Tìm hiểu giọng điệu thơ tản đà

Điều này tạo ra sự đa giọng điệu trong thơ Tản Đà, khi là giọng ngông nghênh, khinh bạc, lúc là giọng giãi bày, tâm tình, cảm thương ưu ái.... Giọng ngông nghênh, khinh bạc Giọng ngông

TÌM HIỂU GIỌNG ĐIỆU THƠ TẢN ĐÀ

Nguyễn Phương Hà 1

Tóm tắt: Thơ Việt Nam hiện đại đã làm “cuộc cách mạng” hoán chuyển từ hệ hình thơ điệu

ngâm sang thơ điệu nói mà công đầu thuộc về thi sĩ Tản Đà Giọng điệu thơ Tản Đà thể hiện

sự đa dạng các sắc thái thẩm mĩ Chính giọng điệu nghệ thuật đã làm nên vẻ đẹp độc đáo của thơ Tản Đà những năm đầu thế kỉ XX

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Lâu nay, khái niệm giọng điệu được nhà văn nhắc đến như một tiêu chí để nhận diện tài năng của người nghệ sĩ Thực tế cho thấy, giọng điệu góp phần quan trọng làm nổi bật giá trị nội dung tác phẩm, tạo ấn tượng với người đọc Giọng điệu tạo ra nét khác biệt giữa nhà văn này với nhà văn khác Giọng điệu là chất kết dính, móc nối tư liệu, gắn các bộ phận riêng lẻ

tạo nên chỉnh thể tác phẩm, tạo nên chất sống cho câu văn, dòng thơ Tìm hiểu về giọng

điệu giúp ta có cái nhìn toàn diện về cá tính, phong cách nhà thơ, đồng thời nhận thức về một

“thủ pháp ngôn ngữ”, tạo hiệu suất cảm xúc thẩm mĩ cao hơn, mở rộng hơn với giá trị tư tưởng tác phẩm

2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

Thơ Việt Nam hiện đại đã làm một cuộc cách mạng toàn diện, về cơ bản chuyển t thơ

điệu ngâm sang thơ điệu nói Nhà phê bình oài Thanh khi nhìn lại t u h m ng trong thi ca đã khẳng định: Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng một lần một hồn thơ

rộng mở như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng Lư, hùng tráng như Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp, quê mùa như Nguyễn Bính, kì dị như Chế Lan Viên, thiết tha rạo rực như Xuân Diệu Để làm được cuộc cách mạng lớn lao này, công đầu thuộc về thi sĩ Tản

Đà Ông đã không ngần ngại khi lấy chính cái tôi của cuộc đời mình làm đối tượng phản ánh trong thơ Điều này tạo ra sự đa giọng điệu trong thơ Tản Đà, khi là giọng ngông nghênh, khinh bạc, lúc là giọng giãi bày, tâm tình, cảm thương ưu ái Chính giọng điệu tràn đầy cung bậc của cảm xúc mới mẻ, đa sắc của nhà thơ đã đem đến cho văn học Việt Nam đương thời một “cơn gió lạ” những năm đầu thế kỉ XX

2.1 Giọng ngông nghênh, khinh bạc

Giọng ngông nghênh, khinh bạc nhưng không kém phần hóm hỉnh, hài hước là giọng điệu chủ đạo của hồn thơ Tản Đà, nhất là ở những bài thơ ở giai đoạn đầu, khi Tản Đà chưa mang nhiều tâm sự u uất, mệt mỏi như giai đoạn cuối đời

Nói đến Tản Đà, người ta nghĩ đến phong cách, lối sống ngông nghênh, khinh bạc Sống

1

ThS, Trường ĐHSP Hà Nội 2

trong thời đại đó, hơn ai hết, Tản Đà hiểu rõ bản chất xấu xa, thối nát, nửa tây nửa ta của xã hội đương thời T cách nhìn đó, Tản Đà muốn làm ngược đời để chứng minh mình trong sạch, có ý thức sống cuộc đời thanh cao Chính tâm lí này dẫn tới lối sống ngông nghênh khinh bạc của nhà thơ

