày chết

đi cho ông nhờ Chúng mày chết hết đi cho ông nhờ”.

- Người vợ cam chịu một cách nhẫn nhục, lạ lùng: Chị “không hề kêu một tiếng, không

chống trả cũng không tìm cách chạy trốn” Người đọc băn khoăn: phải chăng là do chị ta bị đòn

Trang 7

nhiều quá đến mức quen rồi, không còn biết đau là gì nữa, hay là do tăm tối, ngu muội nên chẳng còn chút ý thức đến quyền sống của mình? Hay việc bị đòn bất đắc dĩ cũng là một tính toán, một lựa chọn không thể khác của chị ta trong hoàn cảnh con đông mà cuộc sống lênh đênh trên mặt nước đầy những nhọc nhằn, bất trắc? Tuy nhiên, vì thương con nên chị nhẫn nhục chịu đựng sự ngược đãi của chồng Song chị không hề biết mình đã làm tổn thương tâm hồn đứa con

- Cậu bé thương mẹ, bênh vực mẹ, thành ra căm ghét cha mình Khi chứng kiến cảnh

tượng người bố đánh mẹ mình, cậu bé Phác “giận dữ căng thẳng”, “nhảy xổ” vào “giằng được

chiếc thắt lưng, liền dướn thẳng người vung chiếc khoá sắt quật vào giữa khuôn ngực” người bố.

- Chánh án Đẩu tốt bụng nhưng lại đơn giản trong cách nghĩ Anh khuyên người đàn bỏ chồng là xong Anh hào hứng, say mê và tin tưởng vào giải pháp của mình Cái lí lẽ của pháp luật và lí lẽ của trái tim làm cơ sở, chỗ dựa vững vàng để anh tự tin, chủ động và ngạo nghễ mà không biết chị cần một chỗ dựa kiếm sống để nuôi con khôn lớn

c Ý nghĩa của tình huống

*

Ý nghĩa khám phá, phát hiện của tình huống:

- Khám phá, phát hiện sâu sắc về đời sống và con người

+ Ở ngoài bãi biển:

~ Phát hiện ra một cảnh đắt trời cho trên mặt biển sớm mờ sương mà cả đời bấm máy anh chỉ có diễm phúc bắt gặp được một lần

~ Nhưng ngay sau đó, người nghệ sĩ lại phát hiện một sự thực trớ trêu và đầy nghịch lí như trò đùa quái ác của cuộc sống

+ Trong toà án huyện là nghịch lí: người đàn bà hàng chài van xin để toà cho chị được sống cùng người chồng vũ phu Câu chuyện về cuộc đời chị đã giúp cho nghệ sĩ Phùng và chánh

án Đẩu “ngộ ra được những chân lí sâu sắc, éo le của cuộc đời”.

- Đẩu hiểu được nguyên do người đàn bà không thể bỏ chồng là vì những đứa con

- Phùng như thấy chiếc thuyền nghệ thuật thì ở ngoài xa, còn sự thật cuộc đời lại ở rất gần

~ Người đàn bà: Không hề cam chịu một cách vô lí, không hề nông nổi một cách ngờ nghệch mà thực ra chị ta là người rất sâu sắc, thấu hiểu lẽ đời

~ Người đồng đội cũ – chánh án Đẩu: Anh có lòng tốt, sẵn sàng bảo vệ công lí nhưng anh chưa thực sự đi sâu vào đời sống nhân dân Lòng tốt là đáng quý nhưng chưa đủ Luật pháp

là cần thiết nhưng cần phải đi vào đời sống Cả lòng tốt và luật pháp đều phải được đặt vào những hoàn cảnh cụ thể, không thể áp dụng với mọi đối tượng

~ Chính mình: Mình đơn giản khi đã nhìn nhận cuộc đời và con người

* Tình huống truyện góp phần làm nên giá trị hiện thực và nhân đạo của tác phẩm:

- Giá trị hiện thực: Cuộc sống đói nghèo lạc hậu, tăm tối là nguyên nhân dẫn tới nạn bạo hành gia đình Cuộc chiến đấu bảo vệ quyền sống của cả dân tộc trải qua bao hi sinh gian khổ

Trang 8

nhưng cuộc đấu tranh bảo vệ quyền sống của từng con người còn đầy cam go, lâu dài, cần có sự quan tâm của cộng đồng

- Giá trị nhân đạo: Sự chia sẻ, cảm thông của tác giả đối với những số phận khổ đau, tủi nhục của những người lao động vô danh, đông đảo trong xã hội Lên án, đấu tranh với cái xấu, cái ác vẫn còn tồn tại trong từng gia đình Phát hiện, ngợi ca những phẩm chất tốt đẹp của người lao động

3 Kết bài:

- Tình huống truyện “Chiếc thuyền ngoài xa” có ý nghĩa khám phá, phát hiện về sự thật

