Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Dương Hướng

Ngoài ra còn có một số bài viết đưa ra nhận định chung hoặc tìm hiểu những nét độc đáo ở các phương diện khác nhau về nhân vật, cốt truyện, điểm nhìn, giọng điệu trần thuật,… trong từng

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc tới

Ths Phùng Gia Thế - người đã trực tiếp hướng dẫn, tận tình chỉ bảo để tôi

hoàn thành khóa luận này

Tôi cũng xin được gửi lời cảm ơn tới tất cả các thầy cô giáo trong khoa

Ngữ Văn, đặc biệt là các thầy cô giáo trong tổ Lí luận văn học đã giúp đỡ và

tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành khóa luận

Mặc dù có những cố gắng tìm tòi nhất định, song khóa luận không tránh

khỏi những thiếu sót Tác giả khóa luận rất mong nhận được những ý kiến

đóng góp của tất cả các thầy cô và các bạn sinh viên

Hà Nội, tháng 5 năm 2011

Sinh viên

Trần Thị Thùy Dương

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của

Ths Phùng Gia Thế Tôi xin cam đoan rằng:

- Khóa luận này là kết quả nghiên cứu, tìm tòi của riêng tôi

- Những tư liệu được trích dẫn trong khóa luận là trung thực

- Kết quả nghiên cứu này không thể trùng khít với bất kì công trình nghiên cứu của tác giả nào đã được công bố trước đó

Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2011

Sinh viên

Trần Thị Thùy Dương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 7

3 Mục tiêu, nhiệm vụ của khóa luận 11

4 Giới hạn của đề tài 11

5 Phương pháp nghiên cứu 12

6 Đóng góp của khóa luận 12

7 Bố cục của khóa luận……… 11

Chương 1: Những vấn đề chung về nhân vật văn học và nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới……….12

1.1.Khái niệm nhân vật văn học và vai trò của nhân vật văn học 13

1.1.1 Khái niệm nhân vật văn học……… 12

1.1.2 Vai trò của nhân vật văn học 16

1.2 Vài nét về nhân vật tiểu thuyết và nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới 17

1.2.1 Nhân vật tiểu thuyết 17

1.2.2 Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới 19

Chương 2: Quan niệm nghệ thuật về con người và các dạng thức nhân vật cơ bản trong tiểu thuyết Dương Hướng……… 22

2.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người và sự vận động của quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Việt Nam từ sau 1986……… 22

2.1.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người 23

2.1.2 Vài nét về sự vận động của quan niệm nghệ thuật về con người

trong tiểu thuyết Việt Nam từ sau 1986……… 25

2.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Dương Hướng 29 2.2.1 Con người là sản phẩm của thời đại, vừa là nạn nhân, vừa là tội nhân……… 30

2.2.2 Con người lưỡng diện 35

2.3 Các dạng thức nhân vật cơ bản 38

2.3.1 Nhân vật có số phận bất hạnh 39

2.3.2 Nhân vật anh hùng – bi kịch 48

2.3.3 Nhân vật ở phía bên kia chiến tuyến 54

2.3.4 Nhân vật có số phận thăng trầm thay đổi theo thời cuộc 56

2.3.5 Nhân vật tham vọng 60

2.3.6 Nhân vật thánh thiện 65

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Dương Hướng……….66

3.1 Nghệ thuật khắc họa chân dung nhân vật 69

3.2 Nghệ thuật miêu tả diễn biến tâm lí nhân vật 76

3.3 Ngôn ngữ nhân vật 83

3.3.1 Ngôn ngữ đối thoại 84

3.3.2 Ngôn ngữ độc thoại nội tâm 87

KẾT LUẬN 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Bàn về tiểu thuyết, Milan Kundera, tiểu thuyết gia xuất sắc người

Pháp gốc Tiệp cho rằng: “Tiểu thuyết là một trong những vị trí cuối cùng mà

ở đó con người còn có thể giữ được những mối quan hệ của mình với cuộc sống trong tổng thể” [Dẫn theo 29; 102] Nhận định này đã nhấn mạnh đến

một đặc trưng (và cũng là ưu thế) của tiểu thuyết so với các thể loại khác, đó

là khả năng thể hiện cuộc sống một cách toàn vẹn, sinh động từ nhiều chiều kích thông qua những mối quan hệ đa dạng và phức tạp của con người