Trong văn học, Tú Xương đã t ng lấy chân dung mình làm đối tượng nhận thức bằng

giọng ngông nghênh, tự trào: Vị Xuyên có Tú Xương / Dở dở lại ương ương / Cao lâu thường

ăn quỵt / Thổ đĩ lại chơi lường

Với Tản Đà, ông cũng tự xưng danh tên tuổi, quê quán một cách đường hoàng, dõng dạc:

Con tên Khắc Hiếu, họ là Nguyễn / Sông Đà, núi Tản, nước Nam Việt

Xưng danh bằng giọng điệu bông lơn, đùa cợt, ngông nghênh, Tản Đà dám khẳng định ý thức cá nhân, dám phô bày bản ngã, vượt ra khỏi ràng buộc kìm tỏa của xã hội phong kiến Ông nói về tài năng của bản thân bằng sự tự hào, kiêu hãnh với giọng điệu đầy ngông

nghênh, phóng túng: Vùng đất Sơn Tây nảy một ông / Tuổi chửa bao nhiêu, văn rất hùng /

Sông Đà núi Tản, ai hun đúc, / Bút thánh, câu thần sớm vãi vung (Tự trào)

Nối tiếp, Nguyến Công Trứ Cuộc hành lạc vẫy vùng cho thỏa chí, Tản Đà ca ngợi ý thức

hưởng lạc ham muốn những thú vui trần tục, đắm mình trong những cuộc chơi bằng sự ngông nghênh:

Tớ muốn chơi cho thật sướng đời Đời chưa thật mãn, tớ chưa thôi

(Còn chơi)

Và khẳng định: Trăm năm hai chữ Tản Đà / Còn sông còn núi còn là ăn chơi

Coi cuộc đời là những cuộc vui, coi thú ăn chơi hưởng lạc là lẽ sống, thế nhưng, Tản Đà vẫn phải đối mặt với thực tại, những gì đang diễn ra xung quanh mình Trong một xã hội đã quen với sự sùng bái đồng tiền, Tản Đà trước sau vẫn chọn lối ứng xử của một khách chơi,

một bậc trượng phu đầy hào sảng: Bạc tiền gió thoảng thơ đầy túi / Danh lợi bèo trôi, rượu

nặng nai (Tự vịnh)

Cuộc đời trần thế luôn làm ông thấy đáng chán, đáng buồn, muốn thoát khỏi sự tù túng, ngột ngạt Là người có trí tưởng tượng phong phú, Tản Đà mơ mộng nhiều, khiến cho cái

ngông của ông mang âm hưởng phong tình, lãng mạn Ngay cả trong thế giới ảo mộng, thoát

li, nhà thơ vẫn không bỏ được cốt cách, bản tính ngông nghênh của mình Muốn lên cung

trăng làm chú cuội cười cợt thế gian chỉ có ở Tản Đà mà thôi: Đêm thu buồn lắm chị Hằng ơi

/ Trần thế em nay chán nửa rồi / Cung quế đã ai ngồi đó chửa? / Cành đa xin chị nhắc lên

chơi (Muốn làm thằng Cuội)

Tóm lại, bằng giọng điệu ngông nghênh, khinh bạc, Tản Đà đã bộc lộ rõ hình ảnh con người nhà thơ, con người sống toàn tài, toàn tình và luôn ý thức về tài và tình ấy Khi nói về mình thì tự cao, khi nói về đời thì khinh thị ạt nhân của phong cách nghệ thuật Tản Đà có thể gói gọn trong cụm t ngông nghênh, khinh bạc uả thật, với một bản lĩnh, bản sắc riêng, Tản Đà xứng đáng với cương vị là người dẫn đầu trên thi đàn đầu thế kỉ XX

