CHỢ VÙNG CAO THUỘC MIỀN NÚI PHÍA BẮC

CHỢ VÙNG CAO THUỘC MIỀN NÚI PHÍA BẮC

Đại học quốc gia hà nội

Trờng đại khoa học xã hội và nhân văn

Khoa tâm lý học

- -tiểu luận môn dân tộc học

Một số nét đặc trng của chợ vùng cao thuộc miền núi phía bắc

1 mở đầu

ở miền núi, dân c thờng phân bố rất tha thớt, cách xa nhau, đờng sá cách trở Những vùng này tập trung chủ yếu các dân tộc miền núi ít ngời, kinh tế thơng mại, văn hóa thờng kém phát triển hơn miền xuôi Vì vậy, nhu cầu mua bán, giao lu, nhu cầu văn hóa của nhân dân chủ yếu tập trung ở các phiên chợ, với những nét đặc sắc

mà chỉ riêng chợ vùng cao mới có ở những phiên chợ này, “cái bản sắc nguyên thủy, cái tâm hồn đích thực của một cái chợ vẫn còn tồn tại”

Vì vậy, nhiều phiên chợ vùng cao nh chợ Đồng Văn, Khâu Vai, Sa Pa, Bắc Hà, Mờng Hum… đều là những cái tên nổi tiếng mà ai cũng biết Những phiên chợ này hiện nay đã trở thành những điểm du lịch hấp dẫn, trở thành những sản phẩm văn hóa phi vật thể vô giá Trong phạm vi của bài tiểu luận, tôi xin phép đợc giới thiệu sơ lợc qua một số phiên chợ tiêu biểu, chủ yếu ở vùng miền núi phía Bắc

Các vùng miền núi cao này lại là các vùng có rất nhiều dân tộc thiểu số khác nhau và ở đó ngời dân vẫn còn thích mặc các trang phục cổ truyền đa dạng, đầy màu sắc, vẫn còn nói rất nhiều ngôn ngữ khác nhau và vẫn còn giữ đợc các lối sống, tập quán thuần phác, vì thế đã tạo nên một bức tranh rực rỡ, thanh bình, hồn nhiên Những đặc điểm riêng biệt, đặc sắc mà chỉ các phiên chợ vùng cao với có đã tạo sức hút lớn, tạo ra làn sóng du lịch mới lạ cho du khách trong ngoài nớc

Người dõn tộc vựng cao vốn quen khộp kớn với vũng xoay tự cung tự cấp, rau cỏ thỡ trồng ngoài nương, lương thực thỡ chẳng cú gỡ ngoài ngụ khoai và sắn, giao lưu văn húa cũng chỉ gúi gọn trong bản làng, cuộc sống gần như biệt lập với bờn ngoài Chỉ cú nhờ những phiờn chợ, họ mới cú cơ hội giao lưu, trao đổi, mua bỏn hàng húa, mở rộng ra với thế giới bờn ngoài Vỡ vậy, chợ vẫn luụn hiện hữu và luụn đúng vai trũ quan trọng trong cuộc sống của người vựng cao

2 một số đặc trng tiêu biểu của chợ vùng cao

2.1 Phiên chợ vùng cao là ngày hội, là nét văn hóa truyền thống đặc trng của

đồng bào các dân tộc miền núi.

Mỗi phiờn chợ là một ngày hội của người dõn trong vựng, người dõn từ trờn nỳi, trờn bản kộo về họp chợ phiờn như một hỡnh thức giao lưu văn húa, mua sắm,

mở mang kiến thức Chợ là nơi để ăn uống, tỏ tình hứa hẹn, đánh bài cá cợc, chọi gà, chọi chim, hát múa, khèn sáo giao duyên và chọn ngời yêu dấu Mỗi cuộc đi chợ là một cuộc vui, vui ngay từ khi hò hẹn, gọi nhau, chờ đợi để lên đờng Chợ khụng đơn thuần là nơi trao đổi hàng húa, mà chợ cũn là nột văn húa độc đỏo của cỏc dõn tộc vựng cao nước ta

2.2 Phiên chợ vùng cao là nơi giao lu gặp gỡ của ngời dân nhiều dân tộc khác nhau.

Vào các phiên chợ chính, ngời ta có thể thấy có mặt ở đây ngời của tất cả các dân tộc khác nhau trong vùng và bản nào cũng có ngời ra chợ, kể cả các bản làng xa xôi nhất

