Và trên cái nền ấy, các nhà thơ lại thoả sức tìm kiếm cách tổ chức nhịp nhằm đạt được sự đa dạng tối đa về nhịp điệu cho câu thơ mới bảy chữ.. Thơ mới bảy chữ thực sự đã thực hiện được m
Trang 1Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007
Bước đầu tìm hiểu Nhịp điệu câu thơ mới bảy chữ
Nguyễn Hoài Nguyên (a)
, Nguyễn tHị ĐàO (b)
Tóm tắt Bất cứ thể thơ nào cũng có một cấu trúc nhịp điệu nhất định Nhưng nếu nhịp trong thơ thất ngôn truyền thống nhìn chung là tẻ nhạt thì thơ mới bảy chữ đã hoán cải nhịp điệu ấy để trở thành đa dạng, độc đáo, mới lạ Khảo sát thơ mới bảy chữ, chúng tôi xác lập được 42 loại nhịp Đây là một sự đột phá về nhịp điệu đầy cá tính và bản lĩnh của các nhà thơ để phô diễn thế giới nội tâm ngày càng đa dạng, tinh tế của con người, của thời đại mới Tính đa dạng về nhịp điệu của thơ mới bảy chữ có khi là dấu hiệu nhận diện một cá tính sáng tạo của nhà thơ, có khi là do yêu cầu cú pháp của câu thơ và/hoặc đảm bảo sự mạch lạc về ngữ nghĩa của câu thơ nhưng cũng có khi chỉ
đem đến một sự đa dạng trong cách đọc câu thơ Bài viết này ở một mức độ nhất định chứng tỏ những vấn đề đó
1 Dẫn nhập
1.1 Nhịp điệu là một trong ba yếu
tố cơ bản (cùng với thanh điệu và vần)
tạo nên nhạc tính cho thơ, và nhạc tính
chính là cơ sở để khu biệt ngôn ngữ thơ
với ngôn ngữ văn xuôi Hơn nữa, sự
ngắt nhịp câu thơ không đơn thuần chỉ
là hình thức mà nó cũng là nội dung bởi
lẽ nhịp thơ là nhịp cảm xúc, là biểu
hiện của những cung bậc tình cảm khác
nhau Trong nhiều trường hợp, có
những câu thơ có thể ngắt nhịp theo
những cách khác nhau, biểu hiện
những cảm xúc, thi hứng khác nhau
1.2 Thơ mới mà ở đây là thơ mới
bảy chữ là đối lập với thơ cũ, khởi phát
từ phong trào thơ mới 1932-1945 Ngôn
ngữ thơ mới đã chuyển biến theo
khuynh hướng tự do hoá, hiện đại hoá
Bấy giờ, từ trong những thể loại thơ cũ
chúng ta bắt gặp những cách gieo vần,
bố trí thanh điệu và cách ngắt nhịp mới
Đối với thơ mới bảy chữ, Hoài Thanh có
một nhận xét hết sức xác đáng Thất
ngôn và ngũ ngôn rất thịnh ( ) thất
ngôn và ngũ ngôn bây giờ lại do Đường luật giản và nới ra, cho nên êm tai hơn /Thi nhân Việt Nam, Nxb Hội nhà văn,
H 2000, tr 49-50/ ý kiến của Hoài Thanh là một gợi ý cho chúng tôi tìm hiểu về luật thơ mới, khảo sát những sự
kế thừa và cách tân của các nhà thơ mới, xét ở mặt hình thức biểu hiện của thơ, về ngôn ngữ thơ
1.3 Thơ mới bảy chữ là sự kế thừa
và cách tân thơ thất ngôn Đường luật Như đã biết, bất cứ thể thơ nào cũng có một cấu trúc nhịp điệu nhất định Nhưng nếu nhịp điệu trong thơ thất ngôn truyền thống nhìn chung là tẻ nhạt thì thơ mới bảy chữ đã hoán cải cái nhịp điệu ấy để trở thành đa dạng, độc
đáo, mới lạ Vấn đề này đã được một số nhà Việt ngữ học đặt vấn đề nghiên cứu trong thời gian gần đây Chẳng hạn,
GS Đinh Văn Đức và các tác giả [2] khi nghiên cứu ngôn ngữ thơ mới bảy chữ tiếng Việt trong quá trình tự do hoá đã khảo sát nhịp điệu thơ mới bảy chữ qua các tập thơ Gửi hương cho gió của Xuân Diệu, Từ ấy của Tố Hữu, một số bài thơ
Trang 2Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007
bảy chữ Nguyễn Bính Tác giả Nguyễn
Phương Thuỳ [5] cũng đã đặt vấn đề
