Ứng Dụng YHHN trong chẩn đoán

Các nguyên tắc chung của chẩn đoán bệnh bằng y học hạt nhân1 Nghiệm pháp thăm dò chức năng -Đưa dược chất phóng xạ thích hợp vào thể bệnh nhân theo đường uống, tiêm TM, hít.. Y HỌC HẠT

Y H C H T NHÂN Ọ Ạ

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

BA NHÓM CHÍNH:

1 NGHIỆM PHÁP THĂM DÒ CHỨC

NĂNG

2 GHI HÌNH NHẤP NHÁY CÁC CƠ

QUAN, TỔ CHỨC HOẶC TOÀN CƠ THỂ

3 CÁC NGHIỆM PHÁP INVITRO

Các nguyên tắc chung của chẩn đoán bệnh bằng y học hạt nhân

1 Nghiệm pháp thăm dò chức năng

-Đưa dược chất phóng xạ thích hợp vào thể bệnh nhân

theo đường uống, tiêm TM, hít

-DCPX sẽ tập trung vào cơ quan cần thăm dò

-Theo dõi sự dịch chuyển, chuyển hóa của DCPX bằng ghi

đo hoạt độ phóng xạ theo thời gian

2 Ghi hình các cơ quan

-Đưa dược chất phóng xạ thích hợp vào thể bệnh nhân theo đường uống, tiêm TM, hít.

- DCPX sẽ tập trung tại cơ quan cần khảo sát, lưu giữ một thời gian đủ để quan sát tại cơ quan đó

- Ghi hình sự phân bố của dược chất phống xạ tại cơ

quan, toàn thân ta có được hình ảnh hình thể và chức năng của cơ quan cần thăm dò

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

I-THĂM DÒ CHỨC NĂNG:

THĂM DÒ CHỨC NĂNG TUYẾN GIÁP:

- Đo độ tập trung I-131 tại tuyến giáp

1.Chỉ định

2.Chuẩn bị bệnh nhân

3.Đo độ tập trung I-131 tại tuyến giáp sau 2h và 24h.4.Đánh giá kết quả

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

1.1 Nguyên lý ghi hình tuyến giáp: khả năng bắt Iot với

nồng độ cao và giữ lâu dài trong tuyến

1.2 Chỉ định

- Xác định vị trí, hình dạng, kích thước và cấu trúc TG

- Đánh giá các nhân TG

- Đánh giá tình trạng chức năng của nhân TG

- Đánh giá trước và sau phẫu thuật bệnh nhân ung thư

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

1.3 Dược chất phóng xạ: I-131; Tc-99m, I-123

1.4 Thiết bị ghi hình: gamma camera, máy SPECT1.5 Đánh giá kết quả:

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

2 * XẠ HÌNH THẬN HÌNH THỂ

2.1 Nguyên lý ghi hình: sử dụng các DCPX phát tia

Gamma, hấp thu nhanh ở thận, tham gia vào quá trình lọc ở cầu thận, chế tiết và bài xuất ở các ống thận

2.2 Chỉ định:

- Xác định kích thước, vị trí và giải phẫu của thận

- Nghi chấn thương thận, u và nang thận

- Xác định thận lạc chỗ

- Đánh giá hình ảnh và chức năng thận ghép

- Đối với bệnh nhân mẫn cảm với thuốc cản quang

2.3 Dược chất phóng xạ: DMSA-Tc-99m

+ Vùng mờ nhạt hoặc ổ khuyết HĐPX khi thận bị tổn

thương: u, nang, nhồi máu, áp xe, vỡ chấn thương, lao thận, …

+ Thận lạc chỗ

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

2 * XẠ HÌNH THẬN CHỨC NĂNG:

2.1 Nguyên lý: sử dụng các DCPX là chất mà đường bài xuất duy

nhất ra khỏi cơ thể là qua thận Tiêm tính mạch sau đó ghi hình HĐPX của từng thận theo thời gian sẽ đánh giá được chức năng từng thận.

2.2 Chỉ định:

2.3 Dược chất phóng xạ:

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

3 CHẨN ĐOÁN BỆNH NÃO:

* XẠ HÌNH NÃO QUY ƯỚC

3.1 Nguyên lý ghi hình:

khi hàng rào máu não tổn thương, một số chất trong máu

có thể xâm nhập vào vùng tổn thương

3.2 Dược chất phóng xạ:

- Tc-99m- pertechnetate

- Tc-99m-DTPA

- Tc-99m-GHA,…

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

3.3 Thiết bị ghi hình: máy Gamma camera, máy SPECT

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

* XẠ HÌNH TƯỚI MÁU NÃO:

