Tính chất nhiệt đới + Nguyên nhân: do nước ta nằm trong khu vực nội chí tuyến bán cầu Bắc, 1 năm có 2 lần Mặt Trời lên thiên đỉnh nên khí hậu nước ta có tính chất nhiệt đới. + Biểu hiện: Nhiệt độ trung bình năm trên 20oC ( trừ vùng núi cao) Tổng lượng bức xạ lớn, cán cân bức xạ luôn dương. Tổng số giờ nắng trong năm từ 1400 đến 3000 giờ
Trang 1MỤC LỤC
LÝ DO CHỌN CHUYÊN ĐỀ………
PHẦN NỘI DUNG………
A PHẦN KIẾN THỨC CƠ BẢN………
I Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa………
II Các thành phần tự nhiên còn lại………
III Ảnh hưởng của thiên nhiên nhiệt đới ẩm đến sản xuất và đời sống…………
B MÔ TẢ CÁC MỨC ĐỘ NHẬN THỨC VÀ NĂNG LỰC ĐƯỢC HÌNH THÀNH C CÁC DẠNG BÀI TẬP PHÂN THEO MỨC ĐỘ NHẬN THỨC ……….
1 Mức độ nhận biết………
2 Mức độ thông hiểu………
3 Mức độ vận dụng thấp………
4 Mức độ vận dụng cao………
PHẦN KẾT LUẬN……….
Trang 2tế từ đó ảnh hưởng đến các hoạt động kinh tế xã hội.
Nhiều học sinh chỉ học thuộc lòng mà không hiểu bản chất nên không làmđược các bài tập mang tính vận dụng, thậm chí còn không biết địa phương nơi mìnhđang sinh sống nằm trong miền khí hậu nào? Có đặc điểm gì?
Nội dung kiến thức bài “ Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa” có mặt tronghầu hết các kì thi: Học sinh giỏi, thi THPT Quốc gia…Nên nó cũng là phần kiếnthức trọng tâm trong chương trình Địa lí 12
Trước những trăn trở đó tôi đã mạnh dạn chọn: Chuyên đề“ Thiên nhiênnhiệt đới ẩm gió mùa”
Trang 3
- Trình bày được các đặc điểm cơ bản của khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa.
- Phân tích được nguyên nhân hình thành nên đặc điểm nhiệt đới ẩm gió mùa.
- Phân tích được sự khác nhau về khí hậu giữa các khu vực
- Phân tích được tác động của khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa đến các thành phần tựnhiên khác và cảnh quan thiên nhiên
- Trình bày và giải thích được đặc điểm thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa biểu hiện
qua các thành phần tự nhiên: địa hình, đất, sông ngòi, sinh vật
- Phân tích được ảnh hưởng của thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa đến các mặt hoạtđộng và đời sống
3.2 Kĩ năng
- Có kỹ năng đọc và phân tích bản đồ khí hậu, bản đồ địa hình nước ta , atlát địa lýViệt Nam
- Biết phân tích mối liên hệ giữa các nhân tố hình thành và phân hoá khí hậu
- Phân tích mối liên hệ tác động qua lại giữa các thành phần tạo nên tính thốngnhất của thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa
- Có kĩ năng liên hệ thực tế để thấy các mặt thuận lợi và trở ngại của khí hậu đốivới sản xuất ở nước ta
- Rèn luyện kĩ năng đánh giá và nhận xét về đặc điểm khí hậu của một địa điểm
- So sánh chế độ nhiệt - ẩm của 2 miền khí hậu: miền Nam và miền Bắc
- Phân tích sự thay đổi khí hậu của lãnh thổ theo không gian giữa các khu vực nướcta
Trang 43.3 Thái độ
- Nắm được đặc điểm thiên nhiên nước ta đặc biệt là khí hậu, địa hình , sông ngòi,đất đai, sinh vật…để từ đó biết cách khai thác, sử dụng hợp lý điều kiện tự nhiên vàtài nguyên thiên nhiên, sống hòa hợp với thiên nhiên
- Biết được sự phân hóa thiên nhiên theo từng vùng miền từ đó biết thông cảm vàchia sẻ với đồng bào vùng còn gặp nhiều khó khăn
A PHẦN NỘI DUNG KIẾN THỨC CƠ BẢN.
I Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa
1.Tính chất nhiệt đới
+ Nguyên nhân: do nước ta nằm trong khu vực nội chí tuyến bán cầu Bắc, 1 năm có
2 lần Mặt Trời lên thiên đỉnh nên khí hậu nước ta có tính chất nhiệt đới
+ Biểu hiện:
- Nhiệt độ trung bình năm trên 20oC ( trừ vùng núi cao)
- Tổng lượng bức xạ lớn, cán cân bức xạ luôn dương
- Tổng số giờ nắng trong năm từ 1400 đến 3000 giờ
- Cân bằng ẩm luôn dương
- Lượng mưa lớn trung bình từ 1500 mm - 2000mm/ năm, một số khu vực đóngió biển và vùng núi cao lượng mưa có thể lên tới 3500- 4000 mm/năm
3.Gió mùa
+ Nguyên nhân: Do nước ta nằm trong khu vực Châu Á gió mùa, nơi giao tranh
của các khối khí theo mùa nên hình thành gió mùa mùa đông và gió mùa mùa hạ
+ Gió mùa mùa đông:
- Nguồn gốc: Khối khí lạnh phương Bắc xuất phát từ cao áp Xibia
- Hướng gió: Đông Bắc
- Phạm vi hoạt động: Chủ yếu ở miền Bắc( 160 Bắc trở ra Bắc) do khi di chuyểnxuống phía nam, gió mùa Đông Bắc càng suy yếu và biến tính, hầu như bị chặn lại
ở dãy Bạch Mã
- Thời gian hoạt động: Từ tháng XI đến tháng IV năm sau
- Thời tiết đặc trưng:
+ Nửa đầu mùa đông (tháng XI,XII,I) khối không khí lạnh di chuyển qua lụcđịa nên hình thành thời tiết lạnh khô
Trang 5+Nửa cuối mùa đông( tháng II,III, IV ) lạnh ẩm do khối không khí lạnh dichuyển về phía Đông qua biển sau đó vào nước ta khối khí được tăng cường thêm
độ ẩm Gây mưa phùn cho vùng ven biển đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ.Làm giảm tính chất khô ở miền Bắc nước ta
- Gió mùa ĐB chỉ hoạt động từng đợt, không kéo dài liên tục Khi chuyển xuốngphía Nam suy yếu dần bởi bức chắn dãy Bạch Mã
- Từ Đà Nẵng trở vào, Tín Phong bán cầu Bắc cũng thổi theo hướng Đông Bắcchiếm ưu thế, gây mưa cho vùng ven biển Trung Bộ trong khi Nam Bộ và Tâynguyên là mùa khô
+ Gió mùa mùa hạ:
- Thời gian hoạt động:Từ tháng V đến tháng X
- Hướng gió Tây Nam( trừ Đồng Bằng Bắc Bộ hướng Đông Nam)
- Nửa đầu mùa hạ( tháng V đến tháng VII):
+Nguồn gốc: Xuất phát áp cao Bắc Ấn Độ Dương di chuyển theo hướng tâynam xâm nhập trực tiếp vào nước ta
+ Thời tiết đặc trưng: Gây mưa lớn và kéo dài cho vùng đón gió ở Nam Bộ vàTây Nguyên Khi vượt qua dãy Trường Sơn và các dãy núi chạy dọc biên giới việt– Lào, tràn xuống vùng đồng bàng ven biển Trung Bộ và phần phía nam của TâyBăc khối khí này trở nên khô nóng (gió phơn)
- Vào giữa cuối mùa hạ (Tháng VII – tháng X):
+ Nguồn gốc: Áp cao cận chí tuyến Bán cầu Nam
+ Thời tiết đặc trưng: Áp cao cận chí tuyến Bán cầu Nam hoạt động mạnh lênvượt qua vùng biển xích đạo khối khí này trở nên nóng ẩm hơn, thường gây mưalớn và kéo dài cho vùng đón gió Tây Nguyên và Nam Bộ Hoạt động của gió mùa
TN cùng với dải hội tụ nhiệt đới là nguyên nhân chủ yếu gây mưa cho mùa hạ cho
cả hai 2 miền Bắc-Nam, mưa vào tháng IX ở Trung Bộ
+ Do ảnh hưởng của áp thấp Bắc Bộ, khối không khí này di chuyển theo hướng
ĐN vào Bắc Bộ tạo nên gió mùa Đông Nam vào mùa hạ ở miền Bắc nước ta
- Vào mùa hạ gió mùa TN hoạt động trên phạm vi cả nước lấn át gió mậu dịch, nêngió mậu dịch không còn biểu hiện rõ
* Hệ quả của hoạt động gió mùa đến khí hậu nước ta.