nghiên cứu vần, thanh điệu, nhịp điệu
trong câu thơ mới bảy chữ Những
nghiên cứu này mới chỉ phác vạch một
số dấu hiệu đổi mới về nhịp điệu trong
thơ mới bảy chữ còn bức tranh chung
vẫn chưa được đề cập đến Trong bài
báo này, ở một mức độ nhất định, chúng
tôi cố gắng khảo sát cấu trúc nhịp điệu
câu thơ mới bảy chữ, góp phần chứng tỏ
ngôn ngữ thơ mới bảy chữ phát triển
theo khuynh hướng tự do hoá, hiện đại
hoá
2 Cấu trúc nhịp điệu câu
thơ mới bảy chữ
2.1 Tư liệu khảo sát
2.1.1 Hầu hết các nhà thơ mới đều
sáng tác thơ mới bảy chữ Thơ mới bảy
chữ có nhiều bài thực sự tài hoa, mẫu
mực Khác với thất ngôn truyền thống
và thơ ca truyền thống nói chung, thơ
mới bảy chữ tổ chức bài thơ thành từng
khổ khác nhau về số câu, mỗi khổ thơ là
một chỉnh thể trọn vẹn Do đó, những
tìm kiếm về luật thơ mới có thể quan
tâm tới khuôn phép chung của cả bài thơ, của mỗi khổ thơ rồi mới bàn luận
đến từng câu thơ ở đây, do điều kiện chưa cho phép, chúng tôi mới chỉ bàn nhịp điệu thơ mới bảy chữ ở phạm vi câu thơ Tư liệu khảo sát là câu thơ bảy chữ của Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính, Tố Hữu ở mỗi nhà thơ, chúng tôi chỉ thu thập những câu thơ trong các bài thơ bảy chữ không xen những câu thuộc các thể thơ khác
Cụ thể như Bảng 1
2.1.2 Để xác định nhịp điệu trong
7149 câu thơ bảy chữ chúng tôi dựa vào cơ sở ngôn ngữ học của việc ngắt nhịp thơ Cụ thể: 1) Ngắt nhịp dựa vào các dấu hiệu nhận dạng trên bề mặt hình thức câu thơ (các dấu câu); 2) Ngắt nhịp dựa theo cú đoạn hoặc ngữ đoạn; 3) Ngắt nhịp dựa vào các vế trong câu so sánh; 4) Ngắt nhịp theo vế đứng trước hoặc đứng sau từ có vai trò liên kết; 5) Ngắt nhịp dựa vào phần đảo ngữ được xếp vào nhịp đầu tiên Sau đây là cách
tổ chức nhịp điệu câu thơ mới bảy chữ tiếng Việt
Bảng 1
Số lượng
Bài thơ Câu thơ
Trang 3§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 4B-2007
B¶ng 2
Tæng
TT Sè l−îng c©u th¬ cña t¸c gi¶
Lo¹i nhÞp
Xu©n DiÖu ChÕ Lan
Viªn
Hµn MÆc
Tö
NguyÔn BÝnh H÷u Tè Sè
l−îng Tû lÖ %
1 4/3 2143 314 478 898 721 4550 ≈63,64
2 2/5 390 93 44 116 164 807 ≈11,28
4 2/2/3 294 144 24 31 36 529 ≈7,39
42 lo¹i nhÞp 3375 745 608 1103 1318 7149 100%
Trang 4Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007
2.2 Miêu tả các loại nhịp
2.2.1 Cách ngắt nhịp truyền thống
Mỗi thể thơ truyền thống đều có một
khuôn thi điệu quen thuộc, cố định
Khuôn thi điệu quen thuộc của thất
ngôn là 4/3 Trong thơ thất ngôn của
Trung Quốc và Việt Nam cũng có một
vài câu nhịp 3/4 nhưng tần số quá thấp
nên không thành khuôn sáo thi điệu
Thực ra nhịp 3/4 là sự hoán đổi nhịp 4/3
truyền thống nhưng vì trong hát nói,
trong song thất lục bát có nhịp 3/4 nên
chúng tôi tạm xếp nhịp 3/4 trong thơ
mới bảy chữ cũng là nhịp truyền thống
2.2.1.1 Nhịp 4/3
Nhịp 4/3 là nhịp truyền thống của
thất ngôn Đường luật Cách tổ chức
nhịp 4/3 trong thơ cổ có lẽ xuất phát từ
quan điểm thẩm mỹ của người xưa là
ưa vẻ đẹp đăng đối, hài hoà Tuy cách tổ
chức nhịp 4/3 khó có thể tạo ra được sự
đột phá, khó có thể chuyển tải những
cung bậc tình cảm đa dạng nhưng lại có
ưu thế tạo ra sự nhịp nhàng, cân đối
Cũng bởi chính ưu thế của nó mà các
