CHUYÊN đề THIÊN NHIÊN NHIỆT đới ẩm GIÓ mùa

Hoạt động của gió Tây Nam cùng dải hội tụ nhiệt đới gây mưa vào tháng 9 cho Trung Bộ và do ảnh hưởng của áp thấp Bắc bộ gió đổi hướng Đông Nam gây mưa cho Bắc bộ Thuận lợi Gió mùa ĐB đã

CHUYÊN ĐỀ: THIÊN NHIÊN NHIỆT ĐỚI ẨM GIÓ MÙA.

I Tác giả chuyên đề : Hoàng Thị Anh- Giáo viên trường THPT Văn Quán

– Lập Thạch – Vĩnh Phúc

II Đối tưọng học sinh bồi dưỡng:

- Lớp 12

- Dự kiến số tiết bồi dưỡng: 08 tiết

III Mục tiêu chuyên đề:

- Biết phân tích biểu đồ khí hậu

- Biết phân tích mối liên hệ giữa các nhân tố hình thành và phân hóa khí hậu

- Phân tích được bản đồ gió mùa mùa đông và gió mùa mùa hạ

- Phân tích được bản đồ địa lí tự nhiên để chứng minh tính chất nhiệt đới ẩmgió mùa thể hiện qua các thành phần của tự nhiên

- Biết liên hệ thực tế để giải thích những hiện tượng thường gặp trong tựnhiên

- Có kĩ năng liên hệ thực tế để thấy các mặt thuận lợi và trở ngại của khí hậuđối với sản xuất ở nước ta

IV Hệ thống kiến thức

1.Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa.

a.Tính chất nhiệt đới

-Nguyên nhân: tính chất nhiệt đới của khí hậu được quy định bởi vị trí

nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến bắc bán cầu (từ 80 34’ B đến 230 23’ B)nên hàng năm, lãnh thổ nước ta nhận được lượng bức xạ mặt trời lớn và ở mọi nơi trong năm đều có hai lần Mặt Trời qua thiên đỉnh

-Biểu hiện:

+Tổng bức xạ lớn: 8000- 100000C

+Cân bằng bức xạ dương quanh năm trung bình: 75kcal/cm2/năm

+Nhiệt độ trung bình năm cao: >200C

+Tổng số giờ nắng: 1400- 3000h, tăng dần từ Bắc vào Nam

b.Lượng mưa, độ ẩm.

-Nguyên nhân: Do nước ta tiếp giáp với vùng biển Đông rộng lớn,

vùng biển này lại có đặc tính nóng ẩm và chịu ảnh hưởng của gió mùa, biển Đông cùng với các khối khí di chuyển qua biển đã mang lại lượng mưa lớn cho nước ta và vì thế độ ẩm không khí nước ta cao

+Vị trí nằm gần trung tâm gió mùa châu Á (phạm vi từ 100 N-500 B và

từ 600 Đ-1500 Đ) nơi giao tranh của các khối khí hoạt động theo mùa Hàng năm, nước ta chịu tác động của hai loại gió mùa chính, đó là gió mùa mùa hạ

và gió mùa mùa đông

-Biểu hiện: hoạt động của gió mùa

Gió mùa Gió mùa mùa đông Gió mùa mùa hạ

Nguồn gốc Áp cao Xibia -Nửa đầu mùa hạ: áp cao Bắc Ấn

Độ Dương-Nửa sau mùa hạ: áp cao cận chí tuyến Nam bán Cầu

Hướng gió Đông Bắc -Tây Nam: Nam Bộ và Tây

Nguyên-Đông Nam ở Bắc Bộ

Nóng ẩm

Đặc điểm -Nửa đầu mùa đông -Vào đầu mùa hạ, khối khí nhiệt

hoạt động khối khí này di chuyển

qua lục địa Trung Hoa mang đến thời tiết lạnh

và khô-Nửa sau mùa đông khối khí lệch hướng qua biển Đông mang theo tính chất lạnh ẩm,

có mưa phùn

-Do sự biến tính trên đường di chuyển nên tính chất lạnh giảm dần

từ B- N và chỉ tác động đến dãy Bạch Mã

đới ẩm di chuyển từ Bắc AĐD di chuyển theo hướng Tây Nam xâm nhập trực tiếp và gây mưa lớn cho Nam Bộ và Tây Nguyên, gây khô nóng cho Trung Bộ do hiệu ứng phơn