2.2 Giọng hài hước, tự trào

Xã hội tư sản thành thị ra đời với sự lên ngôi của thế lực đồng tiền ơn ai hết, Tản Đà là người thấu hiểu nỗi cơ cực, khó khăn của cuộc sống mưu sinh khi phải đem văn chương ra bán phố phường Bởi vậy, giọng điệu hài hước tự trào gắn liền với tư tưởng, cái nhìn về cuộc

thế, về những bi kịch của cuộc đời

Đó là bi kịch của một kẻ sĩ đi thi nhiều lần nhưng không đỗ:

Mỗi năm Hậu Bổ một lần thi Năm ngoái năm xưa tớ cũng thi

Cử, tú , ấm sinh vài chục kẻ Tây, ta, quốc ngữ bốn năm kì

(Thi ậu Bổ bị trượt kì vấn đáp) Ngay cả khi tự trào về cảnh đời ngh o túng bằng giọng thơ hóm hỉnh, nhà thơ cũng không giấu được niềm cay đắng trước nỗi cơ cực của cuộc đời:

Hôm qua chửa có tiền nhà, Suốt đêm thơ nghĩ ch ng ra câu nào

Đi ra rồi lại đi vào, uẩn quanh chỉ tốn thuốc lào vì thơ

(Ngẫu hứng) Giọng điệu tự trào, hài hước toát lên t bài thơ, diễn tả cảnh sống ngh o khó của lớp văn nghệ sĩ như Tản Đà Trái ngang biết bao khi ông nếm trải tận cùng cái đau xót, ngậm ngùi

trong cuộc đời: Càng đau mà vẫn phải càng theo / Theo mãi cho nên vẫn cứ nghèo / Nghèo

chỉ có văn, văn lại ế / Ế văn cho tớ hết tiền tiêu (Lo văn ế)

Cái ngh o chẳng phải chuyện xa lạ gì trong văn chương Nhưng với Tản Đà, cái ngh o cũng đầy ắp sự ngông nghênh, ngạo mạn, tự phụ thì thật là độc đáo:

Người ta hơn tớ cái phong lưu

Tớ cũng hơn ai cái sự nghèo

(Sự ngh o)

óa ra, hài hước, tự trào chính mình, Tản Đà đã chứng minh tấm lòng thanh cao, trong sạch, khẳng định nhân cách của mình, vượt ra ngoài mọi ràng buộc, danh lợi trong thời buổi

xã hội nhiễu nhương, kệch cỡm

2.3 Giọng đối thoại, tâm tình

Trong thơ Tản Đà, bên cạnh giọng điệu hài hước, ngông nghênh, khinh bạc, ta còn thấy giọng điệu đối thoại, tâm tình bộc lộ rõ nét Giọng điệu này được cất lên t cảm hứng lãng mạn cái tôi thi sĩ buổi giao thời Cái sầu, nỗi buồn man mác, chất chứa trong lòng thi sĩ đòi được lên tiếng, giãi bày, bộc lộ bản ngã của chính mình Vì thế, giọng điệu đối thoại làm cho nỗi buồn trong thơ của ông khắc khoải hơn, hướng cảm xúc thơ đi vào tâm tư, tình cảm, chiều sâu tâm hồn thi sĩ:

Bây giờ vắng mặt tri âm Lấy ai làm kẻ đồng tâm với mình

Nước non vắng khách hữu tình Non xanh nước biếc cho mình nhớ ai?