nhà thơ mới đã kế thừa nhịp 4/3 truyền
thống một cách có ý thức Khảo sát
7149 câu thơ mới bảy chữ trong 388 bài
thơ của năm tác giả thì có 4550 câu thơ
ngắt nhịp 4/3, chiếm ≈63,64%
Chẳng hạn: Tiếc lúc trăng vàng/ soi
bóng chiếc
(Xuân Diệu, Nguyện, câu 1, khổ 2, tr
496)
Anh trút tình thương/ trong sắc biếc
(Chế Lan Viên, Trưa, câu 3, khổ 1, tr
181, t 1)
2.2.1.2 Nhịp 3/4
Nhịp 3/4 có trong hát nói và trong
hai câu thất của thể song thất lục bát
Trong thơ mới bảy chữ, nhịp 3/4 có
trong 845 câu thơ, chiếm ≈11,81%
Chẳng hạn: Cả trời say/ nhuộm một màu trăng
(Hàn Mặc Tử, Đà Lạt trăng mờ, câu 1, khổ 4, tr 75)
Xuân đã đem/ mong nhớ trở về (Nguyễn Bính, Cô lái đò, câu 1, khổ 1,
tr 35) 2.2.2 Cách ngắt nhịp không theo truyền thống
2.2.2.1 Các nhịp hoán vị
Đó là các nhịp 2/5 và 5/2, nhịp 1/6
và 6/1 Trong các nhịp này, nhịp 2/5 là nhiều nhất, có trong 807 câu thơ, chiếm
≈11,28% Nhịp 5/2 là sự hoán đổi nhịp 2/5 có số lượng ít hơn Nhịp 6/1 là sự hoán đổi từ nhịp 1/6 Hai loại nhịp này xuất hiện ít
Chẳng hạn: Không em,/ tết có vị gì
đâu (Xuân Diệu, Chầm chậm đừng quên, câu 4, khổ 7, tr 993)
Buồn như làn mây hiền/ mùa thu (Hàn Mặc Tử, Tiên đầu, câu 6, khổ 1,
tr 152) Sống,/ có những niềm vui đơn giản (Tố Hữu, Chân trời mới, câu 1, khổ 1,
tr 652)
Cu Ba đạp sóng trùng dương/ tiến (Tố Hữu, Từ Cu ba, câu 3 khổ 9, tr 364) 2.2.2.2 Các loại nhịp có ba nhịp /câu
Từ nhịp 4/3 truyền thống tách thành nhịp 2/2/3 nhịp 4/2/1, nhịp 4/1/2, nhịp 3/1/3, nhịp 1/3/3 Trong năm loại nhịp này, nhịp 2/2/3 có số lượng nhiều nhất, 529 câu; nhịp 3/1/3 là ít nhất Chẳng hạn: Nhịp 2/2/3: Âm điệu,/ thần tiên/ thấm tâm hồn
(Xuân Diệu, Huyền diệu, câu 4, khổ 1,
tr 50) Nhịp 4/2/1: Đỏ hồng hoa giấy/ vàng mai/ cúc
Trang 5Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007
(Chế Lan Viên, Vườn quê, câu 3, khổ 1,
tr 654, t 2)
Nhịp 4/1/2 : Bỡ ngỡ rồi la:/ "cha,/
cha ơi"
(Tố Hữu, Người về, câu 4, khổ 3, tr 133)
Nhịp 3/1/3: Những bàn tay/ vẫy/
những bàn tay
(Nguyễn Bính, Những bóng người trên
sân ga, câu 2 khổ 8, tr 49)
Nhịp 1/3/3 : ồ/ bằng trân châu/ hay
quỳnh dao?
(Hàn Mặc Tử, Tiêu sầu, câu 14, khổ 1,
trang 152)
Từ nhịp 3/4 truyền thống tách
thành nhịp 3/2/2, nhịp 3/3/1, nhịp 1/2/4,
nhịp 2/1/4 Chẳng hạn: Nhịp 3/2/2: Cái
cơn mơ/ những lộc/ những chồi
(Chế Lan Viên, Cây giữa chu kỳ, câu 2,
khổ 3, tr 474)
Nhịp 3/3/1: Bầy chó dữ/ những con
người-/ thú
(Tố Hữu, Miền Nam, câu 3, khổ 11,
tr 355)
Nhịp 1/2/4: Ôi!/ đêm nay/ trời trong
như gương
(Hàn Mạc Tử, Tiêu sầu, câu 1, khổ 1, tr
151)
Nhịp 2/1/4: Gậy trúc/ dắt/ bà già tóc
bạc
(Nguyễn Bính, Xuân về, câu 3, khổ 4,
tr 53)
- Tách nhịp 2/5 thành nhịp 2/3/2,
nhịp 2/4/1, nhịp 1/1/5 Chẳng hạn:
Nhịp 2/3/2: Khối tình/ nặng cả
mây/ cùng nước
(Xuân Diệu, Em chờ anh, câu 1, khổ 5,
tr 421)
Nhịp 2/4/1: Qua sông, / đường vẫn
bạt ngàn-/đi
(Xuân Diệu, Đường vào Nam,câu
4,khổ 8, tr 448)
Nhịp 1/1/5 : Bắt!/ bắt!/ thơ bay
(Hàn Mặc Tử, ước ao, câu 3, khổ 1,
tr 112)
- Tách nhịp 5/2 thành nhịp 1/4/2, nhịp 5/1/1 Chẳng hạn:
Nhịp 1/4/2: Ôi!/ cái vui đồng chí,/
đồng bào
(Tố Hữu, Xin gửi Miền Nam, câu 1, khổ
6, tr 478) Nhịp 5/1/1: Anh sốt ruột muốn kêu:/em,/quá!