-Giữa và cuối mùa hạ gió mùa Tây Nam (tín phong của bán cầu Nam) hoạt động mạnh lên khi qua xích đạo trở nên nóng ẩm gây mưa kéo dài cho Nam Bộ, Tây Nguyên Hoạt động của gió Tây Nam cùng dải hội tụ nhiệt đới gây mưa vào tháng 9 cho Trung Bộ và do ảnh hưởng của

áp thấp Bắc bộ gió đổi hướng Đông Nam gây mưa cho Bắc bộ

Thuận lợi Gió mùa ĐB đã hình

thành ở miền Bắc nước

ta có một mùa đông lạnh từ 2-3 tháng, thời tiết này rất thích hợp đểmiền Bắc phát triển các loại rau, quả vụ đông cónguồn gốc cận nhiệt và

ôn đới làm cho cơ cấu cây trồng đa dạng hơn

-Gió mùa mùa hạ đem đến cho nước ta lượng mưa lớn, cung cấp một lượng nước lớn cho sản xuất,phát triển thuỷ điện và cho sinh hoạt

-Lượng mưa do gió mùa mùa hạ mang lại làm dịu bớt không khí

oi bức của mùa hạ , làm cho thời tiết dễ chịu, mát mẻ hơn

Khó khăn -Mùa đông làm nền

nhiệt hạ thấp ảnh hưởngxấu đến sự sinh trưởng

và phát triển của cây trồng, vật nuôi ảnh hưởng tới sức khoẻ con người và dịch bệnh -Sự nhiễu loạn thời tiết ảnh hưởng lớn tới sản

-Gây thời tiết khô nóng cho miền trung ảnh hưởng tới sản xuất và sinh hoạt

-Từ tháng VI- X có mưa lớn, tập trung trong nhiều ngày gây lũ lụt

ở vùng đồng bằng và ven biển, lũquét ở miền núi

xuất, sinh hoạt

2.Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa qua các thành phần tự nhiên khác a.Địa hình nhiệt đới ẩm gió mùa.

*Biểu hiện

-Xâm thực mạnh ở đồi núi:

+Trên các sườn đất dốc, mất lớp phủ thực vật bề mặt địa hình bị cắt xẻ mạnh, đất bị xói mòn, rửa trôi, nhiều nơi trơ sỏi đá, khi mưa lớn còn xảy ra hiện tượng đát lở, đá trượt

+Ở vùng núi đá vôi, hình thành địa hình caxtơ với nhiều hang động ngầm, thung khô suối cạn

+Trên các bậc thềm phù sa cổ bề mặt bị chia cắt thành đồi thấp xen lẫnthung lũng rộng

-Bồi tụ nhanh ở đồng bằng hạ lưu sông: hệ quả của quá trình xâm thực mạnh ở đồi núi là bồi tụ nhanh ở đồng bằng hạ lưu sông Hàng năm ĐB SH

và ĐB SCL vẫn lấn ra biển từ vài chục đến hàng trăm mét

=>Đây là hai quá trình chủ yếu làm biến đổi bề mặt địa hình ở nước ta

b.Sông ngòi mang tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa

*Mạng lưới sông ngòi dày đặc

-Biểu hiện: nước ta có 2360 con sông từ 10km trở lên Dọc bờ biển cứ 20km thì có một cửa sông đổ ra Sông ngòi nước ta nhiều nhưng chủ yếu là sông nhỏ, ngắn và dốc (các hệ thống sông lớn hầu hết bắt nguồn từ nước ngoài)

-Nguyên nhân: do khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, lượng mưa lớn kết hợp với địa hình miền đồi núi bị cắt xe mạnh, địa hình dốc

*Sông ngòi nhiều nước, giàu phù sa.

