Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn ( Luận văn ThS. Văn học )

Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn chủ yếu xoay quanh các nhân vật chính trị, nhưng không vì thế mà nó tẻ nhạt, bởi mỗi con người tuy cùng nằm trong bộ máy công quyền

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN HÀ MY

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN BẮC SƠN

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn tốt nghiệp Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Trần

Khánh Thành

Các số liệu và tài liệu tôi sử dụng trong khóa luận là trung thực và có xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày 12 tháng 12 năm 2014

Tác giả luận văn

Nguyễn Hà My

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin dành lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới thầy giáo PGS.TS Trần Khánh Thành, người thầy đã trực tiếp, nhiệt tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin gửi lời trân trọng cảm ơn tới tất cả các thầy giáo, cô giáo trong trường, các thầy giáo, cô giáo trong khoa Văn học, trường Đại học Khoa học

Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã cho tôi vốn kiến thức và tạo mọi điều kiện thuận lợi trong suốt khóa học tại trường, giúp tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các bạn bè, đồng nghiệp đã luôn sẵn sàng giúp đỡ, chia sẻ với tôi những điều kiện, kiến thức học tập để tôi hoàn thành luận văn này

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những người thân yêu trong gia đình đã ủng hộ, động viên để tôi hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 12 tháng 12 năm 2014

Tác giả luận văn

Nguyễn Hà My

Mục Lục

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 15

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 16

5 Phương pháp nghiên cứu 16

6 Cấu trúc luận văn 16

CHƯƠNG 1: THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT, THẾ GIỚI NHÂN VẬT VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA NGUYỄN BẮC SƠN TRONG VĂN XUÔI ĐƯƠNG ĐẠI 17

1.1 Khái niệm thế giới nghệ thuật và thế giới nhân vật 17

1.1.1.Thế giới nghệ thuật: 17

1.1.2.Thế giới nhân vật 17

1.2 Hành trình sáng tạo và quan niệm sáng tác của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn 19

1.2.1 Hành trình sáng tạo của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn 19

1.2.2 Quan điểm sáng tác của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn……… ………… 24

1 2.3 Phong cách nghệ thuật 28

CHƯƠNG 2: CÁC LOẠI HÌNH NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN BẮC SƠN 30

2.1 Thế giới nhân vật nhìn từ góc độ loại hình 30

2.1.1 Nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm 31

2.1.2 Nhân vật chính diện và nhân vật phản diện 32

2.1.3 Một số kiểu cấu trúc nhân vật 33

2.2 Các kiểu nhân vật tiêu biểu trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn 37

2.2.1 Kiểu nhân vật lãnh đạo có tầm nhìn, bản lĩnh và đạo đức 39

2.2.2 Kiểu nhân vật cán bộ tham nhũng, tha hóa, biến chất 47

2.2.3 Kiểu nhân vật lãnh đạo bảo thủ, lạc hậu, cực đoan 55

2.2.4 Đội ngũ nhà báo nhiệt huyết, năng động trong công cuộc đẩy lùi nạn tham nhũng 64

2.2.5 Những thân phận, cách sống khác nhau khi đất nước bước vào thời kì đổi mới 72

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN BẮC SƠN 81

3.1.Tính cách nhân vật được thể hiện qua ngoại hình, hành động 81

3.2.Miêu tả tâm lý nhân vật qua xung đột và những đoạn độc thoại nội tâm 86

3.3.Ngôn ngữ nhân vật đa dạng 91

Kết luận 94

Tài liệu tham khảo 97

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong các nhà văn tiêu biểu của nền văn học đương đại Việt Nam, Nguyễn Bắc Sơn nổi lên như một “hiện tượng của văn học nước nhà” với những áng văn chương chính luận về đề tài chính trị - một khía cạnh khá nhạy cảm mà thường các nhà văn ít dám đề cập đến Bằng lối viết thẳng thắn, sâu sắc và gần gũi với cuộc sống, con người hiện tại, ông viết về những vấn để gai góc nhất của giới quan chức cũng như những vấn đề chính trị

nhạy cảm, làm độc giả ấn tượng và nhớ mãi khi nhắc đến Luật đời và cha con, Lửa đắng…và mới đây nhất là Gã tép riu

Nhà văn Nguyễn Bắc Sơn tốt nghiệp đại học Sư phạm năm 1962 Ông dạy văn, đi bộ đội, ra quân lại dạy văn rồi làm quản lí báo chí xuất bản Sở văn hóa thông tin Hà Nội Sau khi nghỉ hưu, ông mới bắt đầu sự nghiệp cầm bút sáng tác Một bắt đầu không phải sớm cho một sự nghiệp, nhưng không bao giờ là muộn đối với một nhà văn có tâm huyết như Nguyễn Bắc Sơn Điều đó được chứng minh bằng thành công của tác phẩm đầu tay, tiểu thuyết

Luật đời và cha con (2005) Bộ tiểu thuyết đã gây tiếng vang trên văn đàn,

được tái bản 6 lần trong 2 năm và chuyển thể thành bộ phim truyền hình dài

26 tập mang tên Luật đời được khán giả vô cùng yêu thích và bình chọn là phim truyền hình của năm Không chỉ dừng lại ở đó, ông cho ra đời tiếp Lửa đắng (2008), cuốn tiểu thuyết luận đề được coi như là phần 2 tiếp nối Luật đời và cha con với hơn 600 trang sách là tâm tư của ông trước sự chuyển

biến của cuộc sống Mới đây ông lại cho ra mắt cuốn tiểu thuyết tâm lí xã

hội Gã tép riu (2013) - Vẫn tiếp tục bám sát những vấn đề thời sự của cuộc

sống nhưng lần này tác phẩm của ông xoáy sâu vào lĩnh vực văn hóa, báo chí để từ đó làm nổi bật triết lý sống của một trí thức có tâm, có tài

Nhân vật là yếu tố không thể thiếu với một tác phẩm văn học, bởi đó

là hình thức cơ bản để qua đó, văn học miêu tả thế giới một cánh hình tượng

Với hệ thống tính cách, hành động, sự phát triển tâm lý, cá tính riêng, cuộc đời…yếu tố nhân vật làm nên bản sắc của tác phẩm Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn chủ yếu xoay quanh các nhân vật chính trị, nhưng không vì thế mà nó tẻ nhạt, bởi mỗi con người tuy cùng nằm trong bộ máy công quyền nhưng lại khác nhau về cá tính, mục đích cũng như hành động Họ có cái thiện và không có cái thiện bên trong, có cái cũ và cái mới trong tư tưởng, cái tích cực và tiêu cực trong hành động…tất cả được nhà văn thể hiện sinh động qua ngòi bút được uốn nắn hóa bởi những cách tân nghệ thuật hiện đại, đa dạng, nhiều chiều

Bởi những lí do trên, người viết muốn tìm hiểu một khía cạnh trong những sáng tác của ông, một khía cạnh mà theo tìm hiểu thì chưa có ai đi sâu

nghiên cứu, đó là đi vào thế giới nhân vật trong bộ ba tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng và Gã Tép Riu của tác giả Nguyễn Bắc Sơn Qua nhân

vật ta có thể thấy được sự am hiểu sâu sắc, tinh tế của nhà văn về cuộc sống,

xã hội và con người Việt Nam trong công cuộc cải cách nền hành chính đất nước

2 Lịch sử vấn đề

Nhà văn Nguyễn Bắc Sơn gây được sự chú ý của dư luận ngay từ tiểu

thuyết đầu tay Luật đời và cha con (2005) Nxb Văn học, Hà Nội Bộ tiểu

thuyết đã gây tiếng vang trên văn đàn, được tái bản 6 lần trong 2 năm và

chuyển thể thành bộ phim truyền hình dài 26 tập mang tên Luật đời được

khán giả vô cùng yêu thích và bình chọn là phim truyền hình của năm Từ

đó, với hàng loạt bài giới thiệu, phỏng vấn trên báo in, báo điện tử, truyền hình…đã nói lên sức ảnh hưởng của ông với nền văn học đương đại Năm

2008, ông cho ra đời Lửa đắng (được xem như tập tiếp theo của Luật đời và cha con), cuốn tiểu thuyết đã đạt giải ba cuộc thi tiểu thuyết năm 2006 –

2010 Trong Lửa đắng, hơn một chục nhân vật từ Luật đời và cha con lại

xuất hiện cùng với nhiều nhân vật mới đã làm nên một bộ mặt tinh thần mới,

nhập cuộc hơn, quyết liệt hơn, cay đắng hơn, đau đớn hơn…Sau thành công của hai cuốn tiểu thuyết viết về đề tài chính trị nổi tiếng, Nguyễn Bắc Sơn

vừa cho ra mắt bạn đọc cuốn tiểu thuyết tâm lý xã hội Gã Tép Riu – một đại

tự sự bao quát các mối quan hệ đa chiều của hệ thống nhân vật, tạo thành những trường đoạn kể hoặc hồi ức

Trong cuộc tọa đàm văn học về những cuốn tiểu thuyết được giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam sau khi kết thúc cuộc thi tiểu thuyết lần

thứ III, một trong những cuốn tiểu thuyết được đánh giá cao chính là Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn Theo nhà thơ Hữu Thỉnh, nhà văn Nguyễn Bắc

Sơn đã dám dũng cảm “xông vào” thể nghiệm một đề tài mang tính thời sự

nóng bỏng hiện nay: “cơ chế thị trường đã xâm nhập một cách mạnh mẽ vào các phương diện: quản lí – tri thức và giáo dục Lửa đắng là một tác phẩm

tiên phong đưa ra cái nhìn mới về những giá trị cũ, hệ tư duy cũ, cơ chế cũ… như một điều đáng báo động vẫn còn đang tiếp diễn trong cuộc sống hiện nay” [49]