đời sống, một tình huống nhận thức

- Tình huống truyện này đã nhấn mạnh thêm mối quan hệ gắn bó giữa nghệ thuật và cuộc đời, khẳng định cái nhìn đa diện, nhiều chiều về đời sống, gợi mở những vấn đề mới cho sáng tạo nghệ thuật

Đề 2: Phân tích nhân vật người đàn bà hàng chài trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu

1 Đặt vấn đề:

- Nguyễn minh Châu (1930 – 1989) thuộc lớp nhà văn chiến sĩ trưởng thành trong kháng chiến chống Mĩ Sau năm 1975, ông chủ yếu tiếp cận đời sống ở góc độ thế sự Các nhà nghiên

cứu đánh giá ông là một trong những cây bút tiên phong “người mở đường tinh anh và tài năng

nhất” của văn học Việt Nam thời kì đổi mới

- Truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” được Nguyễn minh Châu sáng tác năm 1983, sau

đưa vào tập truyện ngắn cùng tên xuất bản năm 1987

- Nêu vấn đề: Đây là một tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Minh Châu trong thời kì đổi mới Tác phẩm thành công trên nhiều phương diện trong đó đáng chú ý là nghệ thuật xây dựng nhân vật người đàn bà hàng chài - một nhân vật đã để lại nhiều ấn tượng trong lòng người đọc

2 Giải quyết vấn đề:

a Tình huống để nhân vật xuất hiện

“Chiếc thuyền ngoài xa” được khai thác từ một tình huống độc đáo:

+ Theo đề nghị của trưởng phòng, nghệ sĩ Phùng đến một vùng ven biển miền Trung chụp một tấm ảnh cho cuốn lịch cuối năm Anh đã bắt gặp cảnh chiếc thuyền ngoài xa, trong làn sương sớm đẹp như tranh vẽ Anh nhanh chóng bấm máy và có được bức ảnh ăn ý không dễ gì

có được trong một đời làm nghệ thuật

+ Nhưng khi chiếc thuyền vào bờ, Phùng đã chứng kiến một cảnh tượng không đẹp của đời sống Hai vợ chồng hàng chài bước xuống, người chồng đánh vợ, đứa con ngăn bố Những ngày sau, cảnh đó lại tiếp diễn Phùng không thể ngờ rằng sau những cảnh đẹp như mơ lại là bao ngang trái, bao nghịch lí của đời thường

Trang 9

 Từ tình huống này tác giả dẫn người đọc đến với thế giới nhân vật trong tác phẩm với những chân dung và tính cách khác nhau: một người nghệ sĩ đã từng là chiến sĩ đi tìm cái đẹp với những phát hiện bất ngờ, một vị chánh án cũng đã từng vào sinh ra tử đối diện với cái chết, một người chồng vũ phu, độc ác, một đứa bé thương mẹ bằng một thứ tình yêu thơ dại, trong sáng nhưng cũng không ít đắng cay…Trong số đó, nhân vật người đàn bà có lẽ là nhân vật để lại nhiều dư vị xót xa, cay đắng, cảm phục trong lòng người đọc

b Số phận nhân vật

- Người đàn bà vùng biển trong truyện ngắn hiện lên qua cái nhìn của Phùng – người nghệ sĩ nhiếp ảnh đã tình cờ chứng kiến những bi kịch gia đình của chị Chị không hề có tên Tác giả chỉ gọi chị là “người đàn bà” một cách phiếm định Có lẽ đây là một dụng ý nghệ thuật của nhà văn Tuy không có tên tuổi cụ thể, một người vô danh như biết bao người đàn bà vùng biển khác, nhưng số phận con người ấy lại được tác giả tập trung thể hiện và được người đọc quan tâm nhất trong truyện ngắn Cách gọi tên nhân vật như vậy vừa cụ thể nhưng lại vừa khái quát, vừa phiếm định nhưng lại vừa xác định

- Chị là một người phụ nữ lao động lam lũ ở làng vạn chài, cả nhà sống lênh đênh trên một chiếc thuyền đánh cá

- Chị là một người phụ nữ đau khổ – nạn nhân đáng thương của sự lạc hậu đói nghèo, chị thường xuyên bị chồng đánh đập, ba ngày một trận nhẹ, năm ngày một trận nặng

 Nhân vật người đàn bà trong “Chiếc thuyền ngoài xa” là hiện thân cho những mảnh

đời tăm tối cơ cực vẫn còn tồn tại trong cuộc sống quanh ta

c Ngoại hình

Vốn sinh ra trong một gia đình khá giả nhưng người đàn bà hàng chài lại là một người phụ nữ có ngoại hình thô kệch, xấu xí, gợi sự liên tưởng cho người đọc về một người đàn bà với cuộc đời nhọc nhằn, lam lũ như tất cả những người người đàn bà ở vùng biển – nơi mà con người ta luôn phải đối diện với hiểm nguy, cuộc sống luôn phải đặt trong vòng vây của sự đói khát, bấp bênh

d Phẩm chất, tính cách

- Sức chịu đựng ghê gớm: Cam chịu, nhẫn nhục chịu để chồng đánh một cách bình tĩnh như thực hiện một nghĩa vụ Chị chấp nhận những đòn roi như một phần cuộc đời mình, chấp nhận nó như cuộc sống của người đi biển đánh cá phải đương đầu với sóng to, gió lớn vậy

- Rất tự trọng Sau khi biết được hành động vũ phu của chồng đã bị thằng Phác và người

khách lạ (Phùng) chứng kiến, chị thấy “đau đớn – vừa đau đớn vừa vô cùng xấu hổ, nhục nhã”.