-Biểu hiện: lưu lượng nước lớn trung bình năm là 839 tỉ m3 và tổng lượng cát bùn mà hàng năm sông ngòi vận chuyển ra biển khoảng 200 triệu tấn (chủ yếu là hệ thống sông Hồng và sông Cửu Long)

-Nguyên nhân: do lượng mưa nước ta lớn cung cấp cho sông ngòi nên lưu lượng nước lớn Sông nước ta phần lớn bắt nguồn từ đồi núi (khu vực đồi núi lại bị cắt xẻ mạnh), sông chảy qua nhiều dạng địa hình khác nhau trước khi đổ ra biển nên có hàm lượng phù sa lớn

*Thuỷ chế theo mùa

-Biểu hiện: thuỷ chế của nước ta theo sát nhịp điệu mùa, mùa lũ trùng với mùa mưa, mùa cạn trùng với mùa khô Tính thất thường của chế độ dòngchảy

-Nguyên nhân: do nguồn cung cấp nước cho sông chủ yếu là từ lượng mưa mà chế độ mưa theo mùa và sự thất thường trong chế độ mưa đã tạo nên tính thất thường trong chế độ dòng chảy

c.Đất của vùng nhiệt đới ẩm gió mùa.

-Quá trình hình thành đất feralit: Trong điều kiện nhiệt ẩm cao, quá trình phong hoá diễn ra với cường độ mạnh, tạo nên một lớp đất dày Mưa nhiều rửa trôi các chất badơ dễ tan (Ca2+, Mg2+, K+), làm đất chua, đồng thời

có sự tích tụ ôxit sắt (Fe2O3) và ôxit nhôm (Al2O3) tạo ra màu đỏ vàng Vì thế đất này được gọi là đát feralit đỏ vàng Quá trình này xảy ra mạnh ở vùng đồi núi thấp nước ta

-Đây là quá trình hình thành đất chủ yếu của nước ta vì nước ta là nước

có khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa với nền nhiệt cao, độ ẩm lớn Địa hình đồi núi thấp chiếm ưu thế Do đó, đây là điều kiện thuận lợi cho quá trình feralit phát triển

+Rừng gió mùa thường xanh

+Rừng gió mùa nửa rụng lá

+Rừng thưa khô rụng lá

+Xa van, bụi gai hạn nhiệt đới

-Trong giới sinh vật, thành phần loài nhiệt đới chiếm ưu thế:

+Thực vật phổ biến là các loài thuộc họ Đậu, Vang, Dâu tằm, Dầu+Động vật: Các loài chim thú nhiệt đới như: công, trĩ, gà lôi, khỉ, vượn,nai, hoẵng…và các loại côn trùng, bò sát cũng rất phát triển

-Điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa còn tạo điều kiện cho sinh vật sinh trưởng nhanh, phát triển mạnh, năng suất sinh học cao

=>Hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm gió mùa phát triển trên đất feralit là cảnh quan tiêu biểu cho thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa nước ta

*Kết luận chung:

Như vậy có thể thấy khí hậu đóng vai trò như một nhân tố động lực chi phối các quá trình diễn ra trên bề mặt đất: quá trình xâm thực- bồi tụ, quá trình phong hoá thành tạo đất và quá trình sinh trưởng của sinh vật, tổng lượng nước, lượng phù sa của sông ngòi.

-Đối với địa hình: Khí hậu (bao gồm các yếu tố nhiệt độ, biên độ nhiệt, gió, mưa) tham gia vào các quá trình phong hoá vật lí, hoá học, sinh học tham gia vào các quá trình bóc mòn, vận chuyển, bồi tụ làm biến đổi địa hình hiện tại Như vậy nhân tố khí hậu đã góp phần làm sâu sắc hơn, rõ nét hơn tính chất trẻ của địa hình núi Việt Nam do Tân kiến tạo để lại, đồng thời làm san bằng, mền mại hơn địa hình đồi, bán bình nguyên Có thể nói

quá trình xâm thực bóc mòn do nước là quá trình địa mạo đóng vai trò chủ yếu của đồi núi VN, còn ở đồng bằng quá trình bồi tụ đóng vai trò chủ đạo -Đối với sông ngòi: Các đặc điểm sông ngòi VN là hệ quả tác động của chế độ khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa trên nền địa hình nhiều đồi núi -Đối với thổ nhưỡng và sinh vật: Hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm gió mùa phát triển trên đất feralit là cảnh quan tiêu biểu cho thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa ở nước ta.