Trên văn đàn Việt Nam hơn hai mươi năm trở lại đây, tiểu thuyết – với những ưu thế của nó đã có sự phát triển mạnh mẽ và biến đổi sâu sắc và ngày

càng khẳng định được vai trò là “xương sống”, là “cột trụ” của nền văn học

Thực tế cho thấy, những hiện tượng mới lạ, những cách tân táo bạo gây xôn xao dư luận, gây không ít những tranh cãi gay gắt, những diễn biến phức tạp

và bất ngờ của quá trình tiếp nhận văn học,… hầu như diễn ra chủ yếu trong lĩnh vực tiểu thuyết

Một trong những gương mặt tiểu thuyết độc đáo, có nhiều đóng góp cho

sự phát triển của tiểu thuyết đương đại Việt Nam – đó là nhà văn Dương Hướng Những đóng góp của Dương Hướng không phải là những đổi mới đột phá về thi pháp mà là ở nội dung tác phẩm khi ông đi sâu vào khám phá và phản ánh những góc khuất của lịch sử, những ẩn ức trong tâm hồn người mà không ít nhà văn đã kiêng dè Từ đó, tiểu thuyết của ông đã đem đến cho bạn đọc cái nhìn về con người một cách chân thực, mới mẻ và sâu sắc

Lựa chọn tiểu thuyết Dương Hướng, người nghiên cứu sẽ có được cái nhìn lịch sử - cụ thể về những bước đầu cách tân của tiểu thuyết Việt Nam trong thời kỳ đổi mới Đồng thời tác giả khóa luận có điều kiện đi sâu tìm

hiểu, nắm vững hơn đặc trưng diện mạo và một số diễn biến của thể loại này trong tiến trình văn học đương đại

1.2 Trong tiểu thuyết, nhân vật luôn đóng vai trò là yếu tố hạt nhân, kết

đọng những tư tưởng, tình cảm của tác giả, giống như “đứa con tinh thần”

của tác giả Qua việc xây dựng hình tượng nhân vật, bạn đọc có thể thấy được

sự tìm tòi, sáng tạo nghệ thuật của nhà văn Nhân vật càng được xây dựng chân thực, sống động bao nhiêu thì tác phẩm càng có sức sống mạnh mẽ và

lâu bền Văn học chính là “tấm gương phản chiếu đời sống” thông qua

phương tiện chủ yếu của nó là nhân vật

Tiếp cận tiểu thuyết Dương Hướng, tác giả khóa luận nhận thấy sự trăn trở về con người một cách mãnh liệt của nhà văn thể hiện qua việc lựa chọn

và xây dựng hệ thống nhân vật Có thể thấy, Dương Hướng là một nhà văn đã khắc họa khá rõ chiều sâu trong tâm hồn người, đặt ra được những câu hỏi lớn của thời đại khiến mọi người phải trăn trở, suy ngẫm, nhận thức lại lịch sử, nhìn nhận lại những vấn đề đang hiện hữu của cuộc sống con người

Vì những lý do nêu trên, có thể khẳng định, nghiên cứu đề tài “Thế giới

nhân vật trong tiểu thuyết Dương Hướng” là việc làm cần thiết và có ý nghĩa

thiết thực để tác giả khóa luận có thể tìm ra những điểm độc đáo trong tiểu thuyết của Dương Hướng và đánh giá đúng những đóng góp của nhà văn vào tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Từ trước đến nay chưa có nhiều công trình nghiên cứu về các tác phẩm của Dương Hướng, đặc biệt là các tiểu thuyết của ông Các bài bình luận về tiểu thuyết Dương Hướng khá hạn chế, phần nhiều là các bài giới thiệu sách

Bàn về tiểu thuyết Bến không chồng, nhà văn Nguyên Ngọc có nhận xét:

“Đến Bến không chồng của Dương Hướng thì tiếng kêu thét của cá nhân

bị vùi lấp càng mạnh mẽ, thống thiết hơn”, “Dương Hướng là ngòi bút có tình khi nói về nỗi đau của con người”