- Nhằm phát hiện sự phân bố máu và sự tưới máu ở nhiều

+ Đánh giá tổn thương não

- Dược chất phóng xạ: Tc-99m HMPAO, Tc-99m-ECD

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ:

- Đối với các DCPX bình thường không đi qua hàng rào

máu não: nếu bình thường sẽ trống HĐPX, nếu có tổn thương sẽ cho một điểm nóng trên nền lạnh

- Đối với DCPX bình thường vẫn đi qua hàng rào máu

não: bình thương sẽ xuất hiện vùng giảm hoặc trống HĐPX

- thường thì chất phóng xạ phân bố đồng đều, nếu có

tổn

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Xạ hình não bình thường: ghi hình bằng máy Gamma Camera với Tc-99m-O4: không có HĐPX ở trong tổ chức não.

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Khối u nguyên bào xốp:

( Gliomablastoma)

Ghi hình với máy Gamma

Camera: khối u tương

ứng với vùng tăng HĐPX

bất thường trong tổ

chức não.

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Hình ảnh xạ hình não ở bệnh nhân bị chết não

(brain death): không còn HĐPX tập trung ở hai bán cầu đại não (DCPX: HMPAO: là chất qua được hàng rào máu não)

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

4 CHẨN ĐOÁN BỆNH TIM MẠCH:

Gồm có ba nhóm:

- Nhóm 1: đánh giá tưới máu cơ tim và sinh lực của tế

bào cơ tim

- Nhóm 2: Dùng các hạt nhân phóng xạ để chụp hình

dựa trên hoạt tính sinh học của chúng như chụp hình dùng chất đọng trong vùng nhồi máu cơ tim

- Nhóm 3: các kỹ thuật đánh giá hiệu quả chức năng

của hoạt động tim mạch

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Các kỹ thuật y học hạt nhân dùng trong chẩn đoán bệnh tim mạch

- Kỹ thuật pha sớm (first pass)

- Xạ tâm thất ký

- Tưới máu cơ tim

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

LƯU TRÌNH ĐẦU TIÊN (PHA TƯỚI MÁU ĐẦU TIÊN, PHA SỚM)

- Tiêm DCPX vào tĩnh mạch với tốc độ nhanh ở dạng

đậm đặc, quan sát sự dịch chuyển của DCPX này

có thể xác định và đánh giá được tốc độ tuần hoàn

từ tay phải (hoặc tay trái) đến tim, các luồng thông trong tim, các thông số chức năng tim và vận động thành cơ tim.

- Chỉ định: đánh giá chức năng thất phải, thất trái;

phát hiện các luồng thông trong tim, bệnh lý các van tim, phát hiện rối loạn vận động thành cơ tim, chẩn đoán biến chứng nhồi máu cơ tim cấp, chẩn đoán cơn đau thắt ngực,…

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Phương pháp xạ ký tâm thất

- Sử dụng DCPX đã hòa đều trong máu, cho phép ghi

lại hình ảnh tâm thất; sự thay đổi bể máu trong tâm thất qua các giai đoạn của chu chuyển tim sẽ cho ta biết chức năng tâm thu, tâm trương và các hoạt động của thành tim

- Chỉ định:

+ sau nhồi máu cơ tim

+ Suy tim bẩm sinh

+ Phình thành thất

+ Đánh giá chính xác chức năng tâm thất

+ theo dõi tác dụng của thuốc điều trị và sau PT tim

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

GHI HÌNH TƯỚI MÁU CƠ TIM

dòng máu nuôi dưỡng cơ tim và được phân bố trong đó; những vùng được tưới máu bình

thường sẽ thể hiện trên hình ghi là những

vùng có tập trung HĐPX; ngược lại những

vùng tưới máu kém sẽ giảm hoặc mất HĐPX

- GHi hình ở hai trạng thái: nghỉ (rest) và gắng

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

- Thiết bị: máy gamma camera, máy SPECT, máy

PET

- Phân tích kết quả:

+ Vùng giảm HĐPX tương ứng với tưới máu kém

+ Vùng mất HĐPX tương ứng với vùng ít được tưới

máu hoặc vùng bị nhổi máu hoặc sẹo cơ tim.

+ Ở trạng thái nghỉ: HĐPX phân bố đồng đều, ở trạng

thái gắng sức thấy giảm hoạt độ: vùng cơ tim giảm hoạt động hoặc không hoạt động (đông

miên:hibernation)

+ Ở trạng thái nghỉ và gắng sức đều thấy mất HĐPX:

sẹo cơ tim hoặc có ổ nhồi máu.

