Đề tài phương pháp luận sử học

... khái niệm cần xác định đắn khái niệm phương pháp , phương pháp luận , để từ rút khái niệm phương pháp luận sử học phương pháp luận sử học mácxit” Phương pháp tiếng Hi lạp Methodos, có nghĩa... lịch sử phương pháp dạy học lịch sử Không nắm phương pháp luận sử học nhà nghiên cứu phương hướng hoạt động, khả giải vấn đề lịch sử đặt Vì nói, người làm công Nguyễn Thị Dung học Phương pháp luận. .. pháp luận sử tác sử học việc nắm phương pháp luận vấn đề quan trọng Nó đáp ứng yêu cầu nghiên cứu, học tập giảng dạy lịch sử đồng thời trang bị lý luận để chống lại phương pháp luận sử học tư sản

MỞ ĐẦU

Phương pháp luận sử học là một môn khoa học đã thu hút sự quan tâm của rất nhiều nhà khoa học từ trước đến nay Dù theo quan điểm sử học tư sản hay sử học mácxit thì các nhà khoa học đều tập trung giải quyết các vấn đề trọng tâm của

bộ môn phương pháp luận như: Nguồn gốc, đối tượng, chức năng, nhiệm vụ, phương pháp…để từ đó có được nhận thức đúng đắn về bộ môn này

Nội dung phương pháp luận và thuật ngữ “phương pháp luận” đã có từ lâu

Nó được ra đời cùng với sự xuất hiện của bản thân khoa học, tức là khi xã hội đã

có sự phân chia giai cấp và nhà nước Do đó sự phát triển của bộ môn này chịu sự tác động, chi phối, ảnh hưởng từ những quan điểm, lập trường và tư tưởng của mỗi giai cấp nhất định, nhằm sử dụng những thành tựu của khoa học vào cuộc đấu tranh cho quyền lợi của giai cấp mình

Bên cạnh việc đi sâu giải quyết những vấn đề trọng tâm của bộ môn như đã trình bày ở trên thì do sự phát triển của lịch sử, xã hội và bản thân khoa học mà nhiều vấn đề mới của phương pháp luận khoa học cũng được đặt ra như sử dụng những vấn đề của khoa học tự nhiên, kỹ thuật vào việc nghiên cứu khoa học xã hội

và nhân văn, việc xử lý tính dân tộc, tính giai cấp…Do đó trong việc nghiên cứu phương pháp luận nói chung và phương pháp luận sử học nói riêng thường diễn ra cuộc đấu tranh về nhiều quan điểm

Trong khuôn khổ một bài tiểu luận em xin được trình bày một số nhận thức của bản thân về phương pháp luận lịch sử, đồng thời qua đó đưa ra phương pháp nhận thức lịch sử mà bản thân thấy cần thiết trong quá trình học tập và nghiên cứu lịch sử

NỘI DUNG

I NHẬN THỨC VỀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN SỬ HỌC

Khái niệm phương pháp luận đã được đề cập và tìm hiểu từ lâu theo nhiều quan điểm Để hiểu rõ nội hàm khái niệm này chúng ta cần xác định đúng đắn các khái niệm “phương pháp”, “phương pháp luận”, để từ đó rút ra khái niệm “phương pháp luận sử học” và “phương pháp luận sử học mácxit”

“Phương pháp” tiếng Hi lạp là Methodos, có nghĩa là con đường nghiên

cứu, con đường nhận thức lý luận, học thuyết, là hình thức tìm hiểu thấu đáo về mặt lý luận thực tiễn hiện thực khách quan, xuất phát từ những quy luật vận động của khách thể được nghiên cứu Phương pháp là một hệ thống các nguyên tắc điều khiển hoạt động cải tạo hiện thực hay hoạt động nhận thức lý luận của con người