Tiểu thuyết Bến không chồng được Lưu Trọng Ninh chuyển thể thành phim Bộ phim Bến không chồng đã gây được tiếng vang lớn đối với người

xem Những cảnh phim như những cảnh đời hiện lên đầy ám ảnh, day dứt Hầu như toàn bộ cốt truyện, nhân vật, lời thoại,… đều được tác giả khai thác triệt để Tuy vậy, cách kết thúc truyện và số phận của nhân vật cũng được thay đổi ít nhiều, như cảnh con trai mụ Hơn hy sinh ngoài mặt trận gây ra nhiều xúc động Thế nhưng cái chết của Nguyễn Vạn trong phim lại chưa có sức hút so với tiểu thuyết Cái chết của Nguyễn Vạn là do hối hận về tội lỗi đã gây ra cho Hạnh và vì hạnh phúc của Nghĩa và Hạnh, đồng thời cái chết đó cũng là sự “hóa giải” cho những lầm lạc của quá khứ Còn kịch bản phim lại hướng vào nguyên nhân cái chết của Vạn là do áp lực của tập tục, dư luận

Sau đó, tiểu thuyết Bến không chồng đã được dịch ra nhiều thứ tiếng, cho thấy

sức cuốn hút của tiểu thuyết đối với độc giả trên thế giới

Trên Tạp chí Nhà văn (số 9 – 2009), GS Phong Lê có bài khái quát tiểu thuyết Dương Hướng với nhan đề: Từ “Bến không chồng” đến “Dưới chín

tầng trời” Trong bài viết của mình, nhà phê bình Phong Lê cho rằng “Dưới chín tầng trời” là một bước tiến so với “Bến không chồng” trên nhiều phương

diện như sự mở rộng phạm vi phản ánh, sự thay đổi trong hướng vận động của cốt truyện,… Đặc biêt, ông nhấn mạnh đến sự đa dạng về hệ thống nhân vật, sự thay đổi của số phận người qua việc điểm xuyết đến số phận của một

số nhân vật như Hạnh, Dâu, Thắm, Vạn, Nghĩa (Bến không chồng); Trần Tăng, Đào Kinh, Thu Cúc,… (Dưới chín tầng trời)

Trên trang web của Hội nhà văn Việt Nam, giáo sư Hoàng Ngọc Hiến có bài viết:“Cách nhìn của Dương Hướng trong tiểu thuyết “Dưới chín tầng

trời” Trong bài viết này, nhà phê bình Hoàng Ngọc Hiến đã nêu bật “linh

hồn” của tác phẩm qua việc phân tích một số nhân vật trung tâm: Yến Quyên, Hoàng Kỳ Trung, Trần Tăng, Đào Kinh, Hoàng Kỳ Nam, Đào Thanh Măng, Thu Cúc,… Hoàng Ngọc Hiến còn đề cập đến nghệ thuật xây dựng nhân vật của nhà văn Dương Hướng, đồng thời cũng nêu bật tư tưởng chủ đề của truyện

Ngoài ra còn có một số bài viết đưa ra nhận định chung hoặc tìm hiểu những nét độc đáo ở các phương diện khác nhau về nhân vật, cốt truyện, điểm nhìn, giọng điệu trần thuật,… trong từng tiểu thuyết cụ thể của Dương Hướng, tiêu biểu là bài của:

Trần Thị Phương Thảo với nhan đề: “Dương Hướng sau Bến không

chồng”, đăng trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội số 7 – 2008 và bài của Phạm

Giang: “Nhân vật và cốt truyện trong tiểu thuyết Dưới chín tầng trời của

Dương Hướng”, đăng trên http://duonghuongnv.blogspot.com

Đây là nguồn tư liệu tham khảo để tác giả khóa luận có thêm cơ sở triển khai về các dạng thức nhân vật cơ bản trong tiểu thuyết Dương Hướng

Về tiểu thuyết Dương Hướng, bên cạnh những bài viết có tính chất bình luận trên còn có những bài phỏng vấn, giới thiệu về nhà văn Dương Hướng Tiêu biểu trong số đó là:

Bài phỏng vấn của Tiểu Quyên với Dương Hướng về quá trình viết tiểu

thuyết Dưới chín tầng trời với nhan đề “Dưới chín tầng trời mười lăm năm

thai nghén” đăng trên báo Người lao động

Nguyễn Duy Liễm với bài viết: “Tản mạn về nhà văn Dương Hướng”,

Hữu Tuân với bài: “Dưới chín tầng trời – bức tranh hiện thực hoành

tráng” đăng trên http://duonghuongnv.blogspot.com

Những bài phỏng vấn này sẽ giúp chúng tôi có điều kiện nắm bắt một vài điểm cơ bản trong tư tưởng, quan niệm của nhà văn về quan niệm văn chương cũng như quan niệm nghệ thuật về cuộc đời và con người – những yếu tố chi phối đến sáng tác của tác giả

Tiểu thuyết Bến không chồng cũng được điểm tên hoặc phân tích ở các mức độ khác nhau trong các bài bàn về văn xuôi sau 1975 in trong: “Văn học

Việt Nam sau 1975 – những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy” của tác giả

Nguyễn Văn Long – Lã Nhâm Thìn (đồng Chủ biên)

Qua tìm hiểu các bài viết về Dương Hướng, chúng tôi rút ra kết luận:

1 Tác giả các bài viết đều đi tới khẳng định sự độc đáo và những điểm mới chủ yếu trên phương diện về nội dung của tác phẩm

2 Đây đó rải rác trong các bài viết đã có những nhận xét mang tính gợi

mở về thế giới nhân vật cũng như nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Dương Hướng Nhìn chung những bài viết này phần nhiều nghiêng về giới thiệu sách chứ chưa đi sâu vào phân tích nhân vật Vì vậy, đề tài mà chúng tôi thực hiện không trùng lặp với kết quả nghiên cứu của tác giả nào trước đó

Trên cơ sở tiếp thu những ý kiến, kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước cùng với sự đánh giá, kiến giải của riêng mình, tác giả khóa luận mạnh

dạn triển khai nghiên cứu với đề tài “Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết

Dương Hướng”

3 Mục tiêu, nhiệm vụ của khóa luận

3.1 Mục tiêu của khóa luận

Khóa luận hướng tới tìm ra những điểm độc đáo, nổi bật trong cách tiếp cận con người, những dạng thức nhân vật tiêu biểu và những yếu tố nghệ thuật chủ đạo qua xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Dương Hướng

3.2 Nhiệm vụ của khóa luận

3.2.1 Học tập và nắm vững lí luận về nhân vật văn học nói chung, nhân vật tiểu thuyết nói riêng, chỉ ra những nét nổi bật về nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới

3.2.2 Chỉ ra những điểm mới trong việc tiếp cận, khai thác nhân vật, nắm được những dạng thức nhân vật cơ bản trong tiểu thuyết Dương Hướng

và phân tích nét độc đáo cũng như hiệu quả của các yếu tố nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Dương Hướng

4 Giới hạn của đề tài

4.1 Về nội dung

Với đề tài đã chọn, tác giả khóa luận sẽ tiến hành tìm hiểu thế giới nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Dương Hướng qua các tiểu thuyết tiêu biểu

4.2 Về tư liệu

Tác phẩm mà tác giả khóa luận lựa chọn nghiên cứu gồm hai tiểu thuyết tiêu biểu nhất của Dương Hướng, đó là:

1 –Bến không chồng [NXB Hội nhà văn, 1990]

2 –Dưới chín tầng trời [NXB Hội nhà văn, 2007]

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp phân tích đối tượng theo quan điểm hệ thống

5.2 Phương pháp phân tích tác phẩm và phân tích nhân vật

5.3 Phương pháp hệ thống lịch sử - chức năng

5.4 Phương pháp thống kê, so sánh

6 Đóng góp của khóa luận

6.1 Khái quát lí thuyết về nhân vật văn học, vận dụng để tìm hiểu nhân vật trong tiểu thuyết Dương Hướng Nêu ra được những điểm cơ bản về nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới

6.2 Chỉ ra và phân tích những khía cạnh trong việc tiếp cận con người, tìm hiểu những dạng thức nhân vật cơ bản trong tiểu thuyết Dương Hướng, phân tích được những yếu tố độc đáo trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của tác giả này Qua đó, góp thêm tiếng nói khẳng định những đóng góp quan trọng của Dương Hướng vào quá trình đổi mới tiểu thuyết Việt Nam đương đại

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, khoá luận được triển khai theo các chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về nhân vật văn học và nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới

Chương 2: Quan niệm nghệ thuật về con người và các dạng thức nhân vật cơ bản

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Dương Hướng

CHƯƠNG 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC

VÀ NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM

THỜI KÌ ĐỔI MỚI 1.1 Khái niệm nhân vật văn học và vai trò của nhân vật văn học

1.1.1 Khái niệm nhân vật văn học

Thuật ngữ “nhân vật” xuất hiện rất sớm (tiếng Hy Lạp: persona, tiếng Anh: personage, tiếng Nga: personaj) Hơn 2000 năm trước đây, trong tiếng

Hy Lạp cổ, “persona” vốn mang ý nghĩa “cái mặt nạ” – một dụng cụ biểu diễn của diễn viên Nhưng sau đó nó trở thành thuật ngữ để chỉ nhân vật văn học Đôi khi, nhân vật văn học còn được người ta gọi bằng các thuật ngữ khác như: “vai” (actor) và “tính cách” (character) Tuy nhiên, các thuật ngữ này lại

có nội hàm hẹp hơn so với “nhân vật” (persona)

Thuật ngữ “vai” chủ yếu nhấn mạnh đến tính chất hành động của cá nhân, thích hợp với loại “nhân vật hành động” Còn thuật ngữ “tính cách” lại thiên về chỉ những nhân vật có tính cách Trong thực tế sáng tác, không phải nhân vật nào cũng hành động, đặc biệt là những nhân vật thiên về “suy tư”, và cũng không phải nhân vật nào cũng có tính cách rõ rệt Từ đó có thể thấy các thuật ngữ “vai”, “tính cách” không bao quát được hết những biểu hiện khác nhau của các loại nhân vật trong sáng tác văn học

“Nhân vật” là thuật ngữ có nội hàm phong phú, đủ khả năng khái quát những hiện tượng phổ biến của tác phẩm văn học ở mọi bình diện và mọi cấp

độ Như vậy, thuật ngữ “nhân vật” là đúng đắn và đầy đủ nhất

Bàn về nhân vật văn học, trong giới nghiên cứu, phê bình cũng có khá nhiều những ý kiến khác nhau Chúng tôi tiến hành khảo sát một số quan niệm về nhân vật có trong các từ điển và giáo trình lí luận văn học

Các tác giả Từ điển văn học (tập 2) đã xác nhận:

“Nhân vật là yếu tố cơ bản nhất trong tác phẩm văn học, tiêu điểm để bộc lộ chủ đề, tư tưởng và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc họa Nhân vật, do đó, là nơi tập trung giá trị tư tưởng - nghệ thuật của tác phẩm văn học” [19; 86]

Với định nghĩa này, các nhà biên soạn từ điển đã nhìn nhận nhân vật từ khía cạnh vai trò, chức năng của nó đối với tác phẩm và từ mối quan hệ của

nó với các yếu tố của hình thức tác phẩm Có thể nói đây là một định nghĩa tương đối toàn diện về nhân vật văn học

Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, Lại Nguyên Ân đề xuất một cách

nhìn khác Nhân vật được ông xem xét trong mối tương quan với cá tính sáng tạo, phong cách nhà văn, trường phái văn học:

“Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống con người” [2; 24]

Theo Lại Nguyên Ân, nhân vật văn học sẽ là một trong những yếu tố tạo nên phong cách nhà văn và màu sắc riêng của một trường phái văn học Nhà nghiên cứu còn quan tâm chỉ ra những đối tượng tiềm tàng khả năng trở thành nhân vật văn học

Các tác giả của cuốn Từ điển thuật ngữ văn học quan niệm về nhân vật

có phần thu hẹp hơn: “Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học… chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm” [9; 235]

Một số nhà nghiên cứu khác lại định nghĩa nhân vật dựa trên tiêu chí chức năng phản ánh hiện thực của tác phẩm văn học Nhân vật