Xuyên suốt trong thơ Tản Đà là cái tôi hăm hở, đeo đuổi công danh, sự nghiệp rồi trở thành con người giang hồ, phiêu lãng bơ vơ, lạc lõng, chơi vơi giữa cuộc đời mênh mông, vô định:

Con đường vô hạn khách đông tây

Ta nhớ ai mà đứng mãi đây

( uê nhà chơi mát cảm hứng)

Là nỗi chán chường, buồn tủi, xót xa:

Ngày xanh như ngựa đầu xanh bạc Chán cả giang hồ, hết cả ngông

(Tiễn ông Công lên chầu trời) Tản Đà đã tìm đến thơ rượu, tự giải thoát bằng những cuộc say kéo dài bất tận để quên

hết sự đời: Công danh sự nghiệp mặc đời / Bên thời be rượu, bên thời bài thơ

Cuối cùng chỉ còn lại cái tôi cô đơn trong đêm khuya vắng cất lên giọng điệu buồn đau chua xót:

Đèn hiu hắt, tiếng chim ký cách

Mõ sang canh giục khách đòi con Mạch sầu canh vắng như tuôn Nhớ ai nước nước, non non bạn tình

(Đêm đông hoài cảm) Trong thơ Tản Đà, giọng đối thoại, tâm tình thể hiện rõ nhất ở những câu hỏi lời, trách

móc, dỗi hờn, qua đó, thi sĩ có dịp được bộc lộ mình, được chia sẻ những tâm tư sâu kín: Ai

lên cung quế nhờ thăm hỏi / Soi khắp trần gian có thấy ai ? (Tây ồ vọng nguyệt)

Mình ơi có nhớ ta chăng?

Nhớ mình đứng tựa bóng trăng ta sầu

(Phong dao)

Đặc biệt, khảo sát thơ Tản Đà trong Tản Đà toàn tập, có đến hơn 420 lần dùng tác giả sử

dụng t “ai” Đại t này một mặt khiến giọng thơ Tản Đà mang màu sắc dân gian, nhẹ nhàng, tình tứ của ca dao, dân ca Mặt khác nó tạo nên giọng đối thoại, tâm tình như muốn giãi bày, chia sẻ cùng ai đó ay cũng có thể là một sự chờ mong, khắc khoải:

Tương tư một mối hai người biết

Ai đọc thơ này đã biết chưa?

(Ngày xuân tương tư)

Ai những nhớ ai, ai ch ng nhớ

Để ai luống những nhớ ai hoài Mong ai mỏi mắt phương trời

Nhớ ai đi đứng, ăn ngồi thẩn thơ

(Thư trách người tình không quen biết)

T nhu cầu muốn giãi bày, tâm sự, Tản Đà khao khát tìm được người chia sẻ, cảm thông Nhưng bạn tri âm, tri kỉ chỉ có ở cõi tiên hoặc là những người tình nhân không quen biết Vì thế, nỗi buồn, nỗi cô đơn, trống vắng cất lên bằng giọng điệu thở than, chán ngán:

Hỏi cùng núi, mây xanh ch ng biết Hỏi cùng sông, nước biếc không hay Sông nước chảy, núi mây bay

Mình ơi có biết ta đây nhớ mình?

(Thư trách người tình nhân không quen biết)

Có thể thấy, Tản Đà đã mang tới cho cho thơ ca một giọng điệu mới mẻ, đó là giọng đối thoại tâm tình Điều này lí giải, vì sao cái tôi trong thơ Tản Đà luôn là một cái tôi cô đơn, luôn mong có người chia sẻ đồng cảm, tâm tình Mặt khác, giọng điệu đối thoại, tâm tình trong thơ Tản Đà đã mở ra một lối trữ tình mới Đó chính là nền tảng cho sự phát triển của thơ trữ tình hiện đại sau này

Tóm lại, cuộc đời Tản Đà là một chuỗi những nghịch lí, bi kịch Là một nhà nho tài tử, phá cách nhưng lại sống trong xã hội Việt Nam trên con đường tư sản hóa Xuất thân trong một gia đình dòng dõi có truyền thống khoa bảng nhưng Tản Đà không nối nghiệp gia đình

mà chọn văn chương làm con đường để mưu sinh, kiếm sống Đã t ng là “ngôi sao khuê” trên văn đàn Việt Nam nhưng cuối đời, ông lại phải sống trong ngh o khó, khổ cực Tất cả bi kịch thời đại, bi kịch gia đình, tình yêu và công danh, sự nghiệp làm Tản Đà vỡ mộng, thất bại trước cuộc đời Đây là ngọn nguồn của bao u uất, cô đơn, chán ngán, ngông nghênh, khinh bạc, hài hước, tự trào… trong thơ ông Những cung bậc ấy rung lên t trái tim người thi nhân, chất chứa trong thơ văn với bao cảm xúc