2.3 Ngời dân vùng cao thờng không đi chợ một mình.

Có khi cả gia đình cùng đi chợ Thanh niên nam nữ thổi khèn, thổi sáo rủ nhau

đi chợ Rất ít khi ngời dân đi chợ một mình

2.4 Ngời dân đi chợ với nhiều mục đích.

a Mục đích mua và bán

Đõy luụn là hoạt động chủ yếu nhất và quan trọng nhất của người đi chợ Đối với người dõn vựng cao, hoạt động mua bỏn của họ ở cỏc phiờn chợ cú một số điểm khỏc biệt:

- Mỗi người đi chợ là người bỏn và cũng đồng thời là người mua

- Lợi nhuận từ mua bỏn khụng phải là điều quan trọng đối với người dõn Bán đợc nhiều thì mua nhiều, bán đợc ít thì mua ít, chẳng bán đợc thì ăn uống cùng ngời quen

- Người dõn cú thể bỏn bất cứ thứ gỡ mà mỡnh cú: bú củi, gựi măng hoặc con gà, con chú, …

- Ngời dân thờng tiêu tiền vào việc ăn quà uống rợu ngay ở chợ, hoặc mua mắm muối, kim chỉ, dầu đèn, mua bánh trái làm quà cho ngời ở nhà

b Mục đích giao lu, kết bạn, tìm hiểu, tỏ tình

Đi chợ không chỉ đơn giản là đi bán và đi mua Nhiều khi đi bán và đi mua chỉ

là cái cớ để ngời dân mặc những bộ quần áo đẹp nhất để khẳng định vẻ đẹp của bản thân mình hoặc của dân tộc mình Ngời dân hỏi thăm nhau, nhờ đa quà cho ngời thân, nhờ hỏi thăm sức khỏe ngời thân Rất nhiều ngời đã làm quen, lên duyên với nhau qua các phiên chợ

Cú những chợ vựng cao chỉ mang tớnh chất giao lưu, tỡnh cảm như chợ tỡnh

Sa Pa, chợ tỡnh Khõu Vai Những chợ này chỉ cú ý nghĩa giải quyết về mặt tỡnh cảm mà hầu như khụng cú ý nghĩa về mặt kinh tế

c Đi chợ để giải quyết những việc mà ngày thờng cha làm đợc

Ngời dân vùng cao đi chợ với rất nhiều mục đích khác nhau nh: lấy giống cho lợn, vá đôi giầy, rèn lại lỡi cày đã mẻ, cắt tóc cho con, xem quẻ bói về hôn nhân, gọi hồn ngời nhà mới chết, cắt thuốc, mời ngời về thiến ngựa mới tậu, tìm ngời để vay tiền lo việc cới xin, mời bạn bè xa về dự lễ cất mả, khoe chim hót hay…

2.5 Tiền đi chợ chủ yếu dùng để uống rợu.

Với người dõn vựng cao, nhất là đối với nam giới, đi chợ mà khụng uống rượu thỡ coi như khụng đi chợ Ở những phiờn chợ vựng cao, một hỡnh ảnh dễ nhận thấy nhất tại cỏc phiờn chợ vựng cao là cảnh 5, 6 người đàn ụng, đàn bà tụm lại uống rượu cười núi vui vẻ Họ uống rượu thay nước, uống bằng bỏt chứ khụng phải uống bằng chộn Người bỏn rượu đong bằng bơ bằng ống mà khụng dựng chai, khụng đo lớt Họ cú thể ngồi cả ngày ngoài chợ nhõm nhi, hàn huyờn với mún thắng cố, miống miộng hay tiết canh lũng lợn, lũng trõu, lũng bũ

2.6 Cỏc mặt hàng ở chợ vựng cao thường đắt hơn chợ miền xuụi.

Hàng hóa lên đến đây là cả một chặng đường dài, cước phí vận chuyển rất lớn, kéo theo giá cả tăng Vì vậy, thương nhân chỉ dám đi hàng rẻ tiền thì mới có lãi, mới đáp ứng nhu cầu của người dân

Một thực trạng thường hay xảy ra là chợ vùng cao tập trung các mặt hàng thừa, hàng kém chất lượng, bị sai sót về kiểu cách mẫu mã… Giá cả của tất cả các mặt hàng đều đắt hơn dưới miền xuôi gấp rưỡi, hoặc gấp đôi, ba lần