(Hàn Mặc Tử, Cuối xuân cưới vợ, câu 4, khổ 2, tr 141)
- Nhịp 1/5/1, có thể được tách ra từ nhịp 1/6 hoặc nhịp 6/1 Chẳng hạn: Gớm!/ cứ loè nhau chi thế,/ cụ (Xuân Diệu, Một cuộc biểu tình, câu 10, khổ 7, tr 246)
2.2.2.3 Các loại nhịp biến thiên có bốn nhịp/ câu
- Nhịp 2/2/1/2, chẳng hạn: Em buồn,/ em nhớ,/ chao!/ em nhớ
(Xuân Diệu, Đơn sơ, câu 3, khổ 1, tr 76)
- Nhịp 3/2/1/1, chẳng hạn: Lạnh lùng bay/ giữa gió,/ sương,/ mưa
(Xuân Diệu, Muộn màng, câu 2, khổ 5,
tr 90)
- Nhịp 3/1/1/2, chẳng hạn: Trái bưởi kia/ vàng/ ngọt/ với ai
(Tố Hữu, Bác ơi, câu 1, khổ 4, tr 429)
- Nhịp 1/2/2/2, chẳng hạn: Nhớ/ thì
đếm/ từng ngày,/ từng tháng
(Xuân Diệu, Em chờ anh, câu 1, khổ 11,
tr 422)
- Nhịp 2/2/2/1, chẳng hạn: Tìm ai,/ con hỏi,/ mẹ rằng:/ im!
(Tố Hữu, Quê mẹ, câu 2, khổ 10, tr 254)
- Nhịp 1/3/1/2, chẳng hạn: Thèm,/
ăn măng trúc;/ đói,/ cơm khô
(Xuân Diệu, Ngọn Quốc kỳ, phần III, câu 33, tr 189)
- Nhịp 2/1/1/3, chẳng hạn: Sâu bướm/ nhiều-/ hoa/ lại nối vòng
(Chế Lan Viên, Lại thấy thời gian, câu
Trang 6Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007
- Nhịp 1/1/2/3, chẳng hạn: ít,/
nhiều:/ với mẹ/ vẫn là con!
(Xuân Diệu, Hội nghị non sông, phần
III, tr 211)
- Nhịp 4/1/1/1, chẳng hạn: Con ta
bập bẹ:/" ba,/ ba,/ má"
(Nguyễn Bính, Xuân nhớ Miền
nam, câu 9, khổ 2, tr 137)
- Nhịp 2/1/2/2, chẳng hạn: (Trở về
Nắng sáng cũng mong Cây)
Cũng nhớ./ Ngõ/ cũng chờ./ Và
bướm
(Chế Lan Viên, Tập qua hàng, câu 3, tr
609, tập 1)
- Nhịp 1/1/1/4, chẳng hạn: Không,/
không,/ không,/ tôi chẳng bán trăng
(Hàn Mặc Tử, Trăng vàng trăng ngọc,
câu 1, khổ 2, tr 90)
- Nhịp 1/2/1/3, chẳng hạn: Đi,/ bạn
ơi,/ đi!/ Biệt tháng ngày
(Tố Hữu, Đi, câu 1, khổ 1, tr 154)
- Nhịp 2/3/1/1, chẳng hạn: Tất cả/
chỉ trông vào / đốt, / giết!