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

5 XẠ HÌNH XƯƠNG:

5.1 Nguyên lý ghi hình: vùng xương bị tổn thương thường

đi kèm với tái tạo xương, tăng hoạt động chuyển hóa calci, vì thế dùng các DCPX có chuyển hóa tương

đồng với calci thì chúng sẽ tập trung tại các vùng tái tạo xương với nồng độ cao

5.2 DCPX: Tc-99m-MDP, Tc-99m-HMDP, Tc-99m-EHDP,

…

5.3 Thiết bị ghi hình: máy gamma camera, máy SPECT,

máy PET

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

5.4 Chỉ định:

- Định khu các tổn thương xương

- Phát hiện các di căn vào xương của bệnh nhân ung

thư vú, TLT, …

- Xác định vị trí sinh thiết và mức độ lan rộng của các

tổn thương phá hủy xương

- Sàng lọc phát hiện di căn của ung thư vú, phổi, …

- Phát hiện các di căn xương tới các cơ quan khác

xương đa ổ.

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Ung thư đại tràng di căn xương: CT(-); SPECT (+)

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

6 THĂM DÒ CHỨC NĂNG PHỔI:

6.1 Nguyên lý chung:

- Xạ hình tưới máu phổi: Các hạt đánh dấu phóng xạ

sau khi tiêm tĩnh mạch gây tắc nghẽn tạm thời các mao mạch ở phổi, vì vậy có thể ghi hình phổi Nếu dòng máu bị nghẽn thì sẽ không có HĐPX tại vùng

bị tổn thương.

- Xạ hình thông khí phổi: Bệnh nhân hít DCPX sau

đó ghi hình Những vùng phổi có thông khí kém sẽ đọng lại HĐPX, những vùng thông khí phổi tốt sẽ sạch HĐPX.

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

6.2 DCPX:

- Ghi hình tưới máu phổi: Tc-99m-MAA

- Ghi hình thông khí phổi: Tc-99m-DTPA

6.3 Chỉ định:

- Xạ hình tưới máu phổi: chẩn đoán nghẽn mạch phổi,

chẩn đoán lưu huyết phổi từng vùng trước phẫu thuật cắt bỏ một phần phổi

- Xạ hình thông khí phổi: Chẩn đoán huyết khối phổi,

đánh giá thông khí phổi từng vùng

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

6.4 Máy ghi hình: Gamma camera, SPECT

• 6.5 Đánh giá kết quả:

• Xạ Xạ hình tưới máu phổi: vùng giảm hoặc không có

tưới máu động mạch phổi thể hiện là vùng lạnh

- Xạ hình thông khí phổi: Vùng phổi thông khí kém thì

khí phóng xạ tồn đọng nên là vùng tập trung HĐPX

- Phối hợp ghi hình tưới máu phổi và thông khí phổi:

trong chẩn đoán vùng tăc mạch phổi (pulmonary embolism): là vùng tổn thương trên xạ hình tưới máu phổi và là vùng có thông khí phổi bình thường

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

7 XẠ HÌNH GAN7.1 Nguyên lý: tổ chức gan bao gồm tế bào nhu mô gan và

tế bào liên võng nội mô Sau khi tiêm keo phóng xạ

vào tĩnh mạch, tùy loại DCPX sẽ xâm nhập vào tế bào liên võng nội mô hoặc đánh dấu nhu mô gan và cho ta ghi hình gan

7.2 ChỈ định:

* Ghi hình gan: Đánh giá hình dạng, vị trí, kích thước của

gan; Phát hiện và định vị các tổn thương khu trú như ung thư gan, áp xe gan, nang gan,

* Ghi hình gan mật: đánh giá chức năng tế bào nhu mô

gan, đường mật và túi mật,…

- Xạ hình gan: tổn thương là vùng giảm hoặc khuyết

HĐPX, thay đổi kích thước,

- Xạ hình gan mật: không thấy hoặc muộn HĐPX vùng

ruột,…

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Xạ hình gan bình thường với Tc-99m-SC

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Xạ hình gan với Tc-99m-SC: ổ khuyết gan trái

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Xạ hình gan với Tc-99m-SC: lách to, xuất hiện hoạt tính tủy xương (tăng áp lực tĩnh mạch cửa)

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Xạ hình gan mật với Tc-99m-HIDA

Xạ hình u máu gan với Tc-99m-RBC

Xạ hình u máu gan với Tc-99m-RBC

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

1. GHI HÌNH KHỐI U KHÔNG ĐẶC HIỆU 1.1 Theo nguyên tắc tương phản âm tính: nơi có khối

u là vùng khuyết hoặc giảm HĐPX.

- Ung thư tuyến giáp: là nhân lạnh (cold nodule)

- U gan: trong xạ hình gan là vùng lạnh

- Ung thư phổi: là vùng lạnh

1.2 Theo nguyên tắc tương phản dương tính: nơi có

khối u là vùng tập trung hoạt độ phóng xạ cao hơn

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Ứng dụng lâm sàng của phương pháp

ghi hình không đặc hiệu:

u nguyên bào xốp:

( Gliomablastoma)

Ghi hình với máy Gamma

Camera: khối u tương

ứng với vùng tăng HĐPX

bất thường trong tổ

chức não.