Tác giả Lê Thành Nghị trong bài Tiểu thuyết Lửa đắng – Bộ mặt tinh thần khác… có nhận xét: “Nguyễn Bắc Sơn cũng đã có những cố gắng để

khắc phục tính đơn giản, một chiều khi khắc hoạ nhân vật văn học Tuy đại diện cho cái mới, cái tiến bộ song Kiên, Hùng, Đại, Triển, Thu Phong… vẫn

có những bất hạnh, những khiếm khuyết, những sơ hở, những ham muốn rất con người Nhưng nhiều người đọc cho rằng như thế vẫn chưa đủ, nhân vật vẫn dường như còn mang tính lý tưởng, còn có một khoảng cách so với đời sống., vẫn còn chia ra hai loại thiện, ác và kết thúc có hậu của truyện cổ tích Cái mới ra đời không dễ dàng như vậy Nó phải bầm dập hơn nữa, phải làm người đọc xa xót hơn nữa Nghĩa là qua hình tượng nhân vật giá trị thẩm mỹ vẫn còn là một khoảng cách Người ta muốn nhà văn không chỉ làm bạn đọc đau xót, mà phải đi đến tận cùng sự đau xót, và ở nơi tận cùng của sự đau xót ấy, họ được an ủi, được nhìn thấy hạnh phúc của cuộc đời Đó mới là

văn học, nghệ thuật, luôn luôn sinh ra để an ủi những vết thương đau Bạn đọc sẵn sàng đón nhận những quả đắng, những lửa đắng cay đắng hơn nữa,

và từ đó nhận ra bản chất của cuộc đời, đặc biệt là cuộc đời trong những thời điểm có tính đối đầu sinh tử Nhân vật Tổng Bí thư cũng là một cố gắng của tác giả, cần được ghi nhận Lần đầu tiên, Tổng Bí thư, người đại diện cao nhất của Đảng bước vào trang sách hư cấu văn học Để xây dựng nhân vật này đòi hỏi nhà văn phải nâng tầm của mình lên mỗi khi khắc hoạ ông là một chính khách trong cơn lột xác dữ dội của công cuộc đổi mới, nhưng lại đòi hỏi nhà văn phải hết sức cụ thể, chi tiết khi đó là một nhân vật văn học,

là con người này của ngày hôm nay đổi mới… Những chi tiết Tổng Bí thư ngoài giờ làm việc đùa chơi với đứa cháu nhỏ, gặp gỡ vô tình với những người hàng xóm sau giờ thể dục, đang đêm gọi điện thoại cho người đồng đội cũ khi nhận được quà biếu là mấy quả khế ngọt… góp phần làm nhân vật thêm sống động, gần gũi, và vì vậy thêm phần chân thực nghệ thuật Nhưng như thế hình như vẫn chưa đủ, vẫn cảm thấy đó là nhân vật lý tưởng, là nơi tác giả khá dè dặt, thậm chí né tránh Tôi nghĩ một con người trưởng thành

từ cuộc chiến tranh, với một cương vị như vậy trong những tình thế của những cuộc đấu tranh tư tưởng khắc nghiệt như vậy, một cuộc đấu tranh giữa những người đồng chí, ai cũng có thể nhân danh tổ chức, nhân danh đảng, và chịu những hậu quả nặng nề như vậy không thể đơn giản như vậy

Nó phải dằn vặt, phải đau đớn hơn thế Nhưng đó là một đòi hỏi cao và để đạt đến cao hơn tính chân thực nghệ thuật trong trường hợp này là một việc làm không dễ Nó chưa hề có trong quan niệm về văn học của chúng ta, một nền văn học quen theo lối tư duy phương Đông, đặc biệt là nền văn học ấy lại vừa trải qua một thời kỳ sử thi mang tính thời đại như ta đã thấy Nó có thể là cái mà 7 cửa ải của 7 nhà xuất bản mà bất kỳ một nhà văn nào cũng phải tính đến chăng?”[44]

Đọc Gã tép riu nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nhận xét: “Một tiểu thuyết hấp dẫn Đó là cảm giác rất sảng khoái của tôi sau khi đọc xong Gã Tép Riu của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn Trước hết cần phải nói ngay rằng đọc

được một cuốn tiểu thuyết hấp dẫn, theo đúng nghĩa của từ này, trong bối cảnh hiện nay không phải là chuyện dễ (cho dù cơ chế thị trường đã tạo đà cho “trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng” và quan niệm về tính hấp dẫn của văn chương cũng thật đa dạng) Sự hấp dẫn của Gã Tép Riu, theo tôi, không chỉ nằm ở chuyện về mối tình tay ba đẫm nước mắt (có thể nói là cả máu) giữa hai người đàn bà và một người đàn ông (một cô gái điếm tên Dự, vợ không chính thức của Tùng - làm nghề báo - Diệu Thủy, vợ Tùng, một phụ

nữ có nhan sắc và địa vị cao trong xã hội) Không hiểu cơn cớ gì mà khi

đọc Gã Tép Riu tôi lại nhớ đến bài thơ có cái nhan đề rất lạ, xuất hiện cách

đây hơn bốn mươi năm, của nhà thơ Việt Phương - NƠI GỪ (đúng là chữ NGƯỜI bị xé ra) Phải chăng con người thời đại đang bị phân thân, bị nghiền nát, bị “xé rách” ra hơn bao giờ hết?! Tôi nghĩ Nguyễn Bắc Sơn là một cây bút tiểu thuyết có duyên - một thứ duyên trời cho chứ không phải nhờ kiên nhẫn lao động chữ nghĩa mà có được Nhưng nếu chỉ có chuyện hay thì vẫn rất có thể khi đọc xong tác phẩm người ta cũng dễ dàng quên nhanh, không còn gì đọng lại vì cái nhất thời mà nó đáp ứng được Nói cách khác, nếu như tác phẩm trôi tuột đi là vì nó không có ám ảnh, không có dư

ba Thật ra thì đằng sau những chiêu thức giữ độc giả (mà đây lại không phải

là ưu thế của một nhà văn đã ở vào cữ tuổi “xưa nay hiếm” như Nguyễn Bắc Sơn), phải có một cái gì đó lớn hơn và sâu sắc hơn cả về nội dung tư tưởng,

cả về nghệ thuật tiểu thuyết”[48] Và một trong những yếu tố mà ông muốn

đề cập trong “một cái gì đó” là hệ thống nhân vật sắc nét trong tiểu thuyết

của Nguyễn Bắc Sơn: “Nhân vật sắc nét là một yếu tố quan trọng tạo nên sự hấp dẫn của Gã Tép Riu”[48]

Đã có rất nhiều nhà nghiên cứu, phê bình nhắc đến yếu tố nhân vật trong những tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn “Thông qua hai tuyến nhân

vật, một chính diện, một tha hóa, Lửa Đắng đã xây dựng được một cuộc

chiến vừa công khai, vừa âm thầm giữa cái cũ và cái mới, giữa những kẻ cản đường và những người đang tiến lên trong xây dựng xã hội…Bên cạnh những nhân vật cản đường nằm trong bộ máy công quyền, Nguyễn Bắc Sơn

đã thành công khi xây dựng được nhân vật ẩn danh, phiếm chỉ - người lơ lớ,

kẻ luôn đứng sau Vũ Sán, kẻ mà không ai biết là ai kể cả khi Vũ Sán đã bị

lột trần bản chất Hắn như con sâu, con mọt, gặm khoét cái cơ thể chính trị -

xã hội” [47] Đó là những nhận xét về hệ thống nhân vật trong Lửa đắng của

nhà báo Thu Thanh, báo Tuanvietnam.net

“Viết về giới quan chức công quyền, qua hàng loạt nhân vật tiêu biểu

của Luật đời Nguyễn Bắc Sơn đã khá thành công khi lách sâu ngòi bút vào

các mối quan hệ, không phải chỉ bề nổi mà cái chính là ông đã chỉ ra được phần chìm của tảng băng tham nhũng”(Đặng Văn Sinh) [50] Còn nhà thơ Trần Đăng Khoa cho rằng: “Sức mạnh của tác giả nằm ở khả năng tinh nhạy, nắm bắt những vấn đề thời sự nóng hổi, đang diễn ra trong đời sống hàng ngày Người đọc có thể nhận ra, trong đội ngũ nhân vật của ông, bóng dáng

số phận của những con người có thật ngoài đời Cuộc sống và trang sách

nhiều khi không còn khoảng cách” [50]

Nguyễn Chí Hoan với bài viết Một cuốn tiểu thuyết về đổi mới (in trên báo Người Hà nội ngày 21 tháng 3 nắm 2006) cho rằng điểm nhìn đặc biệt khiến tiểu thuyết Luật đời và cha con gây chú ý và gợi suy nghĩ không nằm

ở hình thức văn chương của nó, những năm gần đây, dường như có một xu hướng rộng rãi trong các giới văn chương và văn học khi nói đến tiểu thuyết như một lựa chọn loại hình sáng tác, như một tiêu điểm luận bàn về các thể loại tiến trình văn học nước nhà, người ta thường ưu tiên chú ý đến khuynh hướng được xem là có cách tân về hình thức mà về sau được công bố rộng

rãi đều không phải là những thay đổi theo kiểu Cái cày ra đằng trước con trâu mà đều là những phương pháp mới trong việc nhận thức cái thực tại

này, trung thành với tính chất căn bản của tiểu thuyết như một cách thức

nhìn nhận cái thực tại Tất nhiên cái sẽ được coi như vấn đề xã hội ở đây sẽ

không mặc nhiên có ý nghĩa xã hội học hay bất cứ ý nghĩa gì khác bên ngoài cái ngữ cảnh văn chương của tác phẩm Câu chuyện và nhân vật của tiểu

thuyết Luật đời và cha con vẫn chỉ là những hình ảnh khúc xạ nhiều lần cái

thực tại ngoài kia, bởi nhiều tính phức tạp vô hạn và luôn luôn vận động của

đời sống chẳng bao giờ cho phép người ta tóm lấy nó rồi “đóng đinh” vào ngôn ngữ vật chất một lần coi như xong được Tiểu thuyết Luật đời và cha con được triển khai theo hình mẫu ngôn ngữ tiểu thuyết hiện thực truyền

thống Đồ án là chuyện về ba thế hệ của một gia đình thuộc lớp cao cấp với các ứng xử và hệ quả hành động của họ trong bối cảnh xã hội đang chuyển đổi Điểm đặc biệt của đồ án này là ở chỗ các nhân vật đều được nhìn từ góc

độ, họ là những cán bộ - Đảng viên và các “vai” nổi bật đều là các Đảng

viên, ở các cương vị lãnh đạo trong bộ máy chính quyền các cấp ở thành phố lớn hay lãnh đạo chuyên môn ở xí nghiệp lớn, doanh nghiệp, tuy nhiên toàn

bộ sự triển khai của đồ án truyện đã cho thấy một âm hưởng sắc thái bi thảm Tất cả các nhân vật tử nạn đều dường như đã gánh chịu hậu quả trực tiếp từ cách lựa chọn lối sống, hành vi của họ Tuyến nổi bật hơn là tuyến truyện về các nhân vật cán bộ - Đảng viên góp phần làm tác nhân và động lực của quá trình xã hội chuyển đổi Những câu chuyện tiếp nối đang dệt nên cuốn tiểu thuyết này thực sự không xa lạ với hầu hết các cư dân của thời kì đổi mới, của một xã hội đang chuyển đổi Đó là những chuyện phổ biến, ở những mức độ và tình huống khác nhau trong đời sống xã hội đương thời [50]