(Xuân Diệu Người thợ rèn nghe chuyện
MN, câu 4, khổ, tr 565)
2.2.2.4 Các loại nhịp phá cách, có 5
nhịp/ câu
- Nhịp 2/2/1/1/1, chẳng hạn: Nam
Định,/ Thái Bình,/ Cao,/ Lạng,/ Tuyên
(Xuân Diệu, Mã Pí Lèng, câu 2, khổ 8,
tr 510)
- Nhịp 1/1/1/2/2, chẳng hạn: Rơi,/
rơi,/ rơi,/ từng vết/ đỏ bầm
(Chế Lan Viên, Cây giữa chu kỳ, câu 4,
khổ 1, tr 474, t 1)
- Nhịp 1/1/2/1/2, chẳng hạn: Cam,/
quýt,/ thêm na, /ổi / rộn ràng
(Xuân Diệu, Vườn Thuận Vi, câu 1, khổ
3, tr 512)
- Nhịp 1/1/2/2/1, chẳng hạn: Thắm/
vàng/ tô điểm/ lối non,/ sông
(Xuân Diệu, Hội nghị non sông, phần 3,
tr 207)
- Nhịp 3/1/1/1/1, chẳng hạn: Trái tim lớn/ yêu/ Chân/ Thiện/ Mỹ
(Tố Hữu, Chào xuân 99!, câu 2, khổ 3,
tr 704)
- Nhịp 1/1/1/1/3, chẳng hạn: Tề-/ thiên-/ đại- / thánh-/ náo thiên cung (Chế Lan Viên, Bay ngang mặt trời, câu
1, khổ 5, tr 226, t.1)
- Nhịp 2/1/1/1/2, chẳng hạn: Anh khâu/ đĩa-/ bấc-/ trầm-/ tâm lại
(Chế Lan Viên, Lại thấy thời gian, câu
3, khổ 4, tr 474, t 1) 2.2.2.5 Nhịp phá cách có 6 nhịp/ câu
Loại nhịp này có trong hai câu thơ mới bảy chữ của Hàn Mặc Tử
Trăng,/ trăng,/ trăng,/ là trăng/ trăng,/ trăng
(Hàn Mặc Tử, Trăng vàng trăng ngọc, câu 1, khổ 1, tr 90)
2.3 Nhận xét
Từ việc xác định các loại nhịp, tiến hành tính đếm số lượng và tỷ lệ các loại nhịp trong câu thơ mới bảy chữ, chúng tôi bước đầu có những nhận xét như sau:
2.3.1 Như đã biết, nhịp điệu là xương sống của thơ Bất kỳ một khổ thơ nào cũng có một cấu trúc nhịp điệu nhất định bởi không thể có tình trạng tuỳ hứng về nhịp điệu Nhịp điệu trong câu thơ mới bảy chữ trước hết là nhịp 4/3 của khuôn sáo thi điệu thất ngôn truyền thống Qua thống kê và miêu tả chúng tôi thấy thơ mới bảy chữ có đến
4550 trên tổng số 7149 câu thơ ngắt nhịp 4/3, chiếm 63,64% Tính trung bình cứ 1,5 câu thơ thì có một câu có nhịp 4/3 Đó là một tỷ lệ hết sức cao nếu như ta khảo sát từng nhà thơ cụ thể Chẳng hạn, Nguyễn Bính có 898 câu
Trang 7Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007
thơ trong tổng số 1103 câu, chiếm
78,61% sử dụng nhịp 4/3 Nếu khảo sát
trong từng khổ thơ, từng bài thơ thì có
nhiều khổ thơ, bài thơ chỉ sử dụng nhịp
4/3 Chẳng hạn, Hàn Mặc Tử có đến 14
bài trên tổng số 46 bài thơ dùng duy
nhất nhịp 4/3 như Hồn cúc, Đàn nguyệt,
Chuyến đò ngang, Thức khuya, Chùa
hoang, Đà lạt trăng mờ, Lưu luyến
Thêm nữa, nếu xếp nhịp 3/4 cũng là
nhịp truyền thống của thất ngôn(có
trong thể song thất lục bát) thì loại
nhịp này được các nhà thơ sử dụng khá
phổ biến Nhịp 3/4 có trong 845 câu thơ,
chiếm gần 11,85% Sỡ dĩ các nhà thơ
mới kế thừa nhịp thơ truyền thống một
mặt do tâm lý sáng tác theo khuôn
mẫu, tuân thủ nguyên tắc của thơ
Đường luật nhưng mặt khác theo chúng
tôi đây là một sự kế thừa có dụng ý, có
tính khuynh hướng rõ ràng Các nhà
thơ mới nhận thấy nhịp điệu truyền
thống của thất ngôn nói chung là khá tẻ
nhạt Nếu không hoán cải cái nhịp điệu
ấy khiến nó trở thành đa dạng thì thơ
mới bảy chữ cũng không hơn gì thất
ngôn truyền thống Nhưng nhịp của bài
thơ cũng giống như nhịp của một bản
nhạc, trước hết phải có nhịp cơ bản và
trên cái nền nhịp cơ bản ấy tạo ra
những biến thiên khác để đem đến tính
đa dạng Do đó, các nhà thơ mới cũng
phải kế thừa nhịp 4/3 và 3/4 trong các
câu thơ, bài thơ để tạo nên cái nền thể
loại Và trên cái nền ấy, các nhà thơ lại
thoả sức tìm kiếm cách tổ chức nhịp
nhằm đạt được sự đa dạng tối đa về
nhịp điệu cho câu thơ mới bảy chữ
2.3.2 Thơ mới bảy chữ thực sự đã
thực hiện được một sự đổi mới trong
việc kế thừa, đẩy sự kế thừa lên một