Sự luân phiên các khối khí hoạt động theo mùa khác nhau về tính chất và hướnggió tạo nên sự phân mùa khí hậu giữa các khu vực ở nước ta
- Khí hậu miền Bắc: có 2 mùa, mùa đông lạnh mưa ít, mùa hạ nóng ẩm mưa nhiều
- Khí hậu miền Nam: có 2 mùa mưa – khô rõ rệt
- Tây Nguyên và đồng bằng ven biển Trung Trung Bộ có sự đối lập về mùa khô và mùamưa
Trang 6II Các thành phần tự nhiên khác
1 Địa hình:
- Địa hình xâm thực mạnh ở vùng đồi núi
+ Trên các sườn dốc mất lớp phủ thực vật, bề mặt địa hình bị cắt xẻ, xói mòn rửatrôi, nhiều nơi trơ xỏi đá
+ Vùng núi đá vôi hình thành địa hình Caxtơ với các hang động suối cạn thunglũng khô
+ Hiện tượng đất trượt, đá lở hình thành nón phóng vật chân núi
+ Các vùng thềm phù sa cổ bị chia cát thành các đồi thấp xem thung lũng rộng
- Bồi tụ nhanh ở đồng bằng hạ lưu sông
+ Hệ quả của quá trình xâm thực, bào mòn mạnh bề mặt địa hình ở miền đồi núi
là sự bồi tụ nhanh chóng của các đồng bằng hạ lưu sông
+ Rìa phía Đông Nam đồng bằng châu thổ sông Hồng và phía Tây Nam đồngbằng châu thổ sông Cửu Long hàng năm lấn ra biển từ vài chục mét đến gần trămmét
- Nguyên nhân: Do địa hình cao dốc, nham thạch bở rời, mưa tập trung theo mùa.Ngoài ra còn do tác động của con người
Do nước ta có lượng mưa lớn, trên địa hình phần lớn là đội núi và bị cát xẻ mạnh
* Sông ngòi nhiều nước giàu phù sa
Trang 7+ Hệ số bào mòn và tổng lượng phù sa lớn là hệ quả của quá trình xâm thực mạnh
3 Đất
- Biểu hiện
+Quá trình feralit là quá trình hình thành đất đặc trưng cho vùng khí hậu nhiệt đới
ẩm gió mùa Do mưa nhiều rửa trôi các chất bazơ dễ tan(Ca2+, Mg2+ K+…) làm chođất chua, đồng thời tích tụ oxit sắt, nhôm tạo ra màu đỏ vàng Hình thành nên đấtferalit đỏ vàng hoặc nâu đỏ, đặc tính của loại đất này là vỏ phong hóa dày , đấtthông khí, dễ thoát nước, nghèo chất badơ
+Quá trình feralit diễn ra mạnh ở vùng đồi núi thấp và là loại đất chính của vùngđồi núi nước ta
- Nguyên nhân: do nhiệt - ẩm cao làm tăng cường quá trình phong hóa tạo lớp đấtdày, khi mưa lớn làm rửa trôi bazo và tích tụ oxit sắt và nhôm
- Thành phần loài
+ Thành phần loài nhiệt đới chiếm ưu thế.
+ Thực vật: Phổ biến là cây nhiệt đới họ Đậu,Vang, Dâu tằm, Dầu
+ Động vật: Các loài chim thú nhiệt đới…ngoài ra còn các loài bò sát, Ếch nhái,côn trùng cũng phát triển phong phú
Hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm gió mùa phát triển trên đất ferarit là cảnh quan tiêubiểu cho thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa ở nước ta
Trang 8- Nguyên nhân: Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa là nền tảng, ngoài ra còn có khí hậu
cận nhiệt, cận xích đạo và ôn đới núi cao
III Ảnh hưởng của thiên nhiên nhiệt đới ẩm đến sản xuất và đời sống.