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Ứng dụng lâm sàng của phương pháp

ghi hình không đặc hiệu:

2 Khối u tuyến nội tiết: Ung thư tuyến giáp thể biệt hóa

(thể nhú, thể nang): xạ hình với Tc-99m hoặc I-131

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Ứng dụng lâm sàng của phương pháp

ghi hình không đặc hiệu:

3 Ung thư phổi: xạ hình với Ga-67, Tl-201

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Ứng dụng lâm sàng của phương pháp

ghi hình không đặc hiệu:

4 Ung thư gan và ung thư di căn vào gan: xạ hình với

các chất keo đánh dấu Tc-99m hoặc Ga-67.

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Ứng dụng lâm sàng của phương pháp

ghi hình không đặc hiệu:

5 Ung thư vú: Xạ hình với Tc99m-Seta MIBI

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

Ứng dụng lâm sàng của phương pháp

ghi hình không đặc hiệu:

6 Ung thư xương và ung thư di căn vào xương: xạ hình

xương toàn thân với Tc-99m MDP

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

2 GHI HÌNH MIỄN DỊCH PHÓNG XẠ(Radioimmunoscintigraphy: RIS) Nguyên lý: mỗi khối u có một loại tế bào ung thư,

những tế bào này tạo ra những kháng nguyên đặc hiệu, kháng nguyên sẽ kết hợp với kháng thể đặc hiệu của nó

Sử dụng kháng thể đặc hiệu đã đánh dấu ĐVPX phát tia gamma, kháng thể này sẽ kết hợp với kháng nguyên

tương ứng của tổ chức ung thư và tạo thành phức hợp: kháng nguyên – kháng thể đánh dấu phóng xạ; như vậy khối u trở thành nguồn phát tia gamma, kết quả là ta sẽ

có một hình ghi dương tính là hình ảnh của khối u ung thư đặc hiệu

+ Kháng thể đơn dòng (monoclonal antibody) để kết hợp

đặc hiệu với kháng nguyên ung thư cần tìm

+ DCPX đánh dấu kháng thể: các ĐVPX phát tia gamma có

mức năng lượng thích hợp và có đời sống ngắn như Tc-99m, I-123,

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

3 GHI HÌNH KHỐI U THEO NGUYÊN TẮC CHUYỂN HÓA

(PET- Positron Emision Tomography)

Là phương pháp ghi hình khối u có độ nhạy và độ đặc hiệu

cao hơn nhiều so với các phương pháp chẩn đoán

hình ảnh khác

Nguyên lý cơ bản của ghi hình khối u bằng PET là có sự

tập trung đặc hiệu DCPX đã lựa chọn dựa trên những khác biệt về sinh lý học hoặc chuyển hóa giữa khối u

và tổ chức bình thường

Ví dụ: khối u thường tăng tốc độ tổng hợp protein so với tổ

chức lành, do đó nó cần nhiều acid amin hơn; khối u tăng phân hủy glucose hơn do đó nhu cầu sử dụng

glucose cao hơn tổ chức lành

Y HỌC HẠT CHẨN ĐOÁN NHÂN

Như vậy nếu ta dùng các chất tiền thân của AND hay

glucose gắn với các ĐVPX thích hợp (C-11, F-18, O-15, ) các DCPX này sẽ thâm nhập vào trong tế bào khối u theo cơ chế chuyển hóa Vì vậy ta sẽ

ghi hình được khối u một cách khá đặc hiệu với cả thông tin về chuyển hóa và hình ảnh giải phẫu của khối u.

Kết hợp hai phương pháp ghi hình PET và CT trên

cùng một máy, bệnh nhân sẽ đồng thời vừa chụp

CT vừa được chụp PET, ta thu được hình ảnh CT (hình ảnh cấu trúc) và hình ảnh của PET (hình ảnh chức năng và chuyển hóa); hai hình được trộn vào làm một.

MÁY PET/CT

MÔ HÌNH MÁY PET/CT

MÁY PET/CT TẠI TT YHHN&UB

Hình ảnh cấu trúc và chức năng

HÌNH PET/CT

Y HỌC HẠT NHÂN CHẨN ĐOÁN

DCPX

UNG THƯ VÒM DI CĂN

XƯƠNG

UNG THƯ DẠ DÀY

UNG THƯ TỤY

UNG THƯ GAN

UNG THƯ PHỔI

DI CĂN XƯƠNG

XIN TRÂN TRỌNG CẢM ƠN