Vậy “nhận thức luận” là gì? Đó là một ngành khoa học riêng có liên quan đến triết

học, nó thể hiện quan điểm của con người về thế giới Con người là một bộ phận của tự nhiên, được hình thành một cách lâu dài Đến một bước phát triển trong một điều kiện nhất định thì Vượn cổ sẽ tiến hóa thành Người tối cổ Thời điểm đánh dấu sự chuyển biến từ Vượn cổ sang Người tối cổ là khi con người biết chế tạo và

sử dụng công cụ lao động Ngay khi con người xuất hiện thì xã hội cũng xuất hiện Theo như lời nhận xét của Enghen thì: “Trong một ý nghĩ nhất định chính lao động, nhờ lao động và thông qua lao động thì con người và xã hội loài người ra đời”, đồng thời ông cũng khẳng định: Con người bắt đầu từ đâu thì tư duy cũng xuất hiện từ đó Tư duy là sản phẩm của một quá trình mà con người thích ứng với thiên nhiên, tác động vào thiên nhiên và cải tạo đời sống Con người biết nhận thức thế giới xung quanh và biết cách lấy những cái có sẵn trong thiên nhiên để chế tạo những cái không có trong thiên nhiên, do đó con người vừa là chủ thể của nhận

thời đại bởi họ bị ràng buộc bởi gia đình, xã hội và loài người Sự nhận thức của con người là một quá trình trong lao động và chiến đấu Đó là sự sáng tạo của con người

Từ đây chúng ta có thể khẳng định phương pháp chính là con đường để đi đến kết quả nhận thức đúng đắn Phương pháp nhận thức đó phụ thuộc vào giai cấp và thời đại vì con người chính là sản phẩm của một giai cấp và thời đại

Phương pháp có ảnh hưởng rất lớn đến công tác nghiên cứu, giảng dạy và học tập

Ví dụ trong quá trình học tập của sinh viên tại các trường đại học: Cùng một điều kiện học tập, với một khối lượng kiến thức như nhau nhưng lại có sinh viên đạt loại giỏi, loại khá, loại trung bình, loại yếu kém khác nhau Đó chính là sự phản ánh những phương pháp học tập khác nhau của mỗi sinh viên

Một ví dụ điển hình khác trong lịch sử đó là trong cùng hoàn cảnh đất nước đang chịu ách xâm lược của thực dân pháp cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, có rất nhiều các nhà yêu nước của Việt Nam đã ra đi tìm đường cứu nước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh song chỉ duy nhất có Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh là tìm ra được con đường cứu nước cho nhân dân Việt Nam Nguyên nhân chính là do Người đã có phương pháp đúng đắn và phù hợp Từ đó chúng ta thấy tầm quan trọng của phương pháp trong học tập, nghiên cứu và trong cuộc sống

Phương pháp đúng được xuất phát từ khoa học chính xác, được thực tiễn kiểm nghiệm, phương pháp chỉ có tính khoa học khi nào nó phản ánh đúng các quy luật khách quan của thế giới, được xác định bởi các đặc điểm của đối tượng nghiên cứu, bởi các quy luật của đối tượng ấy, bởi bản chất của nó…

Phương pháp thống nhất với lý luận, được thực tiễn xác nhận Trong quá trình nhận thức và cải tạo tự nhiên, xã hội, con người bao giờ cũng sử dụng những phương pháp nhất định và qua thực tiễn mà phương pháp được kiểm nghiệm là đúng hay sai Như lời nhận xét của R.Đềcac, nhà triết học Pháp thế kỷ XVIII đã

khẳng định: “Thiếu phương pháp thì người tài cũng có thể không đạt kết quả Có phương pháp thì người tầm thường cũng làm được việc phi thường” Các Mác cũng rất đề cao vai trò của phương pháp, vì theo ông “Toàn bộ triết học được thâu tóm vào phương pháp” và “Phương pháp là sức mạnh tuyệt đối, duy nhất, cao nhất,

vô cùng tận, không có vật nào có thể cưỡng lại nổi…”

“Phương pháp luận” là khái niệm được dịch từ thuật ngữ “Methodology”

của ngôn ngữ nhiều nước Châu Âu Xung quanh khái niệm này có rất nhiều quan điểm khác nhau Theo K.G.Petơralep (Liên xô cũ) định nghĩa: Phương pháp luận là một hệ thống những dạng bản chất của thế giới quan và lý luận (hay một loạt lý luận) quy định các nguyên tắc nghiên cứu khoa học lịch sử