1.Đối với sản xuất nông nghiệp
- Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa thuận lợi để phát triển các ngành kinh tế như Lâm nghiệp, giao thông vận tải, du lịch…đẩy mạnh các hoạt động khai thác xây dựng… vào mùa khô
* Khó khăn:
- Các hoạt động vận tải, giao thông, khai thác… chịu ảnh hưởng trực tiếp của sựphân mùa khí hậu, chế độ nước sông ngòi
- Độ ẩm cao gây khó khăn cho việc bảo quản máy móc thiết bị nông sản
- Thiên tai ảnh hưởng tới sản xuất và đời sống
- Các hiện tuợng thời tiết thất thường: mưa đá, lốc, sương muối…
- Môi trường thiên nhiên dễ suy thoái
Trang 9B MÔ TẢ CÁC MỨC ĐỘ NHẬN THỨC VÀ NĂNG LỰC ĐƯỢC HÌNH THÀNH
1 Bảng mô tả các mức độ nhận thức
Nội
dung/chủ đề Nhận biết Thông hiểu Vận dụng
Vận dụng cao
1 Khí hậu
nhiệt đới ẩm
gió mùa
Biết đượcbiểu hiện củatính nhiệtđới, tính ẩm,tính gió mùa
Trình bàyđược nguyênnhân hìnhthành tínhnhiệt đới,tính ẩm, tínhgió của khíhậu nước tamùa
- Hiếu được
sự phân mùacủa khí hậunước ta theokhông gian
và thời giancủa từng khuvực
Phân tíchđược đặcđiểm, nguồngốc của cáckhối khí vàtác động củachúng tớithiên nhiênnước ta
-Giải thíchđược sự phânmùa khí hậunước ta theokhông gian
và thời giancủa từng khuvực
Phân tích vàgiải đượcmối quan hệgiữa địa hìnhvới khí hậutùy theokhông gian
và thời gian
cụ thể
-Giải thíchnguyên nhânhình thànhcác trung tâm
áp cao và ápthấp vào mùa
hạ, vào mùađông Cáctrung tâm đótác động như
Trang 10thế nào đếnkhí hậu nướcta.
2 Các thành
phần tự
nhiên khác
Nắm đượcbiểu hiện củathiên nhiênnhiệt đới ẩm
thông quacác thànhphần: Địahình, sôngngòi, đất,sinh vật
Trình bàyđược biểuhiện củathiên nhiênnhiệt đới ẩm
thông quacác thànhphần: Địahình, sôngngòi, đất,sinh vật
Giải thíchđược biểuhiện củathiên nhiênnhiệt đới ẩm
thông quacác thànhphần: Địahình, sôngngòi, đất,sinh vật
Biết khai thác
và sử dụnghợp lý cácthành phần tựnhiên kháccủa thiênnhiên nhiệtđới ẩm giómùa vào cuộcsống sản suất
Phân tíchđược nhữngthuận lợi vàkhó khăn củathiên nhiênnhiệt đới ẩmgió đến sảnxuất nôngnghiệp, đờisống và cácngành kinh tếkhác
Giải thíchđược nhữnglợi và khókhăn củathiên nhiênnhiệt đới ẩmgió đến sảnxuất nôngnghiệp, đờisống và cácngành kinh tếkhác
Hiểu đượcđặc điểm khíhậu của địaphương mình
và biết cáchvận dụng vàođời sốngsinh hoạt vàsản xuất
Trang 11Kỹ năng
thực hành
Biết cách vẽbiểu đồ nhiệt
độ, lượngmưa, biểu đồtương quannhiệt ẩm,biểu
đồ lưu lượngnước…
Dựa vàokiến thức cơbản để nhậnxét biểu đồnhiệt độ,lượng mưa,
tương quannhiệt ẩm,biểu
đồ lưu lượngnước…
Giải thíchđược chế độnhiệt ,ẩmtheo khônggian, thờigian của từngkhu vực cụthể
Dựa vào biểu
đồ nhiệt
độ ,lượngmưa xác địnhđược vùngkhí hậu, miềnkhí hậu…
2 Định hướng năng lực được hình thành
- Năng lực chung: tự học, giải quyết vấn đề, sáng tạo, hợp tác, giao tiếp, sử dụngCNTT và truyền thông, tính toán
- Năng lực chuyên biệt: Tư duy tổng hợp theo lãnh thổ, sử dụng số liệu thống kê, sửdụng bản đồ
Trang 12B LUYỆN CÁC DẠNG BÀI TẬP THEO MỨC ĐỘ NHẬN THỨC.
Đây là dạng bài hay gặp trong kỳ thi THPT Quốc gia, học sinh giỏi và không
khó nhưng học sinh phải thuộc bài, nắm vững kiến thức cơ bản để làm bài tái hiệnlại kiến thức trong vở ghi Thường là nêu, kể, liệt kê theo các đề mục trong sáchgiáo khoa: VD nêu đặc điểm khí hậu nước ta, tính chất nhiệt đới, tính chất ẩm, trìnhbày hoạt động của gió mùa, thiên nhiên nhiệt đới ẩm được thể hiện như thế nàodưới các thành phần tự nhiên còn lại
a Các ví dụ minh họa:
Câu 1 Tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa nước ta được biểu hiện như thế nào?