3 Ảnh hưởng của thiên nhiệt đới ẩm gió mùa đến sản xuất nông nghiệp

và các hoạt động kinh tế khác.

a Ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp

-Nền nhiệt ẩm cao, khí hậu phân mùa tạo điều kiện cho phát triển nền nông nghiệp lúa nước với khả năng xen canh, gối vụ, tăng vụ, thâm canh đa dạng hoá cơ cấu cây trồng, vật nuôi

-Tuy nhiên hoạt động của gió mùa cùng với tính chất thất thường của thời tiết cũng mang lại không ít khó khăn cho sản xuất nông nghiệp: hạn hán, lũ lụt, bão, sâu bệnh…

b Ảnh hưởng tới các ngành kinh tế khác

a Dạng bài trình bày, phân tích: đặc điểm chung của khí hậu nhiệt đới ẩm

gió mùa, hoặc phân tích ảnh hưởng của khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa đến các thành phần tự nhiên, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và đời sống Đây là dạng bài hay gặp trong thi đại học và không khó nhưng học sinh phải thuộc bài, nắm vững kiến thức cơ bản để trình bày

b Dạng bài chứng minh: câu hỏi hay gặp thường là chứng minh một đặc

điểm nào đó của các thành phần tự nhiên chịu tác động của khí hậu nhiệt đới

ẩm gió mùa

c Dạng bài giải thích: là dạng bài khó, thường gặp hơn các dạng trên, đòi

hỏi học sinh phải có kiến thức sâu và rộng về khí hậu để vận dụng giải thích các đặc đểm của thành phần tự nhiên Đây là dạng bài tập hay gặp trong các dạng đề thi những năm gần đây

d Phân tích bảng số liệu thống kê : dạng bài tập này vừa rèn luyện kĩ năng

thực hành cho học sinh, vừa củng cố kiến thức đã học giúp học sinh dễ ghi nhớ kiến thức

2 Phương pháp đặc thù

- GV đưa ra các dạng bài và hướng dẫn h/s cách giải ở từng dạng

- Hướng dẫn h/s xây dưng hệ thống các tiêu chí đối với từng dạng câu hỏi

- Nên hướng dẫn học sinh tổng kết kiến thức theo sơ đồ và học theo các cụm

từ trọng điểm

VI Bài tập

Câu 1.Chứng minh khí hậu nước ta mang tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa? Giải thích tại sao khí hạu nước ta lại mang tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa?

+Cân bằng bức xạ dương quanh năm trung bình: 75kcal/cm2/năm

+Nhiệt độ trung bình năm cao: >200C

+Tổng số giờ nắng: 1400- 3000h, tăng dần từ Bắc vào Nam

gốc

Áp cao Xibia -Nửa đầu mùa hạ: áp cao Bắc Ấn Độ

Dương-Nửa sau mùa hạ: áp cao cận chí tuyến Nam bán Cầu

Cả nước

Thời

gian

Tháng XI- tháng IV (năm sau)

-Do sự biến tính trên đường di chuyển nên tính chất lạnh giảm dần

từ B- N và chỉ tác động đến dãy Bạch Mã

-Vào đầu mùa hạ, khối khí nhiệt đới

ẩm di chuyển từ Bắc AĐD di chuyểntheo hướng Tây Nam xâm nhập trực tiếp và gây mưa lớn cho Nam Bộ và Tây Nguyên, gây khô nóng cho Trung Bộ do hiệu ứng phơn

-Giữa và cuối mùa hạ gió mùa Tây Nam (tín phong của bán cầu Nam) hoạt động mạnh lên khi qua xích đạo trở nên nóng ẩm gây mưa kéo dài cho Nam Bộ, Tây Nguyên Hoạt động của gió Tây Nam cùng dải hội

tụ nhiệt đới gây mưa vào tháng 9 choTrung Bộ và do ảnh hưởng của áp thấp Bắc bộ gió đổi hướng Đông Nam gây mưa cho Bắc bộ