Đáng chú ý về một số ý kiến đăng trên tờ báo trung ương và địa

phương gần đây Trong bài viết Đi qua ranh giới để tồn tại, Nguyễn Đăng

Điệp nhận xét: “Với ý thức tái hiện lại một cách sinh động bức tranh hiện

thực đương đại nhiều màu, Nguyễn Bắc Sơn đã nhìn những chuyển động của lịch sử qua ba thế hệ trong một gia đình Từ gia đình mà nhìn thấy luật đời, dòng đời với vô vàn những quan hệ chồng chéo, phức tạp, thậm chí nhiêu khê, khó lường Có thể nói, sự nóng hổi và đầy ắp các sự kiện đời sống như lao động và chiến đầu nếu không biết tổ chức và lựa chọn một cách hợp lý

thì tiểu thuyết sẽ rơi vào tình trạng kí sự Thực ra tiểu thuyết Luật đời và cha con không chỉ phơi bày sự nhem nhuốc của đời sống mà xuyên suốt tác

xin trích lược ý kiến thảo luận tiểu thuyết Luật đời và cha con do báo Văn

Nghệ tổ chức ngày 26.12.2005 Đáng chú ý là ý kiến phát biểu trực tiếp của Chủ tịch Hội Nhà văn Miền Nam, Tổng Biên tập báo Văn nghệ Theo Hữu

Thỉnh: Chúng ta cần khuyến khích những nhà tiểu thuyết xông thẳng vào những vấn đề nóng bỏng, thậm chí có thể mạo hiểm của cuộc sống hiện tại Tác phẩm của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn đã thành công về mặt thể loại, chúng ta cần tránh sự trì trệ trong sáng tác, mạnh dạn tìm kiếm cái mới

Nguyễn Bắc Sơn đã có nhiều cố gắng, tuy nhiên về nghệ thuật Luật đời và cha con vẫn còn hiền lành, vẫn nặng về truyền thống” [50]

Nhà văn Phan Ngọc Tuấn, Trung tâm sản xuất phim truyền hình Đài

Tiếng nói Việt Nam đánh giá Luật đời và cha con: “Văn đàn năm nay có

một số sự kiện trong đó có cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn Lâu lắm mới có một cuốn tiểu thuyết thể sự xông thẳng vào đời sống chính trị như

thế này Đọc thật thích thú … tiểu thuyết Luật đời và cha con có những

trang đau đớn… càng đọc càng thấy rõ nhiều điều…Nhân vật Trần Kiên chăn trở chấp nhận thất bại lại nghĩ ra nếp nghĩ mới, lòng tin mới” [50]

Trong cuộc hội thảo tọa đàm còn có ý kiến tham gia phát biểu của Nguyễn Hoành Sơn, Nhà thơ, nhà phê bình, ủy viên Hội đồng lý luận phê

bình Hội Nhà Văn Việt Nam: “Tác phẩm Luật đời và cha con có chất tiểu

thuyết Rõ ràng hiện nay nhà văn, bạn đọc đã trưởng thành, cấp trên đã thích nghi Nhà xuất bản đã ủng hộ, nhà văn sớm phát hiện ra và phản ánh những vấn đề cơ bản của nông thôn miền Bắc thời kì cải tạo xây dựng kinh tế Tác giả có cách nhìn mới về con người trong quan hệ với hoàn cảnh Viết thành thực, theo tôi viết về gia đình tức là trở lại với tiểu thuyết đích thực đấy Những cuộc tình ở đây biết đươc, chuyện dâm cũng không nhiều Nói tác phẩm có màu tối thì không phải, tôi thấy lạc quan, kết thúc là lạc quan” [50]

Dạ Ngân, Nhà văn, Trưởng ban văn xuôi báo Văn nghệ: “Tôi muốn nói rằng

Nguyễn Bắc Sơn hãy quan tâm đến những vấn đề gần với báo chí Một trang viết cũng như nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn trước đây, cái tạng nói lên tinh thần công dân của nhà văn, thái độ xã hội của nhà văn, nhà văn đóng góp

cho xã hội ở thời điểm xuất hiện của họ Tiểu thuyết Luật đời và cha con của

Nguyễn Bắc Sơn được đọc hiện nay là nhờ vấn đề ngay cạnh nóng sốt của

nó” [50]

A.Solzhenitsyn, nhà văn Nga đoạt giải Nobel văn chương đã nói:

“Nếu văn chương không phải là hơi thở mới của xã hội đương thời, không

dám nói lên nỗi đau và sự sợ hãi của xã hội đó, không cảnh báo kịp thời những mối nguy hại đe dọa đạo đức và xã hội thì thứ văn chương đó không phải là văn chương đích thực Nhân dân không tin nó, không đọc nó, cũng không ai dùng làm giấy lộn”[50], ba cuốn tiểu thuyết nổi bật của Nguyễn Bắc Sơn Luật đời và cha con, Lửa đắng và Gã Tép Riu đã đi theo đúng

hướng của con đường “văn chương đích thực”, bởi vậy nó mới có sức sống

và phát triển mãnh liệt trong đời sống xã hội hiện nay, góp phần khẳng định

vị thế của nhà tiểu thuyết chính trị Nguyễn Bắc Sơn trên văn đàn

Có lẽ thế mà tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn thường có sức hấp dẫn riêng, mê hoặc người đọc bởi mạch truyện, bởi tính đời, không màu mỡ riêu cua, không phấn son núp sau những ngôn từ bóng bẩy Có thể với một nhà văn còn “mới mẻ” như Nguyễn Bắc Sơn thì đến thời điểm hiện nay, thời gian chưa đủ để các nhà nghiên cứu, phê bình tìm tòi có quá nhiều công trình, bài viết tìm hiểu về những trang văn của ông, nhưng bấy nhiêu đó cũng đủ để người viết có những gợi ý quan trọng và có hướng khám phá về đặc điểm thế giới nhân vật của Nguyễn Bắc Sơn trong luận văn này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Như tên đề tài đã nêu, đối tượng nghiên cứu của luận văn là Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn Đây là một vấn đề mà theo tìm hiểu

của người viết vẫn chưa có công trình khoa học nào đi sâu nghiên cứu

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Luận văn tập trung khảo sát, tìm hiểu những đặc điểm nổi bật về nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn qua ba cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của ông

- Tài liệu mà luận văn dùng làm văn bản khảo sát là ba cuốn tiểu thuyết của

Nguyễn Bắc Sơn: Luật đời và cha con (2005), Nxb Văn học, Hà Nội; Lửa

đắng (2007), Nxb Lao động, Hà Nội; Gã tép riu (2013), Nxb Hội Nhà văn,

tư, trăn trở của mình trước thế sự, cuộc đời Để từ đó ta nhận ra con người,

cá tính của chính tác giả qua tác phẩm của ông Qua đó so sánh nó với các nhà văn đương đại đương thời

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn đặt ra nhiệm vụ là tìm hiểu, phân tích thế giới nhân vật trong 3 tiểu thuyết tiêu biểu của Nguyễn Bắc Sơn Từ đó tìm ra cái riêng, cái hấp dẫn của nhà văn trong việc đóng góp vào mảng văn chương chính trị trong tiến trình

phát triển của nền văn học Việt Nam

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, trong đó các phương pháp chính là: Phương pháp so sánh Phương pháp loại hình Phương pháp tiếp cận thi pháp học Phương pháp tiếp cận tự sự học

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung chính của luận văn được triển khai trong ba chương:

Chương 1: Khái niệm thế giới nghệ thuật, thế giới nhân vật và hành trình sáng tạo của Nguyễn Bắc Sơn trong văn xuôi đương đại

Chương 2: Các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn

CHƯƠNG 1: THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT, THẾ GIỚI NHÂN VẬT VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA NGUYỄN BẮC SƠN TRONG VĂN

XUÔI ĐƯƠNG ĐẠI 1.1 Khái niệm thế giới nghệ thuật và thế giới nhân vật

1.1.1 Thế giới nghệ thuật:

“Khái niệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tạo nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của một tác giả, một trào lưu) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng được tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng và nghệ thuật (…) Khái niệm thế giới nghệ thuật giúp ta hình dung tính độc đáo về tư duy nghệ thuật của người nghệ sĩ” [19] Như vậy thế giới nghệ thuật phản ánh thế giới quan, nhân sinh

quan, vũ trụ quan và cách cắt nghĩa đời sống rất riêng của chủ thể sáng tạo Mỗi tác phẩm, tác giả đều có thế giới nghệ thuật riêng của mình thể hiện tính độc đáo trong tư duy và phong cách nghệ thuật của nhà văn

1.1.2 Thế giới nhân vật

Khái niệm thế giới nhân vật chỉ tập hợp những con người, những nhân vật trong tác phẩm (cũng có thể là trong chùm tác phẩm, và trong toàn bộ sáng tác của nhà văn ) Để tạo thành một thế giới như vậy – nghĩa là một tổ chức mang tính quy mô, chỉnh thể, nhà văn phải thực hiện rất nhiều công việc, thao tác

Nhân vật tiểu thuyết thuộc loại hình nhân vật tự sự Đó là những nhân vật được khắc họa đầy đặn, rõ nét, nhiều mặt, rất sinh động và đa dạng Nhân vật tiểu thuyết là kết quả năng động của quá trình sáng tạo mang tính cá nhân của nhà văn, nhân vật tiểu thuyết có thể được hư cấu hoàn toàn, có thể bắt nguồn từ một nguyên mẫu ngoài đời, nhưng nó đều là những “nhân vật sống”

Nó không chỉ có các yếu tố ngoại hình, ngôn ngữ, hành động mà còn có đời sống nội tâm phong phú và bản thân nhân vật luôn có sự phát triển nội tại,

trong một chỉnh thể thế giới nghệ thuật, tác phẩm tiểu thuyết có khả năng kể

về nhiều số phận, nhiều con người, đặt ra nhiều vấn đề nhân sinh

Thế giới nhân vật tiểu thuyết có thể rất đồ sộ, tạo nên một xã hội vô cùng phong phú, phức tạp với nhiều mối quan hệ, hành động ý nghĩa tư tưởng, giọng điệu Nhân vật tiểu thuyết là những con người nếm trải, tư duy chịu nhiều đau khổ dằn vặt của cuộc đời Nhân vật tiểu thuyết được đặt trong những hoàn cảnh cụ thể và được miêu tả như một con người đang trưởng thành, biến đổi và do đời dạy bảo, nhân vật phải đi qua nhiều hoàn cảnh, nhiều mối quan hệ, nhân vật có sự phát triển tính cách tạo nên những tính cách đa dạng, sống động, lôi cuốn người đọc, nhân vật tiểu thuyết là những người có ý thức về sự sống của mình, có thể tích cực, chủ động cũng có thể thụ động, trì trệ Do tiểu thuyết là thể loại nhìn đời sống từ góc độ đời tư, cho nên nhân vật tiểu thuyết thường là những con người cá nhân, đó là những con người tự do trong suy nghĩ, cử chỉ, hành động Tiểu thuyết đương đại có cách xây dựng nhân vật theo xu hướng giản lược nhân vật, tạo nên những tình huống tâm lý Đặc biệt các nhà tiểu thuyết đương đại luôn chú ý đến vấn đề thể hiện tâm hồn nhân vật, đi sâu vào miêu tả tâm trọng nhân vật trong những mảnh phân thân của nó Có thể nói, tiểu thuyết đương đại Việt Nam đang trong quá trình thay đổi bản chất tiểu thuyết, các nhà văn đi sâu vào khám phá thế giới bên trong phong phú, phức tạp và đầy bí ẩn của tâm hồn nhân vật, đặc biệt là nghệ thuật miêu tả đời sống nội tâm nhân vật