bước mới trong tổ chức nhịp điệu câu
thơ Nếu như ở thơ thất ngôn truyền
thì câu thơ mới bảy chữ có đến 42 loại nhịp Như vậy, nhịp điệu trong câu thơ mới bảy chữ đã vượt ra khỏi những luật
lệ cứng nhắc, những khuôn sáo nhịp
điệu truyền thống Bây giờ nhịp thơ đã
là nhịp cảm xúc, đã biến thiên phong phú, đa dạng cùng với nhiều cung bậc tình cảm, nhiều biến thái tinh tế trong
đời sống nội tâm của nhà thơ Sự đổi mới và phát triển nhịp thơ trong câu thơ mới bảy chữ hết sức linh hoạt, nhiều vẻ Các nhà thơ đã có ý thức về công cụ mình sử dụng mà ở đây là nhịp
điệu Hình thức đơn giản nhất là hoán
đổi nhịp điệu từ khuôn nhịp truyền thống như từ nhịp 4/3, các nhà thơ đã hoán vị thành các loại nhịp 2/2/3, 4/2/1, 4/1/2, 3/1/3, 1/3/3; từ nhịp 3/4 hoán vị thành các loại nhịp 3/2/2, 3/3/1, 1/2/4, 2/1/4 Thực hiện một sự cách tân nhịp
điệu, các nhà thơ đã tạo ra các loại nhịp biến thiên có 4 nhịp/câu, 5 nhịp/câu, thậm chí 6 nhịp/câu Đó là các loại nhịp 2/2/1/2, 3/2/1/1, 3/1/1/2, 1/2/2/2 , các loại nhịp 2/2/1/1/1, 1/1/1/2/2, 1/1/2/1/2 ,
đặc biệt có loại nhịp 1/1/1/2/1/1 trong câu thơ Trăng,/ trăng,/ trăng,/ là trăng/ trăng,/ trăng của Hàn Mặc Tử [6, tr 90] Sự đột phá mạnh mẽ về nhịp
điệu thể hiện sự sáng tạo, cách tân của nhà thơ trong việc tổ chức tiếng nói âm nhạc làm cho câu thơ thích ứng với tính
đa dạng của nội dung, tức là đa dạng về cảm xúc, tình cảm Sự phá cách tới mức tách ngắt câu thơ thành năm nhịp, sáu nhịp để làm nổi bật dụng ý nghệ thuật của mình so với nhịp 4/3 truyền thống
là một bước đột phá đầy cá tính và bản lĩnh, đi quá xa khuôn khổ nhịp thơ truyền thống Với 42 loại nhịp, câu thơ mới bảy chữ đã tạo được sự đa dạng và
độc đáo, sự biến hoá và phóng túng trong việc thể hiện thi hứng, cảm xúc,
Trang 8Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007
tổ chức nhịp điệu trong câu thơ mới bảy
chữ ở từng nhà thơ là có sự khác nhau
vế số lượng và chất lượng Kết quả khảo
sát cho thấy trong các nhà thơ thì Xuân
Diệu là người tiên phong cho sự đổi mới,
cách tân nhịp điệu với 31 loại nhịp
trong câu thơ bảy chữ Sau Xuân Diệu
là Tố Hữu với 23 loại nhịp Trong số các
nhà thơ chọn khảo sát, Nguyễn Bính là
nhà thơ thiên về tiếp thu nhịp thơ
truyền thống nên câu thơ bảy chữ của
ông chỉ có 8 loại nhịp và tối đa là ba
nhịp/câu Nhưng nhìn tổng thể, cách tổ
chức nhịp điệu trong câu thơ mới bảy
chữ thể hiện rõ nét sự vận động và phát
triển theo khuynh hướng tự do hoá của
ngôn ngữ thơ
2.3.3 Khác với thất ngôn truyền
thống, cách tổ chức nhịp điệu trong câu
thơ mới bảy chữ quan hệ mật thiết với
thanh điệu và vần thơ Trong câu thơ
mới bảy chữ, vị trí của tiếng hiệp vần
hết sức đa dạng Việc lặp lại phần vần
giữa các tiếng trong câu thơ ngoài giá
trị biểu cảm còn là dấu hiệu nhịp điệu
của câu thơ Mặt khác, cách ngắt nhịp
trong câu thơ cũng là một trong những
cơ sở để quy định vị trí của các tiếng
hiệp vần Chẳng hạn, nhận ra được
nhịp 4/3 là dựa vào vần của các tiếng
trong câu thơ như Hãy đến sông Hồng/
ngóng nứa xuôi [9, tr 117, t 1] Hoặc
quan hệ giữa vần với nhịp 3/2/2 như
Cây thông minh/hữu tình/ gió thổi [10,
tr 535]
Trong câu thơ mới bảy chữ, nhịp
điệu còn có quan hệ với thanh điệu, tức
là thanh bằng, thanh trắc Thơ thất
ngôn truyền thống có sự phân bố bằng
trắc tương đối đều đặn tạo sự hài hoà,
cân xứng Ngược lại, do nhịp điệu câu
thơ mới bảy chữ biến thiên đa dạng nên
kéo theo sự biến thiên về thanh điệu
theo những cách thức tương ứng Câu