Theo lý luận của các nhà tư sản thì phương pháp luận là toàn bộ những cách, những biện pháp, những nguyên tắc tổ chức của việc nghiên cứu, những tiêu chuẩn đúng để lựa chọn những thủ tục và kỹ thuật nghiên cứu

Theo các tác giả “Bách khoa toàn thư triết học Liên xô cũ” thì phương pháp luận là một học thuyết triết học về các phương pháp luận nhận thức và cải tạo hiện thực, là

sự vận dụng những nguyên lý của thế giới quan vào quá trình nhận thức, vào sự sáng tạo tinh thần nói chung và vào thực tiễn”

Như vậy có thể thấy phương pháp ra đời trong xã hội có giai cấp Đó chính là lý luận về con đường nhận thức, tuy nhiên con đường này bao giờ cũng phải dựa vào thế giới quan của một giai cấp nhất định ví dụ phương pháp luận chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ nghĩa

Phương pháp luận sử học là một hệ thống các quan điểm thế giới quan chỉ

đạo việc nghiên cứu đồng thời lựa chọn phương pháp nghiên cứu Trong nghiên cứu lịch sử, phương pháp luận sử học có vai trò to lớn trong việc hướng dẫn nghiên cứu lịch sử cũng như phương pháp dạy học lịch sử Không nắm được phương pháp luận sử học các nhà nghiên cứu sẽ mất phương hướng hoạt động, không có khả

năng giải quyết các vấn đề lịch sử đặt ra Vì vậy có thể nói, đối với người làm công tác sử học thì việc nắm chắc phương pháp luận là một vấn đề rất quan trọng Nó đáp ứng yêu cầu nghiên cứu, học tập và giảng dạy lịch sử đồng thời trang bị những

lý luận cơ bản để chống lại phương pháp luận sử học tư sản Cho nên để bảo vệ chủ nghĩa Mác-Lênin, cơ sở của phương pháp luận sử học Mácxít Lêninnit, chúng

ta cần đi sâu nghiên cứu và vận dụng sáng tạo những nguyên lý của triết học Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về lịch sử

Vấn đề phương pháp luận nói chung và phương pháp luận sử học nói riêng gắn chặt với quan điểm, tư tưởng, lợi ích của mỗi giai cấp, nó thể hiện rõ tính đảng, nó xâm nhập, chi phối mọi hoạt động của nhà nghiên cứu Do đó muốn học tập phương pháp luận sử học Mác xít phải nắm vững triết học Mác-Lênin, quan điểm, đường lối của Đảng và tư tưởng Hồ Chí Minh có liên quan đến nội dung của nó Ngoài cơ sở triết học, quan điểm của Đảng, cần hiểu rõ những kiến thức cụ thể, chính xác, bởi vì không nắm vững được những kiến thức lịch sử cụ thể, chính xác thì chỉ nắm các vấn đề phương pháp luận một cách chung chung Đặc biệt việc học tập các kiến thức lịch sử bao giờ cũng phải gắn liền với thực tế bởi như vậy chúng

ta mới có thể hiểu lịch sử một cách chân thực, chính xác, tránh được tình trạng hiện đại hóa lịch sử

II TÍNH ĐẢNG VÀ TÍNH KHOA HỌC TRONG SỬ HỌC MÁC XÍT

Một trong những nội dung quan trong của phương pháp luận sử học là xác định đúng đắn tính đảng và tính khoa học Nắm chắc hai phạm trù này sẽ góp phần quan trọng giúp nhà nghiên cứu lịch sử có cái nhìn đúng đắn, chính xác và khách quan về hiện thực lịch sử

Vấn đề tính khoa học và tính đảng cũng như mối liên hệ giữa chúng trong nghiên cứu lịch sử là chủ đề của rất nhiều các cuộc thảo luận, những cuộc đấu tranh gay gắt Có nhiều ý kiến trái ngược nhau về vấn đề này: Nhiều người nêu lên sự mâu

thuẫn giũa tính đảng và tính khoa học, người lại nêu lên mối liên hệ giữa hai phạm trù này nhưng lại đặt tính đảng lên trên

Vậy tính đảng là gì và tính khoa học là gì? Mối quan hệ giữa hai phạm trù này như thế nào?