Tiểu thuyết đương đại Việt Nam đã có những cách tân rõ rệt trong nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật xây dựng nhân vật tạo nên những nhân vật ấn tượng, đa nghĩa, những thế giới nhân vật độc đáo Thế giới nhân vật trong tác phẩm vô cùng phong phú và đa dạng, nó là hệ thống các nhân vật được tổ chức tạo thành một chỉnh thể nghệ thuật, trong đó mỗi nhân vật là một yếu tố của chỉnh thể Mỗi thế giới nhân vật được quy định bởi cách tổ chức sắp xếp theo ý đồ nghệ thuật, sáng tạo của nhà văn làm sao cho các nhân vật trong tác

phẩm liên kết, tác động lẫn nhau soi sáng để cùng phản ánh đời sống, thể hiện

tư tưởng tác giả và những điều nhà văn muốn nói cùng bạn đọc Xét về phía độc giả, thế giới nhân vật là sự cảm nhận của người đọc về hình tượng các nhân vật trong tác phẩm từ hình dáng đến nội tâm, việc làm, các loại quan hệ chằng chịt của chúng Từ đó rút ra được những hiểu biết, ý nghĩa của tác phẩm về nhiều phương diện theo tiêu chuẩn cái đẹp, nghệ thuật trong sự vận động không ngừng của đời sống ý thức nhân loại

Thế giới nhân vật trong tác phẩm là một tổ chức nghệ thuật thống nhất Các nhân vật có mối liên hệ chặt chẽ và sống động như một cuộc sống thực ngoài đời, nhưng cô đọng, súc tích và ấn tượng hơn Chủ đề tư tưởng tác phẩm thường được biểu hiện qua hệ thống nhân vật, nhất là qua hình tượng nhân vật chính Kiểu tổ chức thế giới nhân vật là sự tổ chức, sắp xếp các mối liên hệ nhân vật cụ thể trong mỗi tác phẩm theo một cách thức nào đó Mỗi nhà văn khác nhau sử dụng các kiểu tổ chức nhân vật khác nhau giúp nhà văn xây dựng nên những thế giới nhân vật đa dạng, phong phú trong mỗi tác phẩm, đồng thời cũng tạo nên những chỉnh thể nghệ thuật thể hiện tư tưởng tác phẩm và quan điểm của nhà văn

1.2 Hành trình sáng tạo và quan niệm sáng tác của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn

1.2.1 Hành trình sáng tạo của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn

Nguyễn Bắc Sơn đến với tiểu thuyết khá muộn màng nhưng ông lại được công chúng và giới nghiên cứu đánh giá là nhà văn “trẻ” Ông bước vào lãnh địa của tiểu thuyết khi mái đầu đã bạc trắng nhưng cái già cả về hình thức không che lấp đi được cái tài năng được hun đúc, trau dồi, ấp ủ suốt cuộc đời của một nhà báo tài năng Vì vậy khi đã cầm bút viết tiểu thuyết thì ngay lập tức được giới công chúng đón nhận nồng nhiệt, nó như một làn gió mát thổi vào tâm hồn con người đang bị bủa vây bởi không khí nóng nực bấy lâu

Mới đây ông lại ra cùng lúc 4 cuốn: Truyện ngắn Nguyễn Bắc Sơn, 2 tập bút kí Gót thời gian và Người trong tôi, và tiểu thuyết Gã tép riu Văn

ông trang nhã, không kém phần sang trọng, ngồn ngộn cái thật đời sống đã được chưng cất bởi một người nhiều trải nghiệm, nặng lòng với đời, nhưng cũng rất nặng lòng với nó

Đến với văn chương như một mối duyên nợ bắt buộc phải trả, bởi vậy đến tận cuối đời ông vẫn bắt đầu một sự nghiệp sáng tác như là một sự trả nợ đối với nghiệp văn chương Trong một bài phỏng vấn của tác giả Vũ Duy Thông, nhà văn Nguyễn Bắc Sơn tâm sự: “Hồi học phổ thông, tôi cũng có mộng văn chương đấy, nhưng chỉ là mộng mơ thế thôi Cùng lớp tôi, có anh

Ca Lê Hiến (Lê Anh Xuân), hình như lúc ấy đã có thơ đăng báo Là sau này mới biết chứ không phải lúc học với nhau đã biết Năm cuối cùng, học Giáo

sư Phan Trọng Luận bây giờ Tập làm văn, thầy cho về nhà làm, ba bài được điểm 5 là ghê lắm (thời đó theo thang điểm 5) Lúc ấy chưa có chuyện thi học sinh giỏi văn miền Bắc, chưa có chuyện bồi dưỡng gà nòi, cũng chưa học thêm như bây giờ Vậy mà tối thứ bảy, thầy đã gọi mấy đứa thích học văn lại để dạy Kỷ niệm văn chương thời phổ thông chỉ nhớ vậy Học xong

đi dạy học, đi bộ đội rồi lại về dạy học, làm cán bộ quản lý ở một trường cấp

3, hơn chục năm cuối cùng mới sang ngành Văn hóa -Thông tin Cái mộng văn chương theo thời gian cũng tắt ngấm Nhưng rồi thấy nhiều chuyện quá Không viết không được Lúc đầu, ký là hấp dẫn tôi nhất Bao nhiêu chuyện người, chuyện đời, chuyện quê hương đất nước dồn cho ký Đi máy bay viết

về người lái máy bay, người dẫn đường máy bay, xuống nước gặp anh thợ lặn, viết gian nan nghề thợ lặn Mấy bước ra Bờ Hồ, gặp cây lộc vừng liền viết về cây lộc vừng chín gốc bên Hồ Gươm Thế rồi sang truyện ngắn, tiểu thuyết lúc nào không hay Năm 1999, tôi ra cùng lúc 4 cuốn sách với gần

1.700 trang Báo Văn nghệ Trẻ khen và đặt câu hỏi: Phải chăng đây là hiện tượng xuất bản của năm nay? Tôi thành nhà văn trẻ tóc bạc từ đấy” [50]

Có lẽ nhiều người thắc mắc tại sao nhà văn lại bắt đầu con đường văn chương của mình muộn như vậy? So với các tác giả đương thời thì họ bắt đầu trước ông từ mấy chục năm rồi, như vậy quả là có muộn so với tuổi đời

Nhà văn chia sẻ: “Hoàn cảnh cả thôi Làm công chức, cái anh cuối cán đầu

binh như tôi, toàn những việc không tên, lắt nhắt, thì giờ đâu mà viết Phải tranh thủ thời gian lắm mới viết được một bài báo Văn chương cần nhiều thời gian suy ngẫm hơn, nên lâu lâu mới viết được một truyện ngắn Trong

ba năm liền (2001 - 2003), tôi đoạt một giải nhì, hai giải nhất cuộc thi Cả nước viết về Thăng Long Hà Nội, do Báo Hà Nội Mới tổ chức, thật ra cũng

vì công việc Năm 1978, in tập truyện ngắn đầu tiên, ít người để ý Đến khi nghỉ hưu, thời gian là của mình, được sống theo sở thích, sống cho mình, lúc

ấy cái chí viết văn mới thực sự trỗi dậy Thế là lao vào viết Càng viết càng ham Viết chí chết Mình là một người của cơ chế, cơ chế ấy do mình góp phần đẻ ra Là người của cơ chế nhưng lại thấy cơ chế nhiều bất cập quá Nó buộc mình phải viết, phải mổ xẻ” [50]

Nói không ngoa khi nhận xét tác giả Nguyễn Bắc Sơn bằng một câu

“Gừng càng già càng cay” Bắt đầu khá muộn khi bước vào con đường sáng

tác nhưng lại là một lợi thế của nhà văn trẻ tóc bạc này Đi hết gần cuộc đời

với bao chiêm nghiệm, suy ngẫm chín chắn về đời tư, thế sự, những kinh nghiệm, góc nhìn được đúc rút trong suốt quãng thời gian dài lao động cống hiến cho đất nước để giờ đây được chuyển tải những trang tiểu thuyết tâm đắc nhất Nhà văn Ma Văn Kháng nói: “Cây bút tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn

“sống” khá kĩ càng với đối tượng anh lấy làm mục tiêu miêu tả và tiếp đó đã thể hiện được kĩ càng trên trang viết của mình Tiểu thuyết đòi hỏi một vốn sống khổng lồ! Nguyễn Bắc Sơn am hiểu nhiều mặt, kể cả các mặt trái, mặt

tối tăm của cuộc sống hôm nay…” [50] Rõ ràng nếu không phải một con

người từng trải, lấy gần cả cuộc đời mình làm tư liệu cho sáng tác thì không thể cho ra đời những cuốn tiểu thuyết thành công vang dội đến thế

Đạt được thành công ngay từ những tác phẩm đầu tay nhưng hành

trình đưa nó đến tay bạn đọc không phải dễ dàng Để cuốn Lửa đắng đến tay

bạn đọc, tác giả đã trải qua những khó khăn mà ít ai biết đến, ông nói: “Bản thảo viết chỉ mất một năm, nhưng chạy xuất bản mất một năm rưỡi Bản thảo Lửa đắng đã qua tay 7 nhà xuất bản từ Bắc vào Nam, có nhà xuất bản thẩm định đến hai lần Nhiều NXB không nói rõ lý do từ chối, hoặc đưa ra những

lý do không xác đáng lắm Có biên tập viên rất khen nhưng lại cho rằng vấn

đề đổi mới cơ chế mà tiểu thuyết đưa ra sợ độc giả khó tiếp nhận Có biên tập viên đòi tác giả phải cung cấp văn bản pháp lý nói về đổi mới cơ chế để chứng minh câu chuyện trong tiểu thuyết là có cơ sở hiện thực Cuối cùng chỉ có NXB Lao động chấp nhận cấp giấy phép xuất bản Từ khi gửi bản thảo đến khi cấp giấy phép xuất bản chỉ có một tháng rưỡi Ông Trần Dũng, lúc ấy là quyền Giám đốc kiêm Tổng Biên tập NXB Lao động vốn thích phim Luật đời nên rất ủng hộ cuốn tiểu thuyết mới của tôi Ông cho rằng cuốn tiểu thuyết được viết bằng trái tim của một nhà văn Đảng viên, một người trong cuộc với tâm thế xây dựng rất có ích cho đất nước, cho Đảng

không chỉ ngày hôm nay”[50]