3 MỘT SỐ PHIÊN CHỢ VÙNG CAO TIÊU BIỂU (xếp theo a b c).

3.1 Chợ Bắc Hà

Chợ Bắc Hà là một chợ vùng cao nổi tiếng của

vùng Tây Bắc, nằm cách Sa Pa 58km Đây là chợ

phiên, họp tuần một lần vào chủ nhật

Chợ ở đây không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa

mà còn là nơi giao lưu, sinh hoạt văn hóa mang đầy

bản sắc của các dân tộc đang cùng chung sống ở đây Do những khó khăn vể địa hình, địa lý, việc đi lại, trao đổi thông tin hết sức khó khăn nên chợ còn là nơi để

họ gặp gỡ, hỏi thăm tin tức người thân, bạn bè

Chợ có đủ mọi sản vật của vùng cao, những vật dụng cần thiết cho người dân tộc: cày, cuốc, xẻng, dao các loại rau, hoa quả, mật ong Nhưng sự thu hút lớn nhất của chợ đó là đồ trang sức, váy, áo, vải thổ cẩm, những chiếc gùi bằng mây duyên dáng, những bức tranh được dệt thủ công với những họa tiết sinh động, màu sắc hài hòa và đẹp mắt

Chợ nổi tiếng với món ẩm thực thắng cố, với khu bán ngựa thu hút rất nhiều nam giới, và với rượu đặc sản của người Mông bản Phố

Thổ cẩm

Trong tiếng ồn ào mua bán, nghe đâu đó tiếng khèn và tiếng hát lúc trầm lúc bổng của các chàng trai trẻ như mời gọi các cô gái Chiều đến, chợ bắt đầu vãn khách; người đàn ông say rượu ngồi ngất ngưỡng trên lưng ngựa còn phụ nữ dắt ngựa về bản

3.2 Chợ Bình Liêu

Đây là chợ vùng cao của tỉnh Quảng Ninh Đồng bào các dân tộc Kinh (Việt), Dao, Tày, Sán Chỉ tại các huyện Bình Liêu, Tiên Yên, Đầm Hà, Hải Hà và một số người buôn bán từ khu Đồng Tông - Trung Quốc cũng đi chợ Bình Liêu

Chợ thường họp vào những ngày lẻ (3, 7, 11, 15, 17 trong tháng Ba âm lịch) hàng năm Thời gian họp chợ từ 9 giờ sáng đến 2 giờ chiều

Hàng hoá trao đổi trong ngày chợ chủ yếu là các loại nông, lâm thổ sản do nhân dân trong vùng nuôi trồng được như: gia cầm; các loại dầu quế, hồi, sở; các loại củ, các loại lá thuốc chữa trị bệnh v.v Đặc biệt hơn cả là mật ong rừng Đã từ lâu mật ong được coi là thứ hàng đặc sản cho những du khách có dịp qua nơi này

Về đến chợ, việc đầu tiên người ta mua - bán trao đổi hàng hoá, ăn uống Còn thanh niên nam nữ thì toả ra các góc chợ để đánh quay, đánh gụ, hát đối

“Then”, đối “Soóng Cọ”, đối “Gọi bạn” v.v Qua lời ca tiếng hát, họ thử tài nhau, tìm hiểu nhau, rồi hẹn nhau, chờ nhau trong ngày hội chợ tới

Trước ngày về chợ, nam nữ chuẩn bị một bộ quần áo thật đẹp, vì với họ về chợ là cả một ngày hội, họ tha hồ thả sức vui chơi giải trí sau một thời gian lao động mệt nhọc, và đây còn là một dịp để tự tình qua lời ca tiếng hát Không ít những cặp trai tài, gái sắc qua những phiên chợ mà đã nên vợ nên chồng sống trọn đời hạnh phúc bên nhau

3.3 Chợ Dào San.

Một góc chợ

Chợ nằm ở thung lũng vùng cao Lai Châu Mỗi

tuần chỉ họp một phiên, là nơi tụ hội của người dân 8

xã vùng biên giới Dào San (Lai Châu) Muốn tới chợ

phải mất 3 ngày vượt núi, chợ nằm lọt thỏm trong

thung lũng cao hơn 1500 mét so với mực nước biển,

bốn bề là núi

Mỗi tuần, chợ có một phiên Như các phiên chợ vùng cao khác, Dào San là nơi trao đổi sản vật, mua bán, nhưng nhiều hơn là nơi tụ hội của người dân các bản vùng biên giới về giao lưu, trò chuyện, là nơi để những chàng trai H’mông réo rắt gọi bạn tình đầu chợ, những cô gái Hà Nhì hát thánh thót cuối chợ… Mỗi phiên, chợ họp từ khi sáng sớm đến 3 giờ chiều là vãn khách Hàng hoá trao đổi đa phần chỉ là sản vật vùng cao xứ lạnh : táo mèo, cam ngọt, thảo quả… và cả những vật dụng sinh hoạt từ miền xuôi mang lên