1 Khái niệm tính đảng và tính khoa học trong nghiên cứu lịch sử

Tính khoa học là kết quả của quá trình nhận thức đúng hiện thực khách quan, thể hiện kết quả nghiên cứu sự vật, hiện tượng đạt đến độ chân lý và rút ra những khái quát, lý luận Nếu không đạt được khái quát lý luận thì chưa thể hoàn thành công việc nghiên cứu khoa học Khi nhà nghiên cứu đạt tới trình độ khái quát lý luận mới có thể nắm vững mối liên hệ quy định bản chất của các sự vật, hiện tượng trong thế giới tự nhiên và xã hội một cách chính xác, có hệ thống

Chúng ta có thể thấy rõ điều này trong lịch sử loài người Ngay từ khi con người xuất hiện, họ đã có nhận thức về thế giới khách quan tuy nhiên những nhận thức đó mới chỉ là những hiểu biết đơn giản của con người chứ chưa có sự khái quát để trở thành khoa học, ví dụ ở các quốc gia cổ đại phương đông (Ai Cập, Lưỡng Hà, ấn Độ, Trung Quốc), cư dân ở đây đã biết đến toán học cụ thể là người

Ai Cập rất giỏi về hình học, người Lưỡng Hà lại giỏi về số học… tuy nhiên những hiểu biết về toán học này của cư dân phương đông chưa trở thành khoa học mà phải đến thiên niên kỷ I TCN khi cư dân ở các quốc gia cổ đại phương tây: Hi Lạp,

Rô ma khái quát những hiểu biết về toán học này thành những định lý, định đề như định lý Pitago, tiên đề Ơclit…thì những hiểu biết khoa học mới thực sự trở thành khoa học Điều đó cho thấy nhận thức của con người chỉ trở thành khoa học khi nó được khái quát hóa, trìu tượng hóa, đạt đến chân lý

Tuy nhiên, trong xã hội có giai cấp, việc nghiên cứu khoa học, nhất là khoa học xã hội và nhân văn bao giờ cũng gắn với những vấn đề lợi ích của giai cấp, quan hệ giữa các giai cấp Đó chính là tính đảng trong nghiên cứu lịch sử

Tính đảng thể hiện hình thái ý thức, hệ tư tưởng của một giai cấp nhất định trong xã hội và đó chính là giai cấp thống trị trong xã hội bởi vì bất kỳ một ngành khoa học nào ra đời cũng nhằm phục vụ cho một giai cấp nhất định do đó khoa học bao giờ cũng mang tính giai cấp và trong xã hội có giai cấp thì không có khoa học

xã hội vô tư Ví dụ trong xã hội chiếm hữu nô lệ, khoa học sẽ phục vụ cho giai cấp chiếm nô nên nó sẽ mang quan điểm, lập trường của giai cấp chiếm nô; trong xã hội tư bản, khoa học thể hiện quan điểm của giai cấp tư sản, trong xã hội xã hội chủ nghĩa hiện nay, chúng ta lấy chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm kim chỉ nam cho mọi hoạt động thực tiễn của mình

Trong quá trình nghiên cứu lịch sử, tính đảng và tính khoa học có mối liên

hệ mật thiết với nhau Chú trọng tính khoa học sẽ là cơ sở vững chắc cho việc nhận thức và thực hiện lý tưởng của bản thân, ngược lại khi nắm vững tính đảng mới đạt được khoa học thực sự Đối với sử học Mácxít muốn đạt tới tính khoa học, nhất định phải dựa trên cơ sở một hệ thống triết học đúng đắn, khoa học Triết học Mác-Lênin không chỉ thể hiện lý tưởng, ngọn cờ chiến đấu của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, mà trước hết nó là một học thuyết khoa học, làm cơ sở phương pháp luận cho các khoa học, đặc biệt là khoa học xã hội, trong đó có sử học Triết học Mác-Lênin giúp nhà nghiên cứu xác định tính đảng đúng đắn trong nhận thức lịch sử xã hội loài người và dân tộc Nhờ vậy trong nghiên cứu lịch sử chúng ta mới đạt được tính khoa học khách quan