Trong Lửa đắng, tác giả vẫn tiếp tục kể chuyện về những nhân vật trong Luật đời, nhưng có thêm hơn 50 nhân vật mới, đề cập đến các vấn đề

về chuyển đổi cơ chế quản lý và lãnh đạo một cách tập trung và quyết liệt

hơn Theo tác giả, lúc đầu ông định đặt tên cho cuốn sách là Thành phố đau

đẻ, để nói nỗi đau đớn của sự sinh thành cơ chế mới, nhưng sau đổi thành Lửa đắng - xuất phát từ một đoạn nói về cuộc đấu khẩu mà thực chất là cuộc

đấu tranh tư tưởng quyết liệt giữa 2 nhân vật "quan trọng" trong tiểu thuyết

Đọc Lửa đắng, người đọc liên tưởng ngay đến Luật đời và cha con,

cuốn tiểu thuyết cùng tác giả vừa ra mắt đã được công chúng và những người trong giới đón nhận khá nồng nhiệt Hai cuốn tiểu thuyết cùng chọn một bồi cảnh, cùng một dàn nhân vật, cùng khắc hoạ cuộc sống ở một thành

phố vùng đồng bằng trong những năm đầu của thời kỳ đổi mới, nói một cách khác, thời kỳ đổi mới còn đang ở dạng phác thảo Bên cạnh sự tương đồng,

Lửa đắng không hoàn toàn là phần tiếp theo của Luật đời và cha con mà chỉ

là cuốn tiểu thuyết thứ hai trong bộ tác phẩm Luật đời mà tác giả ấp ủ xây

dựng như ông đã tâm sự trong một lần trả lời phỏng vấn báo chí Cùng hướng tới miêu tả cuộc đấu tranh nhằm giải quyết xung đột giữa cái cũ và cái mới, cụ thể là cuộc đấu tranh để đổi mới tư duy, thay đổi cách nghĩ,

nhưng Luật đời và cha con tập trung vào cuộc xung đột và việc giải quyết xung đột giữa các thế hệ còn Lửa đắng xoay quanh một luận đề khác, vấn đề

hiệu trưởng trường cấp 3, trưởng phòng sở) Nhưng số phận lại đặt ông vào

vị trí có quan hệ với rất nhiều cơ quan Đảng và Chính quyền, đoàn thể, phải đọc các loại báo chí xuất bản trên địa bàn Thủ đô nên có may mắn được đọc nhiều loại báo chí, từ đó nảy ra những tư liệu cần thiết làm nên chất liệu cho tiểu thuyết sau này Thật ra khi đọc ông không có ý thức làm việc ấy (không ghi chép, không lưu trữ) Một cách tự nhiên nó nhập vào bộ nhớ mình Đến lúc viết, cần huy động loại tư liệu nào thì tư liệu ấy hiện ra cho ông sai khiến [50]

Đề tài nhà văn chọn phản ánh trực tiếp là Chính trị, là thể chế, thiết chế, cơ chế Đấy là chuyện liên quan đến mọi người dân cộng đồng, nên ai cũng biết Chỉ có quan tâm nhiều hay ít Dễ là thế, mà khó cũng là thế Dễ, bởi ai cũng biết, cũng bàn luận, cũng có chính kiến cả Khó là bởi không mấy ai viết ra điều tác giả nghĩ Cái khó nữa là phải tiểu thuyết hóa những

nghĩ suy của nhà văn bằng cốt truyện tiểu thuyết, nhân vật tiểu thuyết, ngôn ngữ tiểu thuyết, nghệ thuật tiểu thuyết

Có người nói hình ảnh Tùng trong Gã tép riu chính là hình bóng một

thời của nhà văn khi ông còn làm ở cương vị quản lý báo chí xuất bản ở Hà Nội Thắc mắc này được nhà văn khẳng định: “Chính xác Các vụ việc trong

Gã Tép Riu như tôi đã nói trước khi vào sách là đều có thực, đều diễn ra

trong vòng hai mươi năm trở lại đây Giờ vẫn còn nhân chứng Trong tay tôi vẫn còn nhiều vật chứng Chỉ có quan hệ giữa Tùng và hai người đàn bà trong sách là không có thật, là hư cấu hoàn toàn Có một lần ngồi với nhà phê bình Nguyễn Chí Hoan, anh ấy bảo, sao những truyện hay như thế mà anh không viết ra Hồi ký thì chưa phải lúc, hay là… tiểu thuyết? Sao không được nhỉ, vấn đề là phải làm sao biến những chuyện có thật ấy thành những chất liệu tiểu thuyết Thế là tôi bắt tay vào chuyện chính của mình nên viết rất nhanh Nhưng anh Hoan bảo toàn những cảnh nội, không có cảnh ngoại

Còn nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên thì bảo: Một cuốn phim thì cũng phải

có tiểu cảnh, đại cảnh chứ!” [50]

“Công cuộc” cho ra đời 1 tác phẩm của Nguyễn Bắc Sơn cũng lắm điều thú vị Khi được hỏi về những đóng góp của bạn bè trong những tác phẩm của mình ông chia sẻ: “Cuốn thứ nhất thì không nhờ ai Đến cuốn thứ hai thì nhờ một, hai người Đến cuốn này thì nhờ nhiều người Bao nhiêu bạn tốt, nhiều người kinh nghiệm đầy mình sẵn sàng…phán bảo Văn mình vợ người, phải để người ngoài phán mới khách quan Nhưng phải có bản lĩnh

mới không đẽo cày giữa đường [50]

Hành trình sáng tạo của nhà văn không chỉ dừng lại ở đó mà nó sẽ còn tiếp tục cho đến khi nào ông thôi nhức nhối, thôi trăn trở, băn khoăn về

những điều mắt thấy tai nghe trong xã hội Khi mà “máu” chính trị, mạch chính trị vẫn rần rật trong huyết quản [50] thì nhà văn còn viết, còn cho ra

đời những tác phẩm tâm huyết Nói như gần đây nhất trong một bài phỏng

vấn, khi được hỏi về dự định sau cuốn Gã tép riu (là cuốn sách mới nhất của

ông tính đến thời điểm hiện tại) tác giả khẳng định: “Nhà phê bình Bùi Việt

Thắng có một bài viết nhan đề Bi kịch lạc quan là đã đi guốc vào bụng tác

giả Tùng mất nhiều thứ nhưng không mất hết Anh vẫn giữ được bản chất, bản lĩnh, bản tính, bản ngã của mình Anh đã có Dự và Dự đã có thể ngẩng đầu nhìn mọi người Diệu Thủy vẫn được nâng đỡ, không biết có còn lên nữa không, nhưng trên ghế Thứ trưởng phụ trách tổ chức chắc sẽ tha hồ tung hoành ngang dọc Mà tổ chức cán bộ là một trong những lĩnh vực nhạy cảm

có nhiều tiêu cực, tham nhũng nhất - theo ý kiến của cơ quan có thẩm quyền

đấy nhé Còn Dự, đường đời đã rộng mở rồi Vì thế sẽ có Gã Tép Riu tập 2” [50]

1.2.2 Quan điểm sáng tác của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn

Có thể gọi Nguyễn Bắc Sơn – một nhà văn chính trị, bởi tác phẩm của

ông phần lớn viết về đề tài chính trị, mổ xẻ những bất cập của cơ chế Bên cạnh đó, gần đây ông cũng để ý khai thác mảng đề tài tâm lý xã hội nhưng

ấn sâu bên trong đó mạch chính trị vẫn chảy xuyên suốt Bởi vậy, trong sự nghiệp văn chương này, quan điểm sáng tác của ông cũng mang những nét

cá nhân riêng biệt

Trong một bài phỏng vấn của tác giả Vũ Duy Thông trên báo Văn nghệ Trẻ, Nguyễn Bắc Sơn thẳng thắn bày tỏ quan điểm của mình khi được hỏi về cuốn tiểu thuyết đầu tay: “Lúc đầu thì cũng lo Sợ đụng chạm chỗ nọ chỗ kia Sau thấy cũng ổn cả Viết văn được như thế là sướng Có lời khen tiếng

chê nhưng về thành công của Luật đời và Cha con, tôi thấy trước hết nhờ việc chọn lựa đề tài Đề tài cơ chế - tạm gọi như thế, ai chả biết Ai chả bàn

thảo Đi đâu, ngồi đâu cũng bàn thảo Nhưng sao không ai viết Một đàn anh

bảo tôi: Họ biết cả đấy nhưng ngại viết Vì sao họ ngại là chuyện phải nghĩ

Có lý do cả đấy Tôi liều Có điều, tôi là người trong cuộc, tôi mổ xẻ, chứ không đứng ngoài dẩu mỏ chửi vào, cũng không chửi đổng Tôi viết với tất

cả đau đớn, vật vã khổ sở và với ý thức xây dựng, tháo gỡ Có lẽ vì thế mà

về chủ đề đặt ra trong tác phẩm, tôi được dư luận trong ngoài, trên dưới đồng tình Điều ai cũng biết là, không phải viết cái gì, mà còn là viết như thế nào Dù là đề tài nhạy cảm, tôi thấy nếu có được bốn chữ L: cương lĩnh đúng, tâm linh sáng, bản lĩnh vững, yếu lĩnh thạo thì tác phẩm sẽ đứng được” [50] Tác giả dám làm những điều mà người khác còn đang ngập ngừng e ấp, dám nói ra những điều mà nhiều người chỉ dám suy nghĩ trong

lòng Bởi thế nên mới có sự thành công của Luật đời và cha con – cuốn tiểu

thuyết đi sâu vào lòng độc giả vì khi đọc nó người ta tìm thấy cả một xã hội thực tế được phơi bày trên trang sách