* Tính chất nhiệt đới
+ Biểu hiện:
- Nhiệt độ trung bình năm trên 20oC( trừ vùng núi cao)
- Tổng lượng bức xạ lớn, cán cân bức xạ luôn dương
- Tổng số giờ nắng trong năm từ 1 400 đến 3 000 giờ
*Tính chất ẩm
+ Biểu hiện:
- Độ ẩm không khí trên 80%
- Cân bằng ẩm luôn dương
- Lượng mưa lớn trung bình từ 1500 mm -2000mm/ năm, một số khu vực mưa
từ 3500- 4000 mm/nămGió mùa
*Gió mùa
+ Gió mùa mùa đông:
- Nguồn gốc: Khối khí lạnh phương Bắc xuất phát từ cao áp Xibia
- Hướng gió: Đông Bắc
- Phạm vi hoạt động: Chủ yếu ở miền Bắc( 160 Bắc trở ra Bắc) do khi di chuyểnxuống phía nam, gió mùa Đông Bắc càng suy yếu và biến tính, hầu như bị chặn lại
ở dãy Bạch Mã
- Thời gian hoạt động: Từ tháng XI đến tháng IV năm sau
Trang 13- Thời tiết đặc trưng:
Nửa đầu mùa đông (tháng XI,XII,I) khối không khí lạnh di chuyển qua lụcđịa nên hình thành thời tiết lạnh khô
Nửa cuối mùa đông( tháng II,III, IV ) lạnh ẩm do khối không khí lạnh dichuyển về phía Đông qua biển sau đó vào nước ta khối khí được tăng cường thêm
độ ẩm Gây mưa phùn cho vùng ven biển đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ.Làm giảm tính chất khô ở miền Bắc nước ta
- Gió mùa ĐB chỉ hoạt động từng đợt, không kéo dài liên tục Khi chuyển xuốngphía Nam suy yếu dần bởi bức chắn dãy Bạch Mã
- Từ Đà Nẵng trở vào, tín Phong bán cầu Bắc cũng thổi theo hướng Đông Bắcchiếm ưu thế, gây mưa cho vùng ven biển Trung Bộ trong khi Nam Bộ và Tâynguyên là mùa khô
+ Gió mùa mùa hạ:
- Thời gian hoạt động:Từ tháng V đến tháng X
- Hướng gió Tây Nam( trừ Đồng Bằng Bắc Bộ hướng Đông Nam)
- Nửa đầu mùa hạ( tháng V đến tháng VII):
Nguồn gốc: Xuất phát áp cao Bắc Ấn Độ Dương di chuyển theo hướng tâynam xâm nhập trực tiếp vào nước ta
Thời tiết đặc trưng: Gây mưa lớn và kéo dài cho vùng đón gió ở Nam Bộ vàTây Nguyên Khi vượt qua dãy Trường Sơn và các dãy núi chạy dọc biên giới việt– Lào, tràn xuống vùng đồng bàng ven biển Trung Bộ và phần phía nam của TâyBăc khối khí này trở nên khô nóng (gió phơn)
- Vào giữa cuối mùa hạ (Tháng VII – tháng X):
Nguồn gốc: Áp cao cận chí tuyến Bán cầu Nam
Thời tiết đặc trưng: Áp cao cận chí tuyến Bán cầu Nam hoạt động mạnh lênvượt qua vùng biển xích đạo khối khí này trở nên nóng ẩm hơn, thường gây mưalớn và kéo dài cho vùng đón gió Tây Nguyên và Nam Bộ Hoạt động của gió mùa
TN cùng với dải hội tụ nhiệt đới là nguyên nhân chủ yếu gây mưa cho mùa hạ cho
cả hai 2 miền Bắc-Nam, mưa vào tháng IX ở Trung Bộ
+ Do ảnh hưởng của áp thấp Bắc Bộ, khối không khí này di chuyển theo hướng
ĐN vào Bắc Bộ tạo nên gió mùa Đông Nam vào mùa hạ ở miền Bắc nước ta
- Vào mùa hạ gió mùa TN hoạt động trên phạm vi cả nước lấn át gió mậu dịch, nêngió mậu dịch không còn biểu hiện rõ
* Hệ quả của hoạt động gió mùa đến khí hậu nước ta.
Sự luân phiên các khối khí hoạt động theo mùa khác nhau về tính chất và hướnggió tạo nên sự phân mùa khí hậu giữa các khu vực ở nước ta
- Khí hậu miền Bắc: có 2 mùa, mùa đông lạnh mưa ít, mùa hạ nóng ẩm mưa nhiều