Chợ phiên Dào San là nơi tụ hội hàng tuần của 3 tộc người chủ yếu sống ở vùng núi cao tỉnh Lai Châu : Dao, Hà Nhì, H’mông Tới phiên, chợ ngập sắc màu trang phục truyền thống của các tộc người, ồn ã thổ ngữ Những người bán hàng lại trở thành những « phiên dịch » siêu đẳng khi có thể biết được nhiều ngôn ngữ khác nhau

3.4 Chợ Đồng Văn

Chợ Đồng Văn nằm ở trung tâm huyện Đồng Văn, cách thị xã Hà Giang

khoảng 150 km Chợ họp các ngày trong tuần nhưng đông vui tấp nập nhất là chợ

phiên vào chiều thứ bảy Tờ mờ sáng thứ bảy các con đường mòn, những tuyến đường chính dẫn xuống chợ Đồng Văn đã thấp thoáng từng đoàn người, ngựa Trời sáng rõ là lúc chợ Đồng Văn tấp nập người

Chợ có đủ các sản phẩm của đồng bào các dân tộc, từ váy, áo, thắt lưng là sản phẩm của các thiếu nữ Mông đến các món ăn truyền thống như xôi, rượu ngô Chợ Đồng Văn có bán nhiều sản phẩm rau, hoa quả sạch của đồng bào Tày, Dao,

Chợ là nơi trai gái hẹn nhau tâm tình.

Mông, các loại thực phẩm thịt cá Không chỉ có vậy, nơi đây còn có dịch vụ tại chỗ từ khâu giày, mũ đến làm các loại túi thổ cẩm

Gần trưa, khi mọi người đã mua sắm đủ các vật dụng cần thiết cho mình và gia đình, mọi người lại cùng chung vui bên chảo thắng cố, uống bát rượu ngô, ăn mèn mén, tâm sự về công việc, cuộc sống, gia đình Tan chợ là lúc những chàng trai Mông gặp bạn bè mời rượu, uống say sưa, nằm ngủ Cạnh đó

cô gái Mông, giương cao ô che nắng cho chồng Xế chiều khi mặt trời khuất dần sau những ngọn núi, từng đôi, từng đôi các chàng trai,

cô gái Mông dắt nhau trở về, trên mình ngựa chở đầy hàng

3.5 Chợ Tình Khâu Vai

Chợ chỉ họp mỗi năm một lần vào ngày 27 tháng 3 âm lịch tại xã Khâu Vai, huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang Hội chợ là nơi hò hẹn cho tất cả trai gái yêu nhau trong vùng, nơi những người tình cũ gặp nhau, nơi tìm bạn tình

Chợ Khâu Vai ban đầu họp không có người mua, không có người bán Họ đến đây chỉ nhằm để nhìn bóng dáng mà lòng mình đã trao thương gửi nhớ Nếu gặp lại người xưa thì trò chuyện cho thỏa lòng nhớ mong; nếu chưa biết thì làm quen, kết bạn Bất kể tuổi tác, già hay trẻ Họ mang đến đây thức ăn sẵn, khi đến bữa bỏ ra cùng ăn với nhau gói cơm nếp, củ sắn, miếng bánh tất cả đều là sản phẩm tự làm mang đi từ nhà

Người ta đến chợ từ chiều hôm trước để sáng sớm hôm sau đã có mặt ở chợ Họ chờ đợi suốt một năm ròng cho nên tâm trạng của người đi chợ thật háo hức Sáng sớm là lúc họ dớn dác tìm nhau Người tìm được bạn rồi thì trò chuyện với nhau không dứt Người chưa Bên chảo thắng cố

tìm được bạn thì bồn chồn ngóng đợi, mỏi mắt chờ mong Còn những người mới đến lần đầu để tìm bạn thì muốn nhanh chóng tìm được một người bạn để tâm tình Khi có bạn rồi cũng là lúc họ say đắm bên nhau