2 Nguyên tắc tính đảng và tính khoa học trong nghiên cứu lịch sử

2.1 Yêu cầu của việc xác định tính khoa học và tính đảng trong nghiên cứu

sử học

Trong cuốn Toàn tập Lênin đã viết: trong xã hội có giai cấp thì không có

một khoa học xã hội vô tư Điều đó có nghĩa là việc nghiên cứu khoa học xã hội phải phù hợp với quan điểm, lập trường của một giai cấp, một đảng nhất định, bởi

vì khoa học không thuộc một thượng tầng kiến trúc của một cơ sở nào sản sinh ra

nó và những quan hệ mật thiết với nó mà là sản phẩm tinh thần của toàn bộ sự phát triển của xã hội Nhưng mặt khác, khoa học lại phát triển trong một thời đại lịch sử nhất định nên tư duy lý luận của mỗi thời đại ở các thời đại khác nhau có những hình thức cũng như nội dung rất khác nhau

Tuy không phải là một bộ phận của thượng tầng kiến trúc, nhưng sự phát triển của khoa học có liên quan mật thiết đến các hiện tượng xã hội và phục vụ các tầng lớp, một giai cấp nhất định Việc khoa học cố gắng phản ánh chính xác những quy luật của thế giới khách quan, đề ra chân lý khách quan cũng nhằm giúp ích cho con người hoạt động xã hội Vì vậy trong xã hội có giai cấp, khoa học không thể không chịu ảnh hưởng của giai cấp đang nắm quyền thống trị Bất cứ nội dung của khoa học nào cũng đều chịu ảnh hưởng của thế giới quan, quan điểm và lợi ích của giai cấp mà nó phụ thuộc Nhà khoa học thuộc giai cấp nào thường phục vụ cho giai cấp ấy

Tài liệu của mỗi một khoa học đều được kiểm nghiệm trong thực tiễn khách quan, dựa vào những tài liệu này mà rút ra các quy luật Tuy nhiên mỗi nhà khoa học lại có cách nhìn khác nhau về các vấn đề của tự nhiên, xã hội, tư duy và mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội Trong xã hội có giai cấp, cách nhìn này không thể phản ánh lợi ích của một giai cấp nhất định trong xã hội và mang tính chất của thượng tầng kiến trúc

Tóm lại, tuy khoa học là một hình thái của ý thức xã hội, nhưng nó không phải là một bộ phận của thượng tầng kiến trúc thuộc một cơ sở kinh tế; phạm vi hoạt động của nó rộng lớn hơn bất cứ phạm vi hoạt động của một thượng tầng kiến trúc nào khác Tuy nhiên nó lại mang những yếu tố thượng tầng kiến trúc, những yếu tố này càng nhiều bao nhiêu thì việc nghiên cứu khoa học càng gắn với lợi ích giai cấp, càng phục vụ cho lợi ích của giai cấp bấy nhiêu Tuy nhiên chúng ta cần phân biệt

sự khác nhau giữa khoa học tự nhiên và khoa học xã hội Khoa học xã hội không trực tiếp liên hệ với sản xuất vật chất nhưng lại liên quan mật thiết với cơ sở và giai cấp trong xã hội Khoa học xã hội là một công cụ đấu tranh giai cấp, phục vụ cho lợi ích của một giai cấp, ví dụ chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là

vũ khí lý luận sắc bén của giai cấp công nhân và nhân dân lao động nhằm đấu tranh chống lại những quan điểm phi mácxít của giai cấp tư sản, đấu tranh chống lại sự nô dịch và bóc lột của giai cấp tư sản đối với quần chúng nhân dân lao động