Đặt trong bức tranh chung của tiểu thuyết Việt Nam đương đại, sự lựa chọn của Nguyễn Bắc Sơn làm thành một cái “tạng” riêng để thể hiện tinh thần, ý thức công dân của nhà văn Nhiều ý kiến cho rằng tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn là dạng “tiểu thuyết luận đời xã hội” Tuy nhiên, nhà văn không như một nhà chính trị thuyết giáo về các vấn đề một cách khô khan, cứng nhắc mà trái lại, tư tưởng nghệ thuật được toát lên thông qua một thế giới hình tượng sống động và đa dạng Theo nhà văn, thành công trước hết của các cuốn tiểu thuyết của ông là ở đề tài, chứ không phải ở văn phong và lối viết mới, bởi cái ưu thế của đề tài này là chưa ai “động bút” mổ xẻ một cách kĩ lưỡng về cơ chế quản lý hành chính của đất nước thời kì đổi mới Nói như vậy không có nghĩa ngoài Nguyễn Bắc Sơn ra chưa có một nhà văn nào động chạm đến đề tài này Tiểu thuyết thời kì sau đổi mới đã có những bước tiến vượt bậc, thoát ra khỏi lối mòn cũ rích của giai đoạn trước với những bứt phá về phong cách, thể loại, đề tài…Mỗi nhà văn lựa chọn cho mình những cách viết, những con đường đi riêng Cùng nhịp đập và suy nghĩ với Nguyễn Bắc Sơn cũng có không ít nhà văn Những năm 80 của thể

kỉ XX văn đàn Việt nam đã xuất hiện thể loại tiểu thuyết phóng sự viết về

các hiện tượng tiêu cực trong xã hội Nguyễn Mạnh Tuấn là một trong những cây bút ít ỏi qua được lúng túng trong bước đầu đối với tư duy Văn

học mà chính sách của Đảng khích lệ Với Những khoảng cách còn lại, Đứng trước biển, Cù lao chàm hay khát vọng cuộc đời…Nhà văn đã mạnh

dạn nắm bắt những mảng hiện thực tươi mới ở miền Nam sau ngày giải phóng, từ đó nhìn thẳng vào thực trạng đất nước thời kì đổi mới cơ chế quản

lý nhằm thể hiện mong muốn đưa đất nước thoát khỏi sự trì trệ, bế tắc Tuy vậy chưa có nhà văn nào dám đi sâu mổ xẻ những sai lầm, tồn tại của chế độ

cũ, phơi bày và phản ánh những thiếu sót sai trái, những tiêu cực nảy sinh trong xã hội mới, xây dựng những nhân vật có quyền cao, chức trọng trong

xã hội như Tổng Bí thư, nhân vật Cụ; xây dựng những nhân vật dám thẳng thắn đấu tranh với những mặt xấu, những cái ác hoành hành trong xã hội Đó

là nhân vật Triển trong Lửa Đắng nhân vật Tùng trong Gã tép riu Những

nhân vật dám đương đầu trực tiếp với cái ác, cái xấu, để rồi phải gánh chịu một hậu quả vô cùng nặng nề cho cả bản thân và hơn thế nữa là hạnh phúc cuộc đời, là tính mạng của những người thân trong gia đình

Đến với tiểu thuyết trong giai đoạn mới, Nguyễn Bắc Sơn đã chuẩn bị cho mình một tinh thần đầy đủ, một lối viết mới mẻ táo bạo Chọn một đề tài

ít người biết đến, đây là một khó khăn không nhỏ đồng thời cũng là một lợi thế lớn cho nhà văn, bởi lẽ gắn với mảng đề tài này thường dễ gây sự chú ý với độc giả, trước hết bởi nó mới lạ, lạ ở nội dung, cách trình bày và đặc biệt

ở tài năng xây dựng nhân vật của tác giả Trong văn học đương đại Việt Nam, tiểu thuyết đóng một vai trò quan trọng, nhắc tới thành tựu của nền văn học thì không thể không nhắc tới tiểu thuyết…Tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn lần đầu tiên đưa đến cho độc giả một hướng nhìn mới về xã hội, một hướng đi lên đầy khởi sắc của công cuộc đổi mới và công cuộc xây dựng đổi mới ngày hôm nay, nhưng chứa đựng bên trong nó biết bao mối quan hệ phức tạp, đan chéo lẫn nhau: Quan hệ cá nhân, gia đình, xã hội…Thêm vào đó là những toan tính đoạt lấy quyền lợi bất chấp mọi thủ đoạn Mỗi nhân vật tính cách đa dạng, đa chiều xoay quanh cuộc sống trong

thời đại mới đầy rẫy những mưu mô Tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn đặt ra hàng loạt vấn đề cần được giải quyết, những dự báo về tương lai khiến người đọc phải đau đầu suy nghĩ

2.3 Phong cách nghệ thuật

Viết về những vấn đề gai góc của cuộc sống cần một cách viết táo bạo, tiếp cận cuộc sống trực tiếp hơn, quan sát kĩ lưỡng hơn, vì thế đòi hỏi ngôn ngữ văn chương phải mang tính đa nghĩa, biểu tượng và ẩn dụ Nguyễn Bắc Sơn không hề né tránh những vấn đề phức tạp của cuộc sống mà mổ xẻ mọi vấn đề một cách tường tận

Nhà văn thường chọn lối kể chuyện cố điển, một văn phong giản dị, ít bay bướm, văn hoa, một giọng văn mang tính thông tấn, báo chí tương đối nhanh và hiệu quả Nhiều chỗ là dòng ý thức của tác giả, của nhân vật làm tăng chiều kích thích của tâm trạng, của tâm lý và vì vậy tăng thêm tính chân thực nghệ thuật Nhiều chỗ là những bình luận, những trang chính luận khá sâu sắc Tác giả không hề tả cảnh, không hề cài đặt huyền ảo sống sít, nhưng lại có ý thức đưa chất hài vào đúng chỗ cần thiết, Nguyễn Bắc Sơn phát huy thế mạnh của mình ở những hiểu biết sâu sắc cuộc sống, ở việc tích

luỹ, gom nhặt những tư liệu làm chất liệu của cuốn sách, và vì thế Lửa đắng đã đưa ra một bức tranh khá chân thực về cuộc sống hôm nay, nó làm

nóng lên những phẩm chất công dân trong ta, sau khi đọc xong, như có người nhận xét Đó chính là những gì làm nên thành công của Nguyễn Bắc Sơn

Cuối thập niên 90 đến nay, ngòi bút sáng tạo của Nguyễn Bắc Sơn đã thực sự thay đổi mới mạnh mẽ và toàn diện Cùng với sự bức xúc xoay quanh vấn đề nổi cộm trong cuộc sống hiện đại, có thể thấy tiểu thuyết của ông có những bứt phá thể hiện quan điểm mới về hiện thực và con người nhằm phù hợp với thị hiếu thẩm mĩ mới của công chúng hiện đại Trong tư duy sáng tạo của mình nhà văn đi sâu vào khám phá những vấn đề mang tính

thời sự Tính chuyên nghiệp và sự nghiêm túc bền bỉ trong sáng tạo nghệ thuật đã đưa lại cho ông những thành công trong sáng tác Tiểu thuyết của ông thể hiện cái nhìn đa chiều sự khám phá mới mẻ về con người trong cuộc sống đương đại, thể hiện sự tìm tòi, sáng tạo không mệt mỏi về phương diện nghệ thuật, quan điểm của mỗi nhà văn về văn chương về sự nghiệp như là kim chỉ nam định hướng cho sáng tác của họ Những thành công hôm nay của Nguyễn Bắc Sơn có thể lý giải ngay từ trong suy nghĩ nghiêm túc về tinh thần nỗ lực sáng tạo không ngừng của nhà văn

CHƯƠNG 2: CÁC LOẠI HÌNH NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA NGUYỄN BẮC SƠN 2.1 Thế giới nhân vật nhìn từ góc độ loại hình

Nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả, thể hiện trong văn học bằng phương tiện văn học Nhân vật có thể được biểu hiện bằng những hình thức khác nhau nhất Đó có thể là những con người được miêu tả đầy đặn cả ngoài hình lẫn nội tâm, có tính cách, tiểu sử như thường thấy trong tác phẩm tự sự, kịch Đó có thể là những người thiếu hẳn những nét đó, nhưng lại có tiếng nói, giọng điệu, cái nhìn như nhân vật người trần thuật, hoặc chỉ

có cảm xúc, nỗi niềm, ý nghĩ, cảm nhận như nhân vật trữ tình trong thơ trữ tình Khái niệm nhân vật có khi được sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào mà chỉ một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm Chẳng

hạn nói nhân dân là nhân vật chính của Chiến tranh và hòa bình, thời gian là

nhân vật chính trong sáng tác của Shekhop, chiếc quan tài là nhân vật trong

truyện Chiếc quan tài của Nguyễn Công Hoan Nhưng chủ yếu vẫn là hình

tượng con người trong tác phẩm

Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì đó là hình thức cơ bản để qua

đó văn học là một mối quan hệ với đời sống, nó chỉ tái hiện được đời sống qua những chủ thể nhất định, đóng vai trò như những tấm gương của cuộc đời Chức năng của nhân vật văn học là khái quát những quy luật của cuộc sống con người, thể hiện những hiểu biết, những ước ao và kì vọng về con người Nhà văn sáng tạo nhân vật là để thể hiện những cá nhân xã hội nhất định và quan niệm về các cá nhân đó Nói cách khác, nhân vật là phương tiện khái quát các tính cách, số phận con người và các quan niệm về chúng

Nhân vật văn học là hiện tượng hết sức đa dạng Các nhân vật thành công thường là những sáng tạo độc đáo, không lặp lại Tuy nhiên, trong các nhân vật, xét về mặt nội dung, cấu trúc, chức năng có thể thấy nhiều hiện tượng lặp lại, tạo thành các loại nhân vật Để chiếm lĩnh thế giới nhân vật

văn học đa dạng, cần tìm hiểu phương diện loại hình của chúng Các phương diện loại hình của nhân vật cũng rất đa dạng Các nhân vật của truyện dân gian, thơ ca dân gian khác với nhân vật của văn học viết Nhân vật thần thoại cũng khác với nhân vật truyền thuyết và nhân vật cổ tích Xét về phương pháp sáng tác, nhân vật chủ nghĩa cổ điển khác với nhân vật lãng mạn và nhân vật hiện thực Xét về thể loại, nhân vật tự sự, nhân vật kịch, nhân vật trữ tình đều có những đặc trưng khác biệt quan trọng…Rút gọn lại, có thể phân chia được các loại nhân vật dựa trên ba yếu tố là kết cấu, ý thức hệ và cấu trúc

2.1.1 Nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm

Xét về vai trò của các nhân vật trong kết cấu và cốt truyện của tác phẩm có thể chia ra ba loại nhân vật: nhân vật chính, nhân vật phụ và nhân vật trung tâm

Nhân vật chính là nhân vật đóng vai trò chủ chốt, xuất hiện nhiều, giữ

vị trí then chốt của cốt truyện hoặc tuyến cốt truyện Đó là con người liên quan đến các sự kiện chủ yếu của tác phẩm, là cơ sở để tác giả triển khai các

đề tài cơ bản của mình Truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao từng được đặt

là Đôi lứa xứng đôi, ngầm ý cho rằng nhân vật chính của truyện là Chí Phèo

và Thị Nở, nhưng thực ra không đúng Nhân vật chính của truyện phải là Chí

Phèo và Bá Kiến Trong những tác phẩm lớn như Chiến tranh và hòa bình

của L.Tônxtoi gồm hơn 570 nhân vật thì nhân vật chính cũng lên đến hàng chục Nhân vật chính là nhân vật được khắc họa đầy đặn hơn, có tiểu sử, có tình tiết, nhưng cái chính là thể hiện tập trung đề tài và chủ đề tác phẩm Trong số những nhân vật chính của tác phẩm lại thấy nổi lên những nhân vật trung tâm xuyên suốt tác phẩm từ đầu đến cuối về mặt ý nghĩa Đó là nơi quy tụ các mối mâu thuẫn của tác phẩm, là nơi thể hiện vấn đề trung tâm của

tác phẩm Đó là Raxconnicop trong Tội ác và trừng phạt, là Morrodoca trong Chiến bại của Phađêép, hay là nhân vật Khắc trong Vỡ bờ