Buồn nhất là lúc chiều về, lúc họ phải chia tay, thật bịn rịn chẳng muốn rời nhau Dẫu sao, sự hội ngộ đã để lại trong họ một điều gì đó rất thiêng liêng Với đôi bạn trẻ biết đâu năm đó họ sẽ nên vợ nên chồng, hoặc có khi phải hẹn nhau chợ phiên năm tới

3.6 Chợ Mường Hum

Chợ Mường Hum họp vào chủ nhật hàng tuần, là ngày nhộn nhịp nhất của vùng núi cao Bát Xát Từ thị xã Lào Cai, đi ôtô qua 20km đường nhựa tới huyện lỵ Bát Xát, rồi từ đây vượt thêm 24km đường đèo để đến chợ Mường Hum Chợ là nơi gặp gỡ, giao lưu, mua bán và vui chơi của bà con các dân tộc Hà Nhì, H’Mông, Hoa, Giáy, Dao Ðỏ, Dao Tuyển, Hán

Những bầy ngựa đợi chủ vào chợ tập trung bên suối với đủ sắc lông, thỉnh thoảng hí vang Chợ luôn ồn ào, tấp nập và sặc sỡ với y phục của các cô thiếu nữ dân tộc Những cô gái, chàng trai ở bản làng đi chợ đâu chỉ để mua bán mà còn đi

để tìm hiểu, để vui chơi, tìm bạn tình, vì thế ai cũng làm đẹp chẳng kém gì đi dự ngày hội Các thiếu nữ H’Mông váy hoa gợi cảm, lại đội thêm mái tóc giả bằng len sợi nhuộm màu rực rỡ trông giống như một bông hoa biết đi, lung linh khoe sắc Ðẹp không kém là bộ trang phục Dao đỏ: các thiếu nữ mặc áo quần màu chàm đen điểm xuyết hoa văn trên ngực tựa như những cánh bướm và đội chiếc khăn đỏ rực được kết thêm rất nhiều món trang sức bằng bạc, lúc nào cũng lấp lánh Cả các em

bé dân tộc Dao, dù còn được địu trên lưng mẹ nhưng cũng được mẹ chăm chút áo quần, khăn mũ và các em được mọi người thích ngắm nhất

3.7 Chợ tình Sa Pa

Chợ họp vào tối thứ bảy hàng tuần Đây là một hoạt động văn hoá phong phú và độc đáo của người dân nơi đây đã có từ lâu đời

Giống như nhiều chợ phiên ở nơi khác, chợ phiên Sa Pa là nơi diễn ra hoạt động trao đổi, mua bán hàng hoá, sản phẩm hàng hoá của địa phương Chỉ có điều đặc biệt lý thú, họ đến đây không chỉ để trao đổi, mua bán với nhau mà còn để hẹn

hò, trao duyên

Lúc trời tối, dưới ánh đèn nhạt nhoà, chợ là tâm

điểm của những đôi trai gái người H’Mông, người

Dao, người Nhắng cùng vui chơi, trổ tài múa hát, thổi

kèn để tìm cho mình một người bạn tình Những âm

thanh quyến rũ đó là nhịp cầu nối những chàng trai, cô

gái lại với nhau Những chàng trai đã chọn cho mình

một cô gái, họ tìm cách để chiếm được cảm tình của cô gái, khi nhận được ánh mắt tình của cô gái dành cho mình, thì họ nắm tay nhau tìm một nơi vắng cùng nhau ngồi trò chuyện hết đêm

Trời mỗi lúc một sáng, những âm thanh quyến rũ từ kèn lá, sáo, khèn cũng thưa dần, họ phải tạm biệt nhau để bắt đầu một ngày mới Nhưng họ, những chàng trai, cô gái đang đắm trong men yêu ấy, không quên trao nhau những kỷ vật hẹn đến phiên chợ sau

4 KẾT LUẬN.

Đặc trưng tiêu biểu nhất của các chợ vùng cao đó là nét văn hóa trong sáng hồn nhiên, đầy tình người Đó chính là những điểm đã gây lên sức cuốn hút, nét độc đáo riêng biệt phân biệt chợ vùng cao với chợ của các vùng miền khác trên đất nước Việt Nam Chính những nét văn hóa độc đáo đó đã tạo thêm sự hấp dẫn cho những sản phẩm của đồng bào dân tộc như các sản vật núi rừng, các đồ thêu thổ cẩm, hoa trái rau quả…

Thiếu nữ Mông ở chợ tình Sa Pa