Hệ

quả

Hình thành ở miền bắc nước ta mùa đông từ 2- 3tháng

-Mưa cho Nam Bộ và Tây Nguyên, khô nóng cho Trung Bộ

-Mưa cho cả nước làm cho nền nhiệt

cả nước cao và đồng nhất

2.Giải thích:

-Tính chất nhiệt đới của khí hậu được quy định bởi vị trí nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến bắc bán cầu (từ 80 34’ B đến 230 23’ B) nên hàng năm, lãnh thổ nước ta nhận được lượng bức xạ mặt trời lớn và ở mọi nơi trong năm đều có hai lần Mặt Trời qua thiên đỉnh

-Do nước ta tiếp giáp với vùng biển Đông rộng lớn, vùng biển này lại có đặctính nóng ẩm và chịu ảnh hưởng của gió mùa, Biển Đông cùng với các khối khí di chuyển qua biển đã mang lại lượng mưa lớn cho nước ta và vì thế độ

ẩm không khí nước ta cao

-Do vị trí địa lí nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến của bán cầu Bắc nên

có gió tín phong hoạt động quanh năm Vị trí nằm gần trung tâm gió mùa châu Á (phạm vi từ 100 N-500 B và từ 600 Đ-1500 Đ) nơi giao tranh của các khối khí hoạt động theo mùa Hàng năm, nước ta chịu tác động của hai loại gió mùa chính, đó là gió mùa mùa hạ và gió mùa mùa đông

Câu 2.Trình bày hoạt động của gió mùa mùa hạ, hệ quả của nó tới đặc điểm khí hậu, thời tiết nước ta? Đánh giá những thuận lợi và khó khăn đối với phát triển kinh tế.

-Giữa và cuối mùa hạ gió mùa Tây Nam (tín phong của bán cầu Nam) hoạt động mạnh lên khi qua xích đạo trở nên nóng

ẩm gây mưa kéo dài cho Nam Bộ, Tây Nguyên Hoạt động của gió Tây Nam cùng dải hội tụ nhiệt đới gây mưa vào tháng 9 cho Trung Bộ và do ảnh hưởng của áp thấp Bắc bộ gió đổi hướng Đông Nam gây mưa cho Bắc bộ

Hệ quả -Mưa cho Nam Bộ và Tây Nguyên, khô nóng cho Trung Bộ

-Mưa cho cả nước làm cho nền nhiệt cả nước cao và đồng nhất

Thuận lợi -Gió mùa mùa hạ đem đến cho nước ta lượng mưa lớn, cung

cấp một lượng nước lớn cho sản xuất, phát triển thuỷ điện vàcho sinh hoạt

-Lượng mưa do gió mùa mùa hạ mang lại làm dịu bớt khôngkhí oi bức của mùa hạ , làm cho thời tiết dễ chịu, mát mẻ

Khó khăn -Gây thời tiết khô nóng cho miền trung ảnh hưởng tới sản

xuất và sinh hoạt

-Từ tháng VI- X có mưa lớn, tập trung trong nhiều ngày gây

lũ lụt ở vùng đồng bằng và ven biển, lũ quét ở miền núi

Câu 3.Trình bày hoạt động của gió mùa mùa đông, hệ quả của nó tới đặc điểm khí hậu, thời tiết nước ta? Đánh giá những thuận lợi và khó khăn đối với phát triển kinh tế.