Và chị đã khóc

- Thương chồng: Chị cầu xin vị chánh án đừng bắt mình phải li hôn với gã chồng thường

xuyên hành hạ chị: “Con lạy quý toà… Quý toà bắt tội con cũng được, phạt tù con cũng được,

đừng bắt con bỏ nó”

Trang 10

- Chị là người mẹ thương con:

+ Chị lo sợ thằng Phác sẽ có những hành động nông nổi với bố, chị đã gởi con cho bố ruột mình nuôi Không muốn con nhìn thấy cảnh cha đánh mẹ, chị xin với chồng mỗi lần đánh chị thì lên bờ mà đánh khi không có mặt con Đó cũng là một cách ứng xử rất nhân bản

+ Chị nhẫn nhục chịu đựng đòn roi của chồng vì chị nghĩ đến đàn con: “Ông trời sinh ra

người đàn bà là để đẻ con rồi nuôi con cho đến khi khôn lớn cho nên phải gánh lấy cái khổ Đàn

bà ở thuyền chúng tôi phải sống cho con chứ không thể sống cho mình như ở trên đất được!”.

Hoá ra, chị không thể bỏ chồng vì cuộc sống trên thuyền không thể thiếu một người đàn ông trong những lúc phong ba, bão táp, các con chị phải được nuôi nấng, phải được lớn lên,…

- Chị là một người hiểu thấu lẽ đời, tuy ít học mà tỉnh táo và sáng suốt

+ Chị xưng hô: quý toà - con tự nhận mình là thân phận thấp hèn Khi chánh án Đẩu

khuyên chị bỏ chồng Chị cảm ơn Phùng và Đẩu về lời khuyên ấy và khẳng định: “Lòng các chú

tốt, nhưng các chú đâu phải là người làm ăn… cho nên các chú đâu có hiểu được cái việc của những người làm ăn lam lũ, khó nhọc…” Chị quả rất hiểu lẽ đời.

+ Không chỉ hiểu mình, chị hiểu cả tấm lòng của những người phụ nữ hàng chài Họ biết mình đau khổ nhưng vẫn nhẫn nại, hi sinh, bao dung chịu đau khổ để cho đàn con được dưỡng nuôi, khôn lớn Bởi người phụ nữ hàng chài không thể sống như những người phụ nữ khác, do hoàn cảnh rất riêng của họ, lúc nào cũng sống trên sóng nước, gia đình nào cũng trên dưới chục đứa con Câu chuyện của chị ở toà án huyện đã mang lại cho chánh án Đẩu và nghệ sĩ Phùng những nhận thức mới mẻ mà trước đó họ chưa từng nghĩ tới

- Chị yêu thương gia đình và cuộc sống đạm bạc của gia đình Như chị nói: trên thuyền cũng có những lúc cha con, vợ chồng vui vẻ với nhau, nhất là khi nhìn đàn con được ăn no Chính vì vậy, khi chánh án Đẩu đề nghị chị li hôn với chồng chị đã nhất định không chấp nhận

 Chị là người phụ nữ bao dung, vị tha, giàu lòng yêu thương và đức hi sinh

e Nghệ thuật xây dựng nhân vật

Nhà văn đã có dụng ý tạo nên ấn tượng cho người đọc về hình ảnh ngừơi đàn bà bằng ngôn ngữ rất linh hoạt, sáng tạo kết hợp với thủ pháp đối lập giữa ngoại hình và nội tâm, giữa một số phận bất hạnh và tấm lòng nhân hậu, bao dung, thương con hơn tất cả mọi thứ trên đời

3 Kết bài:

Khép lại câu chuyện về người đàn bà vô danh vùng biển, nhưng người đọc không khỏi băn khoăn, day dứt Vấn đề dặt ra là làm thế nào để số phận những người phụ nữ như người đàn

bà kia thoát khỏi những bi kịch của cuộc đời? Bằng việc khắc hoạ rõ nét chân dung người đàn bà hàng chài, Nguyễn Minh Châu đã gửi đến người đọc một thông điệp đầy tinh thần nhân văn: Thời đại nào con người ta cũng cần phải có sự thương yêu, lòng thông cảm, phải có niềm tin vào cuộc đời

Định dạng
Số trang	20
Dung lượng	149,5 KB