Ngoài nhân vật chính là những nhân vật phụ xung quanh Có nhân vật phụ có tính cách, tình tiết như Thúy Vân, Vương Quan trong Truyện Kiều, lại có nhân vật phụ hàng thứ ba, chỉ thấp thoáng trong các tình tiết như “Họ

Đô có kẻ lại già”, “mụ quản gia”, “thằng bán tơ” Nhân vật phụ mang các tình tiết, sự kiện, tư tưởng có tính chất phụ trợ, bổ sung Nhưng không thể coi nhẹ nhân vật phụ Họ chẳng những là bộ phận không thể thiếu của bức tranh chung, mà nhiều khi, nhân vật phụ hàm chứa tư tưởng quan trọng của tác phẩm

2.1.2 Nhân vật chính diện và nhân vật phản diện

Xét về phương diện hệ tư tưởng, về quan hệ đối với lí tưởng, các nhân vật lại có thể chia ra làm nhân vật chính diện và nhân vật phản diện Sự phân biệt nhân vật chính diện và phản diện gắn liền với những mâu thuẫn đối kháng trong đời sống xã hội, hình thành trên cơ sở đối lập giai cấp và quan điểm tư tưởng Nhân vật chính diện và phản diện là những phạm trù lịch sử Nhân vật chính diện mang lí tưởng, quan điểm tư tưởng, đạo đức tốt đẹp của tác giả và của thời đại Đó là người mà tác phẩm khẳng định và đề cao như những tấm gương về phẩm chất cao đẹp của con người một thời Trái lại, nhân vật phản diện lại mang những phẩm chất xấu xa trái với đạo lí và lí tưởng, đáng lên án và phủ định

Nhân vật chính diện thời nào cũng tập trung thể hiện lí tưởng xã hội và

lí tưởng thẩm mĩ thời đại mình Các nhân vật như Hamlet, Ootenlo, Roomeo

và Giuyliet của Secxpia thể hiện lí tưởng của nhân vật thời đại phục hưng Các nhân vật chính diện của Huygo như Giăng Vangiang, Cadimodo, Guinplen hay của Bandac như Owgieni, Grangđê…đều mang nội dung chính diện của thời đại mình

Các nhà văn hiện thực đã đổi mới khái niệm nhân vật chính diện Họ khẳng định nội dung lí tưởng của nó, nhưng giải phóng nó khỏi sự lí tưởng hóa Nhân vật chính diện ở đây mang những khả năng, mầm mống của lí

tưởng trong đời sống, thể hiện các khuynh hướng tư tưởng của xã hội tiến

bộ Rõ nhất là các nhân vật chính diện trong văn học hiên thực xã hội chủ

nghĩa như Paven trong tiểu thuyết Người mẹ của Gorki, anh Núp và các đồng chí trong đất nước đứng lên, Mẫn và Thiêm trong Mẫn và tôi…Các

phẩm chất chính diện ở đây phản ánh các phẩm chất chính diện của con người thực, bộc lộ trong thực tế, được nhà văn khái quát nâng cao, chứ không do tưởng tượng ra

Trong văn học hiện thực nhiều khi không dễ dàng tách bạch nhân vật chính diện và phản diện Đó là vì sự tách bạch thuần túy chỉ thấy trong văn học cổ và trung đại, còn trong văn học cận đại, hiện đại, nhất là trong tiểu thuyết, theo ý kiến của Bakhtin, nhân vật tiểu thuyết cần phải thống nhất trong bản thân mình vừa các đặc điểm chính diện lẫn phản diện, vừa cái tầm thường lẫn cao cả, buồn cười lẫn nghiêm túc Không nên tuyệt đối hóa ý kiến đó thành một công thức cứng nhắc, giản đơn, nhưng quả là nhân vật chính diện trong văn học hiện thực không mang tính chất thuần túy Quả vậy, Chí Phèo là con quỷ dữ của làng Vũ Đại, nhưng cái khát vọng làm người lương thiện, muốn sống trở lại cuộc đời bình thường lẽ nào lại không mang ý nghĩa tích cực? Đônkihôtê rất chủ quan, buồn cười, nhưng cái lí tưởng của chàng không thể coi là phản diện Do đó, việc phân biệt nhân vật chính diện và phản diện ở văn học hiện thực có trường hợp chỉ mang tính chất tương đối, ước lệ Khi liệt nhân vật vào một phạm trù nào, chủ yếu là xét cái khuynh hướng xã hội và phẩm chất cơ bản của nó

2.1.3 Một số kiểu cấu trúc nhân vật

2.1.3.1 Nhân vật chức năng:

Trong văn học cổ đại và trung cổ có loại nhân vật không có đời sống nội tâm, các phẩm chất đặc điểm nhân vật cố định, không thay đổi từ đầu đến cuối, hơn nữa, sự tồn tại và hoạt động của nó chỉ nhằm thực hiện một số chức năng nhất định, đóng một số vai trò nhất định Chẳng hạn Ông bụt,

người xuất hiện để an ủi, cho phép màu hoặc thử thách lòng tốt và bạn hạnh phúc Hạt nhân của loại nhân vật chức năng là các vai trò và chức năng mà chúng thực hiện trong truyện và trong việc phản ánh đời sống Phân tích các nhân vật này cần tìm hiểu các vai trò và chức năng mang nội dung xã hội thẩm mĩ của chúng

xã hội được nêu bật hơn hẳn các tính chất khác Nhân vật điển hình loại này

ít nhiều đều có tính chất lược đồ Puskin đã nhận xét rất đúng về bản chất

của nhân vật loại hình: ở Môlie, người keo kiệt thì keo kiệt, và chỉ có thế [29; 288] Bêlinxki cũng nói: Điển hình vừa là một người, vừa là nhiều người Trên người anh ta bao quát rất nhiều người, nguyên cả một phạm trù người, thể hiện cùng một khái niệm [29; 288] Dĩ nhiên, nhân vật điển hình loại,

như mọi nhân vật khác, đòi hỏi một cá tính nhất định, được thể hiện qua một

số chi tiết sinh động nào đó, chứ không phải là một cá tính trừu tượng Nhưng khái niệm loại vẫn là lõi cốt của nó Khi các nhà phê bình nhận ra

tính điển hình trong nhân vật của Những linh hồn chết của Gôgôn hay trong

Tuy Kiền của Nguyễn Khải… là trước hết họ nhận ra cái bản chất phổ biến của chúng

Lênin nói: Khái niệm loại là bản chất của giới tự nhiên, là quy luật

[29;288] Do phản ánh các loại phẩm chất, tính cách phổ biến mà nhân vật

loại hình thường được sử dụng như những danh từ chung để chỉ các sự vật cùng loại

2.1.3.3 Nhân vật tính cách

Nhân vật tính cách là một loại nhân vật phức tạp, tính cách như là đối tượng chủ yếu của nhận thức văn học trong nghĩa rộng Trong nghĩa hẹp, tính cách là một loại nhân vật được mô tả như một nhân cách, một cá nhân

có cá tính nổi bật Trong nhân vật tính cách, cái quan trọng không chỉ là cái đặc điểm, thuộc tính xã hội này nọ mà người ta có thể liệt kê ra được Tính cách còn thể hiện ở sự tương quan ở các thuộc tính đó với nhau, tương quan giữa các thuộc tính đó với môi trường, tình huống Nhân vật tính cách thường có những mâu thuẫn nội tại, nhũng nghịch lý, những chuyển hóa, và chính vì vậy tính cách thường có một quá trình tự phát triển, và nhân vật không đồng nhất giản đơn theo cách nào đó Về cơ bản nhân vật Thúy Kiều của Nguyễn Du là một tính cách Nàng là một cô gái khuê các, đoan trang trong câu trả lời của Kim Trọng khi chàng trai có chút lả lơi, nhưng lại hối hận thương người yêu khi phải ra đi cùng Mã Giám Sinh Thúy Kiều thà chết không chịu nhập vào loại ô hợp Nhưng khi uất ức cũng trả đũa Sở Khanh bằng những lời lẽ anh chị Thúy Kiều khao khát sống trong sạch nhưng khi túng cũng liều thân, khi khuyên Từ Hải hàng là tính toán cho mình nhưng nàng cũng nói những lời giả dối “Trên vì nước, dưới vì nhà, một là đắc hiếu, hai là đắc trung…” Đó là một cá tính phức tạp, có nhiều nghịch lý Không thể dễ dàng quy Kiều vào dạng tiểu thư khuê các hay gái thanh lâu, hạng trung hiếu tiết nghĩa hay nữ nhi tầm thường Trong Kiều có tất cả sự mâu thuẫn của một dòng đời chuyển động Yếu tố nhân vật tính cách có thể tìm thấy trong văn học cổ đại, nhưng phải đến khi xuất hiện chủ nghĩa hiện thực thì nhân vật tính cách mới hình thành rõ nét Hamlet, Ôtenlô, Macbet của Shakespeare đã là những nhân vật tính cách Các nhân vật

Tachiana, Epgheni Ôneghin của Puskin, các nhân vật chính trong bộ Tấn trò

đời của Bandắc… đều là những nhân vật tính cách Trong nhân vật tính

cách, cá tính rất nổi bật Yếu tố tâm lý, khí chất có vai trò quan trọng trong cấu trúc nhân vật Đó là “con người này”, độc đáo, cá biệt, cụ thể như Hêghen từng nói Đồng thời là nhân vật vận động phát triển L.Tônxtôi ví

con người tính cách “như dòng sông” Ông nói: Người ta ở đời đều sống và hành động theo ý kiến của mình, một phần theo ý kiến của người khác Một trong những điều kiện căn bản để so sánh người này với người khác là ở mức độ họ sống theo ý kiến của mình và người khác đến đâu [29; 288] Nếu

ở nhân vật loại hình, khái niệm loại là hạt nhân của nhân vật, thì ở nhân vật

tính cách, hạt nhân của nó là cá tính, cá tính là giới hạn kết tinh các bản chất

xã hội của tính cách Bất kì ở đâu, một tính cách như Thúy Kiều, bà Bôvari… không thể là loại phổ biến, phơi bày một quan niệm về quan hệ giữa con người và hoàn cảnh

Do vậy, không nên lẫn lộn về nhân vật loại hình, nhân vật tính cách và nhân vật mặt nạ Nhưng mặt khác, xây dựng những tính cách điển hình, vừa

có cá tính, vừa có ý ng, lại nghĩa loại hình, lại là một yêu cầu của chủ nghĩa hiện thực - Như Ăngghen đã nói

2.1.3.4 Nhân vật tư tưởng

Trong văn học có những nhân vật mà hạt nhân câu trúc của nó không phải cá tính, cũng không phải là các phẩm chất, loại hình, mà là một tư tưởng, một ý thức Chẳng hạn các nhân vật Giăng Vangiăng, Giave của Huygô Giave hoạt động theo ý niệm phụng sự pháp luật nhà nước, còn Giăng Vangiăng thì hoạt động theo tư tưởng nhân đạo, phụng sự con người