Bên cạnh việc xác định đúng đắn tính khoa học thì trong nghiên cứu lịch sử nhà nghiên cứu cần nắm vững tính đảng, tức là đứng trên lập trường của một giai cấp nhất định Đối với sử học mácxít, nhà nghiên cứu cấn đứng trên lập trường của giai cấp vô sản, giai cấp tiến bộ nhất trong xã hội, đại diện chân chính nhất cho quyền lợi, nguyện vọng của toàn thể nhân dân lao động để có thể phản ánh đúng hiện thực khách quan, nhận thức đúng quá trình phát triển của lịch sử, qua đó bảo

vệ quyền lợi của những người bị bóc lột và thực hiện mục đích cuối cùng của giai cấp công nhân là xây dựng thành công chủ nghĩa cộng sản trên toàn thế giới, đồng thời đấu tranh chống âm mưu “diễn biến hòa bình”, của chủ nghĩa đế quốc

Như vậy tính khoa học trong nghiên cứu lịch sử thể hiện chân lý mà chúng

ta phải đạt đến trong nghiên cứu hiện thực khách quan, còn tính đảng là biểu hiện

tự giác, hoàn chỉnh và cao nhất về nhận thức những quan điểm, lợi ích của một giai cấp nhất định (ở đây là giai cấp vô sản trong nghiên cứu khoa học) Tính đảng được thể hiện trong cuộc đấu tranh trên nhiều lĩnh vực khác nhau để hiểu biết chân

lý, phục vụ lợi ích của giai cấp vô sản một cách có ý thức Tính đảng được thể hiên công khai ở việc bảo vệ lợi ích của quần chúng nhân dân lao động Tính đảng mácxít là bản chất của phương pháp luận của nhà nghiên cứu khoa học xã hội, trong đó có nhà sử học, giúp các nhà nghiên cứu phân tích lịch sử một cách sâu sắc

2.2 Nội dung của tính khoa học và tính đảng cộng sản trong sử học mácxít

Nội dung của tính khoa học là đạt được chân lý trong nhận thức về hiện thực khách quan Nội dung này rất phong phú bao gồm những vấn đề cơ bản sau:

Thứ nhất, đứng trên lập trường của giai cấp vô sản Do vị trí, sứ mệnh lịch

sử và bản chất của giai cấp công nhân là giai cấp tiến bộ nhất, đại biểu cho quyền lợi của nhân dân lao động, nắm vai trò lãnh đạo cách mạng trong cuộc đấu tranh chống mọi hình thức áp bức, bóc lột, xây dựng xã hội ấm no, hạnh phúc cho nhân dân Việc đứng vững trên lập trường của giai cấp vô sản để nghiên cứu lịch sử đòi hỏi chúng ta phải nhận thức đúng lập trường, quan điểm, mục tiêu đấu tranh của giai cấp công nhân; trung thành với lý tưởng cộng sản chủ nghĩa; đấu tranh chống mọi biểu hiện, xu hướng, những cuộc tấn công vào quyền lợi của giai cấp công nhân thông qua việc xuyên tạc, bóp méo lịch sử Viếc đứng vững trên lập trường của giai cấp công nhân không hề làm lu mờ, hạ thấp tinh thần, ý thức dân tộc của việc nghiên cứu lịch sử Bởi vì, giai cấp công nhân là một bộ phận, người lãnh đạo nhân dân thực hiện mọi quyền lợi, nguyện vọng chính đáng của dân tộc

Thứ hai, nhận thức và vận dụng đúng, linh hoạt, sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh vào nghiên cứu lịch sử Đây là cơ sở tư tưởng, kim chỉ nam hành động của các nhà sử học Việc vận dụng đúng chủ nghĩa Mác-Lênin

và tư tưởng Hồ Chí Minh đòi hỏi chúng ta nắm vững những vấn đề cơ bản, có tính nguyên lý, học thuyết khoa học để soi sáng những hiện tượng, sự kiện đa dạng, phức tạp của các lĩnh vực lịch sử cần nghiên cứu Cái chủ yếu trong việc học tập chủ nghĩa Mác-Lênin là thấm nhuần phương pháp của nó Đó là phương pháp duy vật biện chứng tức là nhìn sự vật hiện tượng trong quá trình vận động biện chứng với nhau và trong mối tương quan đa dạng, phức tạp Ví dụ lý giải tại sao cuối thế

kỷ XIX, đầu thế kỷ XX rất nhiều nhà yêu nước Việt Nam đã ra đi tìm đường cứu nước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn Aí