*Kết quả nghiên cứu

Báo cáo Tìm hiểu giọng điệu thơ Tản Đà là việc làm có ý nghĩa thiết thực cả về lí luận và

thực tiễn:

- Thứ nhất, tiếp tục khẳng định vị trí quan trọng của Tản Đà đối với quá trình hiện đại hóa thơ ca Việt Nam đầu thế kỉ XX

- Thứ hai, báo cáo góp phần thiết thực đối với việc giảng dạy thơ Tản Đà trong nhà trường phổ thông và trường đại học

3 KẾT LUẬN

Thơ Tản Đà không nhất quán ở một giọng điệu riêng biệt, mà luôn kết hợp, đan xen lẫn nhau; lúc thì mang giọng điệu buồn thương, da diết, khi lại ngông nghênh như thách thức với đời, lúc lại mỉa mai, châm biếm xã hội, rồi lại cười mình trong thơ tự trào Vì thế, việc chia tách thành các kiểu giọng điệu cũng chỉ mang tính chất tạm thời, thể hiện ý chủ quan của người viết Bởi vì trong thơ Tản Đà, ở giọng điệu hài hước, tự trào có pha giọng ngông nghênh, khinh bạc Trong giọng đối thoại, tâm tình có sự cảm thương cho một con người cô

đơn, luôn muốn được chia sẻ, giãi bày Tất cả hòa phối, xoắn xuýt tạo thành bản nhạc đa thanh, đa giọng điệu

Xin mượn lời của Nguyễn ăng Mạnh đã tổng kết về giọng điệu thơ của Tản Đà: Khi thì

trang nghiêm cổ kính, khi thì đùa cợt bông phèng, khi thì thánh thót trầm bổng, khi thì xô bồ bừa bãi như là ném ra trong một cơn say chếnh choáng, khinh bạc đấy, nhưng bao giờ cũng rất đỗi tài hoa Tất cả những điều ấy làm nên một thi tài cho dân tộc, một phong cách tài

hoa, độc đáo của đất Việt mến yêu!

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Đình Chú, Thơ văn Tản Đà, Nxb Giáo dục, H., 1993

2 Nguyễn Đăng Điệp, Giọng điệu trong thơ trữ tình, Nxb Hội nhà văn, , 2002

3 Trịnh Bá Đĩnh, Ngô Đức Mậu tuyển chọn, Tản Đà về tác gia, tác phẩm, Nxb Giáo dục,

H., 2000

4 à Minh Đức, Thơ và mấy vấn đề trong thơ Việt Nam hiện đại, Nxb Giáo dục, H., 1998

5 Nguyễn Ái ọc, Thế giới nghệ thuật trong thơ Tản Đà, Luận văn Thạc sĩ Ngữ văn,

Đ SP à Nội, 1999

6 Nguyễn Đăng Mạnh, uá trình hiện đại hóa của văn học Việt Nam đầu thế kỉ XX, Tạp

chí văn học số 5-1997

7 Nhiều tác giả, Nhìn lại một cuộc cách mạng trong thi ca, Nxb Giáo dục, H., 1993

LEARN POETIC TONE TAN DA

Nguyen Phuong Ha

Abstract

Vietnam modern poetry has a “revolutionary” paradigm switch from verse to verse melody soaked says that the first tune of the poet Tan Da Tan Da tone poems express the diversity of aesthetic nuances The main artistic tone that made the unique beauty of poetry Tan Da in the early years of the twentieth century