Nhân vật người điên trong Nhật Kí người điên của Lỗ Tấn cũng là nhân vật

tư tưởng Đó là hiện thân cho bản thân tư tưởng lên án lễ giáo Đạo đức nhân nghĩa, Ăn thịt người của phong kiến trung cổ Tôn Ngộ Không trong Tây du

kí lại là nhân vật mang tư tưởng nổi loạn đòi tự do, là hiện thân cho sức

mạnh và trí tuệ chống lại cái ác

Nhân vật tư tưởng trong văn học cổ và lãng mạn thường mang tính chất tượng trưng, trong chủ nghĩa hiện thực lại kết hợp mật thiết với yếu tố tính cách hoặc loại hình Trong sáng tác, loại nhân vật này dễ rơi vào công thức, minh họa, trở thành cái loa tư tưởng của tác giả

Trên đây là các loại nhân vật thường gặp Trong văn học cũng còn có thể gặp những kiểu nhân vật khác nữa Những sự phân biệt loại hình trên đây còn rất tương đối, loại này bao hàm yếu tố của loại kia, nhưng cần thấy nét ưu trội trong cấu trúc của từng loại Các loại nhân vật trên đây tuy xuất hiện không đồng đều trong lịch sử văn học, nhưng có thể tồn tại song song trong một nền văn học, thậm chí trong một tác phẩm Cần ý thức hết sự đa dạng trong cấu trúc nhân vật và khả năng phản ánh hiện thực của chúng Trong đánh giá, không nên đòi hỏi nhân vật kiểu này theo các yêu cầu của kiểu kia để tránh sự giản đơn tầm thường

2.2 Các kiểu nhân vật tiêu biểu trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn

Nhân vật tiểu thuyết thuộc loại hình nhân vật tự sự Đó là những nhân vật được khắc hoạ đầy đặn, rõ nét, nhiều mặt, rất sinh động và đa dạng Nhân vật tiểu thuyết là kết quả năng động của quá trình sáng tạo mang tính

cá nhân của nhà văn, nhân vật tiểu thuyết có thể được hư cấu hoàn toàn, có thể được bắt nguồn từ một nguyên mẫu ngoài đời, nhưng nó đều là những

“nhân vật sống” Nó không chỉ có các yếu tố ngoại hình, ngôn ngữ, hành động mà còn có đời sống nội tâm phong phú và bản thân nhân vật luôn có sự phát triển nội tại, trong một chỉnh thể thế giới nghệ thuật tác phẩm tiểu thuyết có khả năng kể về nhiều số phận, nhiều con người, đặt ra nhiều vấn

đề nhân sinh

Thế giới nhân vật tiểu thuyết có thể rất đồ sộ, tạo nên một xã hội vô cùng phong phú, phức tạp với nhiều quan hệ , hành động ý nghĩ tư tưởng, giọng điệu, nhân vật tiểu thuyết là những người con nếm trải, tư duy chịu nhiều đau khổ dằn vặt cuộc đời Nhân vật tiểu thuyết được đặt trong những

hoàn cảnh cụ thể và miêu tả như một người đang trưởng thành, biến đổi và

do đời dạy bảo, nhân vật phải đi qua nhiều hoàn cảnh, nhiều mối quan hệ, nhân vật có sự phát triển tính cách tạo nên tính cách đa dạng, sống động và lôi cuốn người đọc, nhân vật tiểu thuyết là những con người có ý thức, có thể tích cực, chủ động cũng có thể bị động, trì trệ Do tiểu thuyết là loại nhìn đời từ góc độ đời tư, cho nên nhân vật tiểu thuyết thường là những con người cá nhân, đó là những con người tự do trong suy nghĩ, cử chỉ, hành động Tiểu thuyết đương đại có cách xây dựng nhân vật theo xu hướng giản lược nhân vật, tạo nên những tình huống tâm lý Đặc biệt tiểu thuyết đương đại luôn chú ý đến vấn đề thể hiện tâm hồn nhân vật, đi sâu vào miêu tả nhân vật trong những mảnh phân thân của nó Có thể nói tiểu thuyết đương đại Việt Nam đang trong quá trình thay đổi bản chất tiểu thuyết các nhà văn đi sâu vào khám phá thế giới bên trong phong phú, phức tạp và đầy bí ẩn của tâm hồn nhân vật đặc biệt là miêu tả đời sống nội tâm nhân vật

Một cuốn tiểu thuyết có đứng được hay không là ở chỗ có tạo được nhân vật làm bạn đọc nhớ hay không Cốt truyện của tiểu thuyết không phải là các sự kiện chính mà chính là cuộc đời của các nhà văn làm nên những sự kiện đó Khi đưa nhân vật vào trong tác phẩm nhà văn cũng đã làm việc như người mẹ sinh ra đứa con của mình Trước hết phải nuôi mội nhân vật rất lâu trong đời sống tình cảm của mình, mỗi ngày một ít, người viết tiểu thuyết có làm gì, thấy gì cũng bồi đắp cho nhân vật của mình đời sống nay gợi nên điều này, mai gợi lên điều khác dần dần nhân vật ấy mới hình thành tách ra ngoài nhà văn mà trở thành một con người sống thực vậy

Những nhân vật chính trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn đều đại diện cho một loại cán bộ, Đảng viên, công chức nào đó Nhưng vượt lên những ước lệ mòn sáo, những nhân vật này không chỉ gánh vác trách nhiệm đại diện của mình mà còn tồn tại như một con người cụ thể, có vui buồn, yêu ghét khát vọng cao cả và dục vọng thấp hèn; tự tin và tự ty; thành công và thất

bại Nếu như cần khẳng định sự thành công của Nguyễn Bắc Sơn trong thể loại tiểu thuyết thì có lẽ điều cần khẳng định đầu tiên là nhà văn đã xây dựng được một dàn nhân vật là những người phần nhiều có chức, có quyền không phải là những hình nộm khô khan minh hoạ cho một triết lý sống; không phải

là những hình hài trống rỗng để tác giả trút vào có quan niệm của mình về họ Các nhân vật của ông tồn tại như người đang sống quanh ta, bởi thế, có lẽ là lần đầu tiên một cách có hệ thống, trong tiểu thuyết đương đại, người đọc được hé mở tấm màn của chủ nghĩa sơ lược để tiếp cận với lớp người vẫn thường được gọi là "quan" trong xã hội với tấm chân dung chân thực của nó

Dựa trên cách phân loại các loại hình nhân vật văn học, cùng sự khảo sát kĩ càng ba cuốn tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn, và cách nhìn nhận riêng của người viết về những loại người cũng như phẩm chất đạo đức của giới chính trị, có thể nhận thấy thế giới nhân vật rộng lớn của ba cuốn tiểu thuyết phù hợp được phân loại theo kiểu cấu trúc nhân vật Với mỗi nhân vật lại mang trong mình một tính cách, lối sống và theo đuổi những lý tưởng khác nhau

2.2.1 Kiểu nhân vật lãnh đạo có tầm nhìn, bản lĩnh và đạo đức

Hệ thống nhân vật trong ba cuốn tiếu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn chủ yếu tập trung vào những nhân vật lãnh đạo trong giới chính trị Hệ thống nhân vật này được tác giả thể hiện khá đa dạng, phong phú, gồm đủ các loại người với những phẩm chất chính trị khác nhau Trong đó nổi bật lên là những tấm gương sáng về những cán bộ có tầm nhìn xa trông rộng, bản lĩnh vững vàng

và đạo đức tốt

Đại diện đầu tiên trong nhóm nhân vật này là nhân vật Tổng Bí thư, một nhân vật lần đầu tiên bước vào trang sách hư cấu văn học, để lại một dấu ấn đậm nét trong lòng độc giả Nguyễn Bắc Sơn xây dựng nhân vật Tổng Bí thư Đảng hẳn không phải để cho lạ, cho oai, để “dọa” người đọc mà

để phù hợp với những vấn đề thuộc phạm trù Quốc gia, phải có nhân vật tầm Quốc gia tham gia giải quyết Đây là một nỗ lực đáng được ghi nhận của nhà văn

Khác với hình tượng lãnh tụ, các đồng chí lãnh đạo thường xuất hiện thoáng qua nhằm nhấn mạnh, minh họa cho một tư tưởng nào đó trong khá nhiều tác phẩm điện ảnh, sân khấu, văn xuôi Tổng Bí thư đã được tác giả khắc họa như một nhân vật của tiểu thuyết bằng xương bằng thịt Để xây dựng nhân vật này đòi hỏi nhà văn phải nâng tầm của mình lên mỗi khi khắc họa Tổng Bí thư là một chính khách trong cơn lột xác dữ dội của công cuộc đổi mới, nhưng lại đòi hỏi nhà văn phải hết sức cụ thể, chi tiết khi đó là một nhân vật văn học, là con người của ngày hôm nay đổi mới Không có điều kiện tiếp xúc nhiều với các nguyên mẫu nhưng Nguyễn Bắc Sơn đã có những trang viết chân thực về nhân vật này trong vị trí công tác, trong tiếp xúc, trò chuyện với cán bộ cấp dưới, trong sinh hoạt gia đình Những chi tiết Tổng Bí thư ngoài giờ làm việc đùa chơi với đứa cháu nhỏ, gặp gỡ vô tình với những người hàng xóm sau giờ thể dục, đang đêm gọi điện thoại cho người đồng đội cũ khi nếm quả khế ngọt được hái trên cây mà anh ấy đã tặng từ lâu…góp phần làm nhân vật thêm sống động, gần gũi

Xét về công việc, với tư cách là một Đảng viên, Tổng Bí thư được khắc họa hoàn hảo với tất cả ưu điểm và đạo đức cần có của một Đảng viên và một nhà lãnh đạo cao cấp “Cần, kiệm, liêm, chính Chí công vô tư” Xuất hiện không cầu kì, bóng bẩy, không cờ hoa rợp trời, băng rôn khẩu hiệu, chỉ

với vẻ ngoài giản dị “mái tóc hoa râm cắt ngắn không rẽ ngôi, bộ comple xám, áo sơ mi trắng không cravat”[35;181], nhưng những câu nói thẳng

thắn, cách giải quyết những vấn đề bất cập còn tồn đọng, lập luận sắc bén khi phê phán nạn hối lộ, quan liêu của các quan chức dưới quyền thật khiến người ta phải kính nể Là một Tổng Bí thư tiên phong trong thời đại mới, ông dẹp bỏ lối sống cũ, suy nghĩ cũ một thời nay đã không còn phù hợp với thời đại mới Những cuộc tranh luận gay gắt giữa nhân vật này và một nhân vật ẩn danh “Cụ” (không nói mà ai cũng biết chắc chắn đó là một đồng chí lãnh đạo cấp cao nào đó đã về hưu nhưng vẫn muốn thâu tóm quyền hành,