Hướng dẫn trả lời

Nguồn gốc Áp cao Xibia

Hướng gió Đông Bắc

Phạm vi

hoạt động

Miền Bắc từ 160 B trở ra Bắc

Thời gian Tháng XI- tháng IV (năm sau)

Tính chất -Lạnh khô vào đầu mùa đông

-Lạnh ẩm vào nửa sau mùa đông

Hệ quả Hình thành ở miền bắc nước ta mùa đông từ 2- 3 tháng

Thuận lợi Gió mùa ĐB đã hình thành ở miền Bắc nước ta có một mùa

đông lạnh từ 2-3 tháng, thời tiết này rất thích hợp để miền Bắc phát triển các loại rau, quả vụ đông có nguồn gốc cận nhiệt và ôn đới làm cho cơ cấu cây trồng đa dạng hơn

Khó khăn -Mùa đông làm nền nhiệt hạ thấp ảnh hưởng xấu đến sự

sinh trưởng và phát triển của cây trồng, vật nuôi ảnh hưởngtới sức khoẻ con người và dịch bệnh

-Sự nhiễu loạn thời tiết ảnh hưởng lớn tới sản xuất, sinh hoạt

Câu 4.Phân tích nhân tố ảnh hưởng tới sự phân hoá khí hậu nước ta.

Hướng dẫn trả lời

Do ảnh hưởng của nhân tố địa hình, vị trí địa lí, hình dáng lãnh thổ

và hoạt động của gió mùa đã tạo nên sự phân hoá khí hậu từ Bắc vào Nam, tứ Đông sang Tây, từ thấp lên cao và phân hoá theo mùa.

1.Vị trí địa lí

-Vị trí nước ta nằm từ 8034’B- 23023’B, lãnh thổ trải dài trên 15 vĩ tuyếntạo nên sự phân hoá khí hậu theo B-N (Miền Bắc khí hậu mang tính chất nhiệt đới gió mùa cận chí tuyến, miền Nam khí hận mang tính chất nhiệt đới gió mùa cận xích đạo)

-Nước ta nằm trong khu vực gió mùa Châu Á với hai loại gió thổi theo mùa luân phiên hoạt động góp phần tạo nên sự phân hoá khí hậu theo mùa

và theo địa phương

+Từ 0- 600m là vành đai khí hậu nhiệt đới

+Từ 600- 2600m là vành đai khí hậu cận nhiệt đới gió mùa trên núi+Từ độ cao >2600m là đai khì hậu ôn đới gió mùa trên núi

-Hướng các dãy núi là ranh giới phân hoá các miền khí hậu (Bạch Mã, Hoành Sơn) và các tiểu vùng khí hậu (Hoàng Liên Sơn, Trường Sơn)

-Hướng sườn kết hợp với gió mùa cũng góp phần tạo nên sự phân hoá khí hậu phức tạp

3.Gió mùa

Nước ta nằm ở khu vực nội chí tuyến và khu vực Châu Á gió mùa nên chịu tác động của các loạ gió hoạt động theo mùa (gió mùa mùa hạ và gió mùa mùa đông) và gó tín phong Sự hoạt động luân phiên của các khối khí này tạo nên sự phân mùa khí hậu và kết hợp với hướng địa hình tạo nên sự phân hoá khí hậu giữa các địa phương

-Gió mùa mùa đông (tứ tháng 11- thấn 4) có nguồn gốc từ cao áp Xibia tạo nên mùa đông lạnh ở miền Bắc nước ta làm hạ thấp nền nhiệt trung bình năm của miền Bắc và cả nước góp phần tạo nên sự phân hoá khí hậu từ B-N (vì ảnh hưởng của địa hình nên gió mùa ĐB yếu dần khi tác động đến phía Nam)

-Gió tín phong Bắc bán cầu hoạt động trong điều kiện ổn định ở miền Nam nước ta tạo nên mùa khô cho Nam Bộ và Tây Nguyên

-Gió mùa mùa hạ (tháng 5- tháng 10) hoạt động trên cả nước có nguồn gốc từ cao áp cận chí tuyến Nam bán cầu và Ấn Độ Dương mang tính chất nóng ẩm kết hợp với hướng địa hình gây mưa lớn cho Tây Nguyên, Nam bộ

và Bắc Bộ và khô nóng cho Trung Bộ vào đầu mùa hạ

=>Như vậy sự luân phiên hoạt động của các khối khí kết hợp với địa hình đã tạo nên sự phân mùa khí hậu và sự phân mùa khác nhau giữa các