Vai trò của phương pháp luận sử học đối với công tác sử học

Cụ thể là người cán bộ sử học đứng trước tình hình hiện nay phải được nângcao thêm một bước về trình độ tư tưởng và nghiệp vụ để có thể hoàn thành đượcnhiệm vụ cấp thiết và ngày càng to

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Vai trò của phương pháp luận sử học đối với công tác sử học

Trong những thập kỉ gần đây, vấn đề phương pháp luận của các khoa học vàcủa hoạt động con người nói chung được sự chú ý của đông đảo các nhà khoa họcthuộc lĩnh vực triết học, các ngành khoa học xã hội và tự nhiên Nhiều cuộc hộithảo khoa học được tổ chức, nhiều công trình nghiên cứu được công bố Trongphạm vi sử học ở nước ta, các vấn đề phương pháp luận cũng được nghiên cứu sâurộng và thảo luận sôi nổi, đặc biệt từ sau Hội thảo khoa học đầu tiên về phươngpháp luận sử học (1966)

Đối với nền sử học của chúng ta hiện nay, chủ nghĩa Mác – Lênin và tưtưởng Hồ Chí Minh là cơ sở lí luận của phương pháp luận sử học Bởi vì, Đảng ta

đã lấy chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm cơ sở tư tưởng, kimchỉ nam cho hành động Đồng thời chúng ta cũng khai thác di sản tư tưởng sử họccủa ông cha, những tinh hoa của văn hóa nhân loại để làm cho phương pháp luận sửhọc được phong phú hơn Phương pháp luận sử học mácxít-lêninnít được xây dựngtrên cơ sở chủ nghĩa duy vật lịch sử, toàn bộ tri thức triết học và những tri thứckhác có liên quan

Trong nghiên cứu lịch sử, phương pháp luận sử học có vai trò to lớn trongviệc hướng dẫn nghiên cứu lịch sử (nội dung khoa học và phương pháp nghiên cứu)cũng như phương pháp dạy học lịch sử Không nắm được phương pháp luận sửhọc, các nhà nghiên cứu lịch sử mất phương hướng hoạt động, không có khả nănggiải quyết những vấn đề lịch sử đặt ra Vì vậy, có thể nói rằng, đối với người làmcông tác sử học, những vấn đề phương pháp luận là những vấn đề rất quan trọng

Nó đáp ứng yêu cầu nghiên cứu, học tập, giảng dạy lịch sử và trang bị những líluận cơ bản để tích cực chống lại phương pháp luận sử học tư sản, vẫn tiếp tụcxuyên tạc sự kiện lịch sử cụ thể và mở rộng những chiến dịch trực tiếp hoặc giántiếp chống những cơ sở lí luận, nhận thức lịch sử của sử học mácxít Việc học tậpphương pháp luận sử học là yêu cầu quan trọng đối với việc nghiên cứu, giảng dạy,học tập lịch sử

1.2 Yêu cầu của nước ta hiện nay đối với công tác sử học

Đặc biệt, ở nước ta hiện nay, do đang đứng trước một giai đoạn cách mạngmới, mà đặc điểm nổi bật là sự nổi dậy vĩ đại của quần chúng với ý thức tự mìnhquyết định vận mệnh của mình với niềm tin tuyệt đối ở thắng lợi, là nhịp dộ tiếntriển mau chóng của mọi mặt đời sống Thực tiễn ấy ngày một mở ra cho công tác

sử học nước ta một tiền đồ phát triển rộng lớn, mặt khác nó cũng đòi hỏi sử họcphải có bước chuyển biến mới về chất, để tiến kịp với chuyển biến của cách mạng

và nhịp độ của thời đại

Cụ thể là người cán bộ sử học đứng trước tình hình hiện nay phải được nângcao thêm một bước về trình độ tư tưởng và nghiệp vụ để có thể hoàn thành đượcnhiệm vụ cấp thiết và ngày càng to lớn do đời sống đặt ra và có thể thật sự đóngđược vai trò người chiến sĩ tiền phong trên mặt trận cách mạng văn hóa của ĐảngYêu cầu nâng cao thêm một bước quan trọng về lập trường quan điểm, về lí luậncho cán bộ sử học, tính Đảng và tính khoa học trong sử học…mà khái quát lại làcác vấn đề cơ bản của phương pháp luận sử học ngày càng đặt ra cấp thiết hơn