thơ mới bảy chữ có khi tập trung nhiều thanh bằng, chỉ có hai thanh trắc đứng sát nhau làm dấu hiệu nhịp điệu: Xương xây màu bạc/ dấu trăng vàng (BBBT/TBB) [9, tr 134, tr.1] Có khi thanh điệu giống nhau ở các tiếng luân phiên nhịp điệu: Đổi trao,/ nhường nhịn/ giữa em,/ anh (TB/BT/TB/B) [10,
tr 323] Có khi các tiếng ở cuối các nhịp luân phiên thanh điệu bằng trắc như Phòng lặng / rèm buông/ tắt ánh đèn (BT/ BB/ TTB) [7, tr 429] Tóm lại, trong câu thơ mới bảy chữ, nhịp điệu
được xác lập trong quan hệ với vần thơ
và thanh điệu Sự tương tác giữa chúng tạo nên nhạc điệu cho câu thơ mới bảy chữ, góp phần đổi mới ngôn ngữ thơ 2.3.4 Nhịp điệu là một yếu tố mang tính biểu trưng ngữ nghĩa Trong thơ, nhịp điệu có tính chất mĩ học, do con người sáng tạo nên để biểu đạt tư tưởng, tình cảm Trong trường hợp tứ thơ không siêu việt, câu thơ chưa hay
về nội dung thì nhịp điệu lại đóng vai trò hết sức quan trọng Trong thơ mới bảy chữ, các nhà thơ đã khoác lên câu thơ thất ngôn truyền thống một dáng vẻ mới, một hơi thở nồng nàn của cuộc sống qua cách tổ chức nhịp điệu
Bên cạnh tiếp thu truyền thống, sự phá cách nhịp điệu trong câu thơ mới bảy chữ là để diễn tả thế giới nội tâm ngày càng đa dạng, tinh tế của con người Nhịp điệu trong câu thơ không còn giữ vẻ đăng đối, hài hoà mà có sự cải biến theo cá tính sáng tạo mang vẻ
đẹp khác lạ, ấn tượng Để diễn tả những cung bậc tình cảm biến thiên không ngừng cần phải có các nhịp cách tân,
đột phá Anh chỉ là/ con chim bơ vơ Lạnh lùng bay/ giữa gió,/ sương,/ mưa [10, tr 90] Khi nội dung câu thơ là kể hay miêu tả cuộc sống bình thường thì các nhà thơ sử dụng nhịp bình thường
Trang 9Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007
nhưng để bộc lộ cảm xúc mãnh liệt, thi
hứng tuôn trào phải cần đến nhịp điệu
đa dạng Chẳng hạn: Gieo thoi/ gieo
thoi/ lại gieo thoi [8, tr.47] Có khi nhịp
thơ chính là nỗi lòng ngổn ngang, là
nhịp tim thổn thức, là nhịp chân dồn
dập như Trăng,/ trăng,/ trăng,/ là
trăng,/ trăng,/ trăng [6, tr.90] Tính đa
dạng về nhịp điệu có khi là để giới thiệu
một lời nói, thể hiện một nội dung
thông báo gãy gọn như Rằng:/ thơ với
Đảng/ nặng duyên tơ [7, tr.406], hay
Gậy trúc/ dắt/ bà già tóc bạc [8, tr.53]
Có một số trường hợp sự đa dạng của
nhịp điệu chỉ đem đến sự đa dạng trong
cách đọc câu thơ bảy chữ mà không có
tác dụng biển cảm Có những trường
hợp nhịp điệu trong câu thơ là do yêu
cầu cú pháp, chẳng hạn, nhịp 6/1 trong
câu Cu ba đạp sóng trùng dương,/ tiến
[7, tr.364]
Tóm lại, nhịp điệu có vai trò to
lớn trong việc biểu hiện và cảm thụ thi
ca Sự đa dạng về nhịp điệu trong câu
thơ mới bảy chữ được tạo nên từ những
cung bậc tình cảm muôn vẻ, từ nguồn
thi hứng ngày càng rộng mở và tinh tế
của các nhà thơ
3 Kết luận
3.1 Khảo sát 7149 câu thơ trong
388 bài thơ, chúng tôi đã xác lập được
42 loại nhịp trong câu thơ mới bảy chữ
Trừ vài loại nhịp kế thừa thất ngôn
truyền thống còn lại chủ yếu là những
cách ngắt nhịp mới hết sức phong phú,
đa dạng và độc đáo Từ một vài cách
ngắt nhịp truyền thống, các nhà thơ đã
sáng tạo, cách tân nhịp thơ bảy chữ
nhằm diễn tả sự phong phú của nhịp
điệu tâm hồn, nhịp cảm xúc, thi hứng
của thời đại mới Tuy nhịp truyền thống
hiện lại chiếm ưu thế và là chỉ đạo, điều
đó chứng tỏ các nhà thơ có ý thức rõ ràng về sự kế thừa và cách tân, kế thừa
là để cách tân Kết quả, trên cái nền nhịp điệu thể loại, các nhà thơ đã thực hiện một sự đổi mới trong tổ chức nhịp
điệu nhằm tạo ra sự đa dạng về nhịp cho câu thơ bảy chữ Như vậy, nhịp điệu trong câu thơ mới bảy chữ đã vượt ra khỏi những luật lệ cứng nhắc, những khuôn sáo thi điệu truyền thống, biến thiên đa dạng để thích ứng với những cung bậc tình cảm, những biến thái tinh tế trong đời sống nội tâm của con người thời đại mới nhưng vẫn phảng phất dư vị Đường thi
3.2 Nhịp điệu trong câu thơ mới bảy chữ được tổ chức trong quan hệ chế
ước với vần thơ và thanh điệu Trong nhiều trường hợp nhịp điệu được xác lập do sự chi phối của vần thơ, của thanh điệu bằng trắc Mặt khác cũng có những trường hợp nhịp điệu có vai trò chế định cách hiệp vần giữa các tiếng trong câu thơ, cách phân bổ tiếng bằng, tiếng trắc theo những vị trí nhất định
Sự chế ước giữa các yếu tố nhịp điệu, vần thơ và thanh điệu là cách các nhà thơ tổ chức tiếng nói âm nhạc, tiếng nói của cảm xúc nhằm bộc lộ một cách có hiệu quả nhất nội dung câu thơ Bởi vậy, tuy âm hưởng vẫn phảng phất
Đường thi nhưng câu thơ mới bảy chữ trở nên hiện đại hơn, mới lạ hơn, ám
ảnh hơn câu thơ thất ngôn truyền thống
3.3 Nhịp điệu câu thơ mới bảy chữ vừa giá trị hình thức vừa có giá trị nội dung Qua khảo sát 42 loại nhịp, chúng
ta nhận thấy vai trò to lớn của nó trong câu thơ Một sự đột phá về nhịp điệu
đầy cá tính và bản lĩnh của các nhà thơ
là để phô diễn thế giới nội tâm ngày
Trang 10Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007
thời đại mới Tính đa dạng về nhịp điệu
trong câu thơ mới bảy chữ có khi là dấu
hiệu nhận diện một cá tính sáng tạo
của nhà thơ, có khi là do yêu cầu cú
pháp của câu thơ và/ hoặc đảm bảo sự
mạnh lạc về ngữ nghĩa câu thơ nhưng
cũng có khi chỉ đem đến sự đa dạng trong cách đọc câu thơ Tóm lại, câu thơ mới bảy chữ đã thực sự đổi mới về nhịp
điệu, đổi mới trên sự kế thừa, góp phần phát triển ngôn ngữ thơ Việt Nam theo khuynh hướng tự do hoá
Tài liệu tham khảo
[1] Nguyễn Phan Cảnh, Ngôn ngữ thơ, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2001
[2] Đinh Văn Đức, Sự biến đổi và phát triển của ngôn ngữ văn học Việt Nam thế kỷ
XX, trong cuốn Văn học Việt Nam thế kỷ XX, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2004 [3] Dương Quảng Hàm, Việt Nam văn học sử yếu, NXB Hội nhà văn, Hà Nội, 2002 [4] Bùi Văn Nguyên, Hà Minh Đức, Thơ ca Việt Nam hình thức và thể loại, NXB Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 2003
[5] Nguyễn Phương Thuỳ, Vần, thanh điệu, nhịp điệu trong câu thơ mới bảy chữ, Ngôn ngữ, 11, 2004
[6] Thơ Hàn Mặc Tử, Sở văn hoá thông tin Nghĩa Bình, Nghĩa Bình, 1987
[7] Thơ Tố Hữu, NXB Văn hoá thông tin, Hà Nội, 2002
[8] Tuyển tập thơ Nguyễn Bính, NXB Văn học, Hà Nội, 1986
[9] Vũ Thị Thường, Chế Lan Viên toàn tập, tập 1, 2 (thơ), NXB Văn học, Hà Nội,
2002
[10] Xuân Diệu toàn tập, tập 1 (thơ), NXB Văn học, Hà Nội, 2001
Summary
initial study of the rhythm of new seven-lined stanza
Any style of poetry has its particular rhythm structure If the rhythm in traditional seven-lined stanza is dull, the new seven-lined stanza has changed that rhythm to be new, unconventional and diverse Studying the new seven-lined stanza
we have identified 42 types of rhythm This is a breakthrough with individuality and ability of poets to display inner, tact, diverse world of new time and man The diversity of the rhythm of the seven- lined stanza, sometimes, is the signal to realize the poet’s creativeness, or due to the poem sentence structure, or just answers the demands of poem cohesion and diversity This paper, to some extend, tried to prove that idea