NỘI DUNG

1 Phương pháp luận sử học là gì và các vấn đề cơ bản của phương pháp luận

sử học

1.1 Khái niệm

Phương pháp để gìn giữ lại quá khứ của xã hội loài người đã có từ rất sớm,

nó nhờ tư duy ngôn ngữ của con người Và cũng một thời kì rất dài, thậm chí cảmột thời đại đầu tiên của loài người không có sự khác biệt khi nhận thức quá khứ

Nhưng phát triển đến một giai đoạn nhất định của xã hội loài người đã xuấthiện tình trạng: một sự kiện, hiện tượng vấn đề của lịch sử lại được khôi phục khácnhau; trình bày giải thích, đánh giá khác nhau Thậm chí từ đó đến nay, không cómột sự kiện hiện tượng nào lại được khôi phục một lần duy nhất, cứ thế tồn tại.Vậy vì sao lại có hiện tượng đó? Người ta đã giải thích rằng: Vì người viết lịch sử

bị chi phối, ảnh hưởng bởi quyền lợi dân tộc, giai cấp và các lợi ích khác nhau Đểbảo vệ cho quan điểm, nhận thức và trường phái của mình vá để cho kiến thức, trithức lịch sử không ngừng phát triển, người ta đã sinh ra phương pháp luận sử học

Do có các trường phái nhận thức lịch sử khác nhau, hiện nay còn nhiều ýkiến khác nhau về định nghĩa, khái niệm phương pháp luận sử học Người thì chophương pháp luận sử học là lí luận về lịch sử Người khác thì cho rằng phươngpháp luận sử học là triết học của sử học Người khác lại gọi phương pháp luận sửhọc là luận về phương pháp hay là lí luận về phương pháp…Có thể nói đã có hàngchục khái niệm khác nhau về phương pháp luận sử học

Để dễ hiểu, chúng ta có thể định nghĩa: Phương pháp luận sử học là một hệthống những quan điểm, thế giới quan chỉ đạo việc nghiên cứu đồng thời lựa chọnphương pháp nghiên cứu

1.2 Các vấn đề cơ bản của phương pháp luận sử học

Từ quan niệm về phương pháp nói trên, chúng ta có thể khẳng định rằng từkhi phương pháp luận sử học ra đời đến nay: không có một phương pháp luậnchung, duy nhất cho giới sử học Đã xuất hiện nhiều trường phái, nhiều quan điểm,phương pháp luận khác nhau

Vấn đề phương pháp luận sử học thường gắn với vấn đề quan điểm tư tưởng,lợi ích của mỗi giai cấp nó thể hiện rõ tính Đảng; nó xâm nhập, chi phối mọi hoạtđộng khoa học của nhà nghiên cứu Nhưng dù ở phương pháp luận nào, từ trước

nghiên cứu cái gì? Nghiên cứu, khôi phục lịch sử để làm gì? Nghiên cứu lịch sửnhư thế nào?

Những vấn đề đó tưởng chừng như rất đơn giản, nhưng mỗi trường pháiphương pháp luận sử học lại có cách trả lời khác nhau và thông tường người ta chỉchọn chép, nghiên cứu những gì có lợi cho mình Nhưng có thể thấy, chúng đều cóđiểm chung, căn cứ là nguồn sử liệu, các sự kiện, căn cứ vào sự thật lịch sử

Đối với nền sử học của chúng ta hiện nay, phương pháp luận sử học là dựatrên những quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, chủ nghĩa duy vật biện chứng,chủ nghĩa duy vật lịch sử, lấy tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng làm

cơ sở, xuất phát điểm cho việc nghiên cứu lịch sử Cho nên để bảo vệ chủ nghĩaMác – Lênin, cơ sở của phương pháp luận sử học mácxít – lêninnít, chúng ta cần đisâu nghiên cứu và vận dụng sáng tạo những nguyên lí của triết học Mác – Lênin, tưtưởng Hồ Chí Minh về lịch sử

Phạm vi nghiên cứu của phương pháp luận sử học mácxít rất rộng bao gồmcác vấn đề chủ yếu sau:

- Đặc trưng của quá trình phản ánh hiện thực trong lịch sử

- Bản chất của khái niệm lịch sử, đặc trưng của việc hình thành các khái niệm

- Những nguyên tắc lí luận của việc lựa chọn, phân tích, đánh giá các nguồn

- Phương pháp nghiên cứu lịch sử

- Phương pháp trình bày một công trình sử học

- Tương quan giữa khách thể và chủ thể trong quá trình lịch sử

- Tính hiện đại, tính thời sự trong lịch sử

- Những cơ sở khoa học, những nguyên tắc tiêu chuẩn của việc phân kì lịch

sử (các hình thái kinh tế xã hội, thời đại, thời kì…)

- Mối tương quan giữa việc nghiên cứu xã hội, xã hội học và lịch sử, nhậnthức luận mácxít và khoa học lịch sử

- Các thành tựu khoa học (tự nhiên, xã hội và nhân văn) được sử dụng trongnhận thức lịch sử

Như vậy, nội dung các vấn đề phương pháp luận sử học là mang tính đadạng Nhưng trước tiên chúng ta cần nắm được những vấn đề cơ bản nhất cần thiếtnhất trong công tác học tập, nghiên cứu, giảng dạy lịch sử Đó là các vấn đề đốitượng, nhiệm vụ, tính khoa học và tính đảng trong nghiên cứu lịch sử, phương phápnghiên cứu lịch sử, sự phân kỳ lịch sử

Đối tượng của sử học theo quan niệm mácxít – lêninnít là qúa trình phát triểnthực tế của xã hội loài người, cũng như từng nước, từng dân tộc trong toàn bộ tínhthống nhất, tính phức tạp, tính muôn màu muôn vẻ của nó Nói khác đi, đó là sựchuyển biến cụ thể của các phương thức sản xuất trong lịch sử thế giới, lịch sử từngdân tộc, là sự biểu hiện cụ thể, phong phú cuộc đấu tranh giai cấp trong lịch sử, là

sự thể hiện một cách sinh động vai trò sáng tạo, quyết định của quần chúng nhândân lao động trong lịch sử

Về phạm vi đối tượng của sử học chúng ta cũng cần lưu ý: tất cả những sựkiện đang diễn ra cũng là đối tượng của sử học, đương nhiên nó đòi hỏi chúng ta phảithận trọng để tránh chính trị hóa lịch sử Và do lịch sử của xã hội loài người từ trướctới nay mặc dù diễn ra quanh co phức tạp với những biểu hiện muôn màu muôn vẻnhưng xu thế chung là phát triển đi lên và tuân theo những quy luật nhất định Nhữngquy luật đó nằm ngay trong bản thân cái hiện thực lịch sử xã hội loài người

Về nhiệm vụ của sử học cụ thể, có thể nêu ở đây một số ý cơ bả sau: Một là,khôi phục sự thật lịch sử, phát hiện sự thật lịch sử một cách chính xác, giúp chongười bây giờ hiểu được quá khứ chân thực của lịch sử nhân loại và lịch sử dân tộc.Đây là nhiệm vụ đầu tiên của sử học Hai là, nêu được sự thể hiện của quy luật phổbiến của lịch sử trong quá trình lịch sử cụ thể của các dân tộc và giai đoạn lịch sử.Ngoài nhiệm vụ nghiên cứu và phát hiện ra các quy luật đặc thù của lịch sử, còn cómột nhiệm vụ quan trọng khác nữa là nghiên cứu sự tác động của quy luật phổ biếntrong những điều kiện riêng biệt của xã hội nước ta

Tính đảng và tính khoa học trong nghiên cứu sử học: Tính đảng trong nghiêncứu sử học tức là tính chiến đấu của nó Một công trình nghiên cứu sử học có tínhđảng là phải thể hiện thế giới quan của giai cấp vô sản, quan điểm lập trường củagiai cấp vô sản, tức là phải đúng với chủ nghĩa Mác – Lênin, phải phù hợp vớiđường lối, chính sách của Đảng Nó phải nhằm mục đích giáo dục con người mới,xây dựng xã hội mới Một công trình sử học có tính đảng cũng đồng thời phải cótính khoa học Tức tính chiến đấu của sử học không thể mâu thuẫn với tính chân

thực của nó Tính khoa học và tính đảng là hai phạm trù khác nhau nhưng có mốiquan hệ chặt chẽ với nhau, phai nắm vững nguyên tắc tính khoa học và tính đảngtrong nghiên cứu sử học để tránh các sai lầm như phủ nhận tính đảng, hoặc thể hiệntính đảng một cách công thức, giáo điều mà kì đạt được tính khoa học

Để thực hiện những nhiệm vụ như vừa nêu trên thì vấn đề phương pháp lôgic

và phương pháp lịch sử sẽ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Trong nghiên cứu lịch

sử, hai phương pháp này có mối quan hệ biện chứng với nhau Cần nắm cùng haiphương pháp này để chống lối suy diễn chủ quan, sự vi phạm nguyên tắc biên niên,coi thường các nhân tố ngẫu nhiên, coi thường vai trò chủ quan của con người…Chỉ có nắm vững phương pháp nghiên cứu lịch sử của chủ nghĩa Mác mới khôiphục lại được bộ mặt chân thực của lịch sử quá khứ đồng thời giúp cho việc pháthiện các quy luật chân thực ẩn náu trong sự kiện lịch sử

Vấn đề phân chia các thời kì và các giai đoạn lịch sử là nghiên cứu quá trìnhlịch sử cụ thể để vạch ra những thời kì và giai đoạn phát triển của xã hội loài ngườinói chung cũng như của từng nước, từng dân tộc nói riêng nhằm làm sáng tỏ quyluật phát triển phổ biến của xã hội loài người và sự phát triển đặc thù của từngnước, từng dân tộc Đó là một công việc phức tạp chỉ có thể tiến hành được dướiánh sáng của một hệ lí luận khoa học vững chắc kết hợp với sự nghiên cứu lịch sử

cụ thể một cách sâu sắc

Những vấn đề này trực tiếp giúp chúng ta thu kết quả tốt, đúng trong côngtác sử học để tìm hiểu những vấn đề khác của phương pháp luận sử học mà vẫnđảm bảo “tư cách” của nó là hệ thống tư tưởng nền tảng, những nguyên tắc chung

mà xuất phát từ đó và bằng những cái đó chỉ đạo nhà nghiên cứu trong hoạt độngnhận thức của mình

Dưới đây tôi xin trình bày một vấn đề cơ bản của phương pháp luận sử học

mà tôi đánh giá là quan trọng: Đó là vấn đề phương pháp lịch sử và phương pháplôgic trong công tác sử học

Đứng trên lập trường của chủ nghĩa Mác – Lênin để nghiên cứu, biên soạnlịch sử, chúng ta đã thường xuyên vận dụng phương pháp lịch sử và phương pháplôgic trong công tác sử học Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic đều làphương pháp khoa học mà mọi khoa học phải sử dụng, hai phương pháp đều có ýnghĩa và vai trò quan trọng

Việc nhận thức và vận dụng tốt phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic làmột vấn đề phương pháp luận quan trọng, có tác dụng nâng cao chất lượng công tác

sử học của chúng ta Tuy nhiên việc nghiên cứu để hiểu rõ 2 phương pháp đó, đồngthời kiểm điểm quá trình công tác cũ và rút kinh nghiệm cho công tác mới, chúng

ta chưa có dịp đi sâu

Đặc biệt trong công tác sử học của chúng ta hiện nay, vẫn còn những sai lầm trongviệc nhận thức và vận dụng hai phương pháp này Do vậy việc tìm hiểu, nghiên cứu

và thấm nhuần sâu sắc ý nghĩa của hai phương pháp này là rất cần thiết

2 Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic

2.1 Nội dung và mối quan hệ của chúng trong công tác sử học

“Phương pháp lịch sử” và “phương pháp lôgic” là sự vận dụng một cách cụthể mối quan hệ giữa các phạm trù “lôgic” và “lịch sử” trong công tác sử học Vìvậy, trước khi đi vào tìm hiểu phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic chúng tacần làm sáng tỏ quan điểm mácxít về “lịch sử” và “lôgic”

a “Lịch sử” và “Lôgic”

“Lịch sử” là phạm trù dùng để chỉ quá trình phát triển của sự vật trong thếgiới khách quan diễn ra theo trình tự thời gian và không gian nhất định, với nhữngbiểu hiện muôn màu muôn vẻ, với những bước quanh co phức tạp bao gồm cảnhững tất yếu và ngẫu nhiên, hiện tượng và bản chất, chung và riêng…

Lịch sử chính là bản thân hiện thực khách quan, tồn tại và phát triển theo một lôgickhách quan không phụ thuộc vào ý thức con người

“Lôgic” là phạm trù dung để nêu lên cái chung, cái tất yếu, cái bản chấtcủa quá trình phát triển lịch sử của sự vật khách quan Lôgic không chỉ phảnánh cái lịch sử của quá khứ, hiện tại mà còn nói lên khuynh hướng đi lên, vươntới của lịch sử…

Giữa lịch sử và lôgic có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Về mặt nhận thứcluận, lịch sử là bản thân hiện thực khách quan phát triển với những hiện tượngmuôn màu, muôn vẻ và lôgic là bản chất của hiện thực do sự nghiên cứu lí luậnvạch ra Trong mối quan hệ giữa lịch sử và lôgic thì lịch sử quyết định lôgic cònlôgic là phản ánh của lịch sử Và như vậy trong nhận thức lôgic và lịch sử làthống nhất

Tách rời lịch sử và lôgic là phương pháp duy tâm siêu hình Sự phân tíchlôgic phải theo các lôgic của bản thân hiện thực Bước đi của lôgic phải ăn khớp

với quá trình phát triển khách quan của lịch sử Từ đó chúng ta mới nhận thức đượcthế giới khách quan một cách đúng đắn, mới có hành động đúng để cải tạo thế giới.

Tuy nhiên, trong khi nhấn mạnh tính thống nhất giữa lịch sử và lôgic chúng

ta cũng không nên đồng nhất chúng mà phải xem đó là hai phạm trù riêng, khácnhau, có liên quan với nhau Chính sự khác nhau đó giúp ta tránh được sai lầmđồng nhất hóa giữa lịch sử và lôgic, lấy lôgic thay thế cho lịch sử, hay bắt lịch sửphải phục tùng lôgic

b Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic

Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic là sự vận dụng một cách cụ thểcác phạm trù biện chứng “lịch sử” và “lôgic” trong công tác nghiên cứu khoa học

và đặc biệt là trong công tác sử học Từ sự nhận thức rõ quan hệ biện chứng giữalịch sử và lôgic chúng ta bước sang nhận thức tính thống nhất trong sự khác biệtgiữa phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic

Phương pháp lịch sử là phương pháp diễn lại tiến trình phát triển của các hiệntượng và sự kiện (ra đời, phát triển và tiêu vong) với mọi tính chất cụ thể của nó

Phương pháp lôgic là phương pháp nghiên cứu các hiện tượng trong hìnhthức tổng quát, nhằm vạch ra bản chất, quy luật, khuynh hướng chung trong sự vậnđộng của chúng

Hai phương pháp này có những điểm khác nhau, giống nhau và liên hệ chặtchẽ với nhau trong thể thống nhất

Phương pháp lịch sử tuy phải theo sát tiến trình phát triển của lịch sử, diễnlại mọi bước đường quanh co, ngẫu nhiên, thụt lùi tạm thời của quá trình phát triểnhiện thực, nhưng không phải là miêu tả lịch sử một cách kinh nghiệm chủ nghĩa,chất đống tài liệu mà miêu tả theo sợi dây lôgic nhất định của sự phát triển lịch sử,một cách có quy luật

Còn phương pháp lôgic tuy không nói đến những chi tiết lịch sử, nhữngbước đường quanh co, ngẫu nhiên của lịch sử nhưng không phải vì thế mà nó bỏqua việc nghiên cứu lịch sử một cách cụ thể, chỉ đưa ra những khái quát lí luận vôcăn cứ, những quy luật phạm trù trừu tượng, không có một nội dung lịch sử thực tếnào Phương pháp lôgic không phải là một sự ghi chép giản đơn, một sự phản ánhkhông sinh động về hiện thực mà là sự phản ánh biết rút ra từ trong lịch sử cái chủyếu và làm cho cái chủ yếu ấy thể hiện được bản chất của quá trình lịch sử

Tóm lại, vì lịch sử phát triển một cách có quy luật nên phương pháp lịch sửchỉ đạt được kết quả khi tác phẩm lịch sử toát lên cái lôgic khách quan của sự pháttriển sự vật, tức là tác phẩm lịch sử phải có tính chất lí luận Ngược lại, vì lí luậnphải thấm nhuần chủ nghĩa lịch sử, nên phương pháp lôgic phải phản ánh trong tácphẩm một cách đúng đắn tiến trình phát triển lịch sử, tức là tác phẩm lí luận phảithể hiện được bản chất của lịch sử.

Ăngghen đã nêu ra quan hệ biện chứng giữa hai phương pháp đó như sau: “

Về bản chất, phương pháp lôgic không phải gì khác mà cũng là phương pháp lịch

sử, chỉ có khác là đã thoát khỏi những hình thức lịch sử của nó và khỏi những hiệntượng ngẫu nhiên có tác dụng phá hoại của nó

Hai phương pháp này vì cùng thống nhất trong một mục đích là nhằm phơibày rõ chân lí khách quan của sự phát triển lịch sử nên trong công tác sưu tầm,nghiên cứu chúng ta không thể chỉ vận dụng một phương pháp riêng rẽ nào, vì thực

ra chúng chỉ là hai mặt biểu hiện khác nhau của phương pháp biện chứng mácxít

mà thôi

c Mối quan hệ giữa phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic trong công tác nghiên cứu sử học

Hai phương pháp này có mối quan hệ biện chứng với nhau, đều có ý nghĩa

và vai trò quan trọng Do vậy, trong công tác sưu tầm, nghiên cứu chúng ta khôngthể chỉ vận dụng một phương pháp riêng rẽ nào

Tuy vậy, vì chúng thống nhất trong sự khác biệt nên chúng ta không thể phủnhận tính độc lập tương đối chúng trong công tác nghiên cứu Ví dụ, cũng trên cơ

sở tài liệu đã có về Cách mạng tháng Tám, người nghiên cứu để tìm hiểu ra tínhchất đặc điểm, quy luật của Cách mạng tháng Tám và người nghiên cứu để miêu tảlại tiến trình lịch sử của Cách mạng tháng Tám, thì mỗi người vận dụng hai phươngpháp này ở mức độ nặng nhẹ khác nhau Trên cơ sở tài liệu của hàng trăm cuộcbiểu tình chống thu thóc, thu thuế, phá lúa, trồng đay, người viết sử phải đi sâu vàotìm xem cuộc đấu tranh nào là bắt đầu, dù là nhỏ nhất, phải tìm hiểu tâm lí, tìnhcảm quần chúng trong cuộc biểu tình để miêu tả cho sinh động, gợi cảm Còn ngườinghiên cứu, vì mục đích là tìm ra quy luật, ví như quy luật đấu tranh chính trị kếthợp với đấu tranh vũ trang, nên có thể bắt đầu đi ngay vào giai đoạn phát triển caocủa phong trào, qua những cuộc đấu tranh biểu tình mà tìm ra bản chất của chúng

Trong công tác trình bày biên soạn, thì tính độc lập tương đối giữa haiphương pháp biểu lộ một cách rõ rệt.

Nếu chúng ta muốn làm sống lại một quá trình lịch sử, như lịch sử cuộctrường kì kháng chiến chẳng hạn, thì sự trình bày theo phương pháp lịch sử là duynhất thích hợp Chúng ta không thể bỏ qua những mốc lịch sử cụ thể như ngày 23-9-1945, 19-12-1946, 7-5-2954…bỏ qua những trận đánh cụ thể, những chiến dịchquan trọng như: Việt Bắc, Hòa Bình, Biên giới, Điện Biên…không thể không nêubật những gương chỉ huy mưu trí, tài tình, những chiến sĩ dũng cảm, anh hùng,không thể không nói đến vai trò quần chúng nhân dân…chỉ có bằng những tài liệulịch sử cụ thể đó mà miêu tả cuộc đấu tranh theo những quy luật phát triển riêngcủa nó, chúng ta mới có thể vẽ lên một bức tranh sinh động về hiện thực khángchiến Và như vậy tác phẩm lịch sử của chúng ta mới thành công

Nhưng nếu chúng ta muốn khái quát lý luận tiến trình lịch sử kháng chiến thìphương pháp lôgic lại là thích hợp Trên cơ sở nghiên cứu lịch sử cụ thể, chúng ta

có thể phát hiện ra bản chất, đặc điểm, quy luật của cuộc trường kì kháng chiến, vínhư tính chất chính nghĩa, tính chất nhân dân, tính chất trường kì của cuộc khángchiến, quy luật đấu tranh chính trị kết hợp với đấu tranh quân sự, quy luật từ dukích chiến tiến lên vận động chiến, quy luật phối hợp giữa tập trung và phân tán…Chúng ta trình bày các quy luật và đặc điểm đó một cách có căn cứ khoa học vàtrong mối liên hệ biện chứng phù hợp với lôgic khách quan của tiến trình lịch sử.Trong việc trình bày các đặc điểm, quy luật này không phải chúng ta chỉ đóngkhung trong phạm vi lí luận trừu tượng thuần túy, mà đôi khi chúng ta phải dùng tàiliệu lịch sử để minh họa.Ví như quy luật phát triển từ du kích chiến đến vận độngchiến, chúng ta có thể nêu một vài trận đánh tiêu biểu cho những bước phát triểncủa nó để minh họa, nhưng không phải là diễn tả lại toàn bộ tiến trình lịch sử

Cho nên, việc sử dụng phương pháp lịch sử hay phương pháp lôgic là chủyếu hoàn toàn tùy thuộc ở mục đích nghiên cứu, bởi vì có thể cùng một khách thểnghiên cứu mà mục đích nghiên cứu khác nhau, thuộc lĩnh vực khoa học khácnhau, dù là những khoa học lân cận, họ hàng, thì sã xác định phương pháp nào chủyếu thích hợp Về mặt này Mác đã để lại cho chúng ta những tác phẩm mẫu mực,

như tác phẩm Đấu tranh giai cấp ở Pháp viết theo phương pháp lịch sử và bộ Tư bản viết theo phương pháp lôgic

Nếu trong cuốn Đấu tranh giai cấp ở Pháp, Mác đã trình bày quá trình diễn

biến lịch sử theo trình tự thời gian với mọi bước đi quanh co, khúc khuỷu của nó,với các tên người, tên đất cụ thể, với những nét tâm lí, tình cảm phong phú và sinhđộng của quần chúng cũng như của các nhân vật lịch sử với đầy đủ những nét đặc

thù, ngẫu nhiên thể hiện tính lịch sử của quá trình, thì trong bộ Tư bản, chúng ta

thấy Mác đi ngay vào giai đoạn điển hình là xã hội tư bản- giai đoạn cao nhất của

sự phát triển xã hôi loài người lúc đó, trình bày rõ lôgic phát triển của xã hội tưbản, rút ra quy luật cơ bản cảu xã hội tư bản là quy luật thặng dư giá trị

Tuy vậy sự khác biệt đó đều xuất phát từ cơ sở thống nhất là cả hai tácphẩm dều nhằm phơi bày những chân lý khách quan của lịch sử, cả hai tác phẩmđều thể hiện ra bản chất, quy luật của lịch sử dưới những hình thức khác nhau

Từ sự phân tích trên chúng ta có thể khẳng định rằng, phương pháp lịch sử làphương pháp thích hợp duy nhất với khoa học lịch sử Điều này hoàn toàn do đốitượng và chức năng của khoa học lịch sử quyết định Song, phương pháp lịch sửkhông chỉ miêu tả một cách đơn giản những sự kiện, những nhân vật cụ thể, mà cònphải vạch ra được cái lôgic khách quan ẩn náu đằng sau những sự kiện và nhữnghoạt động của các nhân vật lịch sử đó Điều đó có nghĩa là, phương pháp lịch sử làphương pháp duy nhất thích hợp với khoa học lịch sử, nhưng trong nghiên cứu sửhọc vẫn cần phương pháp lôgic Bởi vì, chất lượng và sức mạnh của một tác phẩm

sử học ngoài việc miêu tả khôi phục quá khứ, còn ở chỗ phân tích, khái quát lí luận.Việc sử dụng phương pháp lôgic trong nghiên cứu lịch sử cũng không thể xemhoàn toàn tách rời với phương pháp lịch sử, hai phương pháp được sử dụng độc lậpvới nhau ở các đoạn khác nhau do yêu cầu của việc nghiên cứu lịch sử cụ thể

2.2 Những sai lầm của việc vận dụng không đúng phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic trong công tác sử học của chúng ta

Do những sai lầm khuyết điểm về lập trường quan điểm, chưa thấm nhuầnsâu sắc nội dung, ý nghĩa của hai phương pháp này, chúng ta đã vấp phải nhữngthiếu sót về phương pháp học thuật biểu hiện trong việc vận dụng chưa đúng đắnphương pháp lịch sử và phương pháp lôgic trong công tác sử học Những thiếu sót

đó là do: vận dụng máy móc phương pháp lôgic thay cho phương pháp lịch sử,hoặc thiên về phương pháp lịch sử đơn thuần, tách rời phương pháp lịch sử vớiphương pháp lôgíc

Những biểu hiện cụ thể của những thiếu sót ấy có thể quy vào hai khuynhhướng chủ yếu: một khuynh hướng thiên về khái quát, lý luận, thiên về suy diễnchủ quan, thiếu cơ sở sự kiện cụ thể, và một khuynh hướng khác lại thiên về miêu

tả đơn thuần sự kiện, chất đống la liệt tài liệu mà không đạt đến trình dộ khái quát

lý luận

* Vận dụng phương pháp lôgic một cách máy móc, hoặc lấy “phương pháp lôgic” thay thế phương pháp lịch sử Sai lầm này có nhiều dạng, nhiều vẻ như sau:

- Bệnh công thức Nền sử học của chúng ta phải lấy chủ nghĩa Mác – Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối quan điểm của Đảng làm cơ sở tư tưởng, làm kimchỉ nam cho việc nghiên cứu, học tập, tiếp thu kinh nghiệm tiên tiến và nhữngthành tựu khoa học của nước ngoài để thúc đẩy khoa học tiến lên Nhưng việc vậndụng lý luận chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, việc hấp thụ kinhnghiệm nước ngoài phải sáng tạo, “trung thực khoa học”, chứ không nên sa vàonhững sai lầm của bệnh công thức giáo điều:

Có tác phẩm sử học khi đi qua, bạn đọc đã có cảm tưởng như mình vừa đọcmột phần lịch sử tiến hóa nhân loại, trong đó có ít tài liệu Việt Nam để chứng minh.Thiếu sót này có thể một phần là do khó khăn về tài liệu, nhưng khách quan mànhìn, độc giả cảm thấy có phần nào tác giả sa vào chủ nghĩa đồ thức, chủ nghĩaminh họa lịch sử, lấy phương pháp lôgic máy móc thay thế cho phương pháp lịch

sử Đáng lẽ chúng ta phải vận dụng lý luận, phát hiện ra logic phát triển của đốitượng đang nghiên cứu, thì chúng ta lại đem gán cho nó một cái khung logic đã sẵn

có trong đầu óc của chúng ta

Trong nghiên cứu biện soạn lịch sử, bên những quy luật chung của chủ nghĩaduy vật lịch sử, chúng ta còn vận dụng những kinh nghiệm lịch sử mới được tổngkết Những kinh nghiệm đó thường là biểu hiện của các quy luật đặc thù ở trongmột nước hay một khu vực nào đó và cũng đều được thực tiễn mới bổ sung Nếuvận dụng một cách máy móc các kinh nghiệm đó trong công tác nghiên cứu thìchúng ta sẽ phạm sai lầm Ví như quy luật chung là bước quá độ từ chủ nghĩa tưbản lên chủ nghĩa xã hội phải qua chuyên chính vô sản nét đặc thù của một số nước

là chuyên chính vô sản biểu hiện dưới hình thức chuyên chính dân chủ nhân dân.Tuy vậy, chuyên chính dân chủ nhân dân ở mỗi nước đều có hệ thống chuyên chính

và bộ máy nhà nước được tổ chức thích hợp với điều kiện lịch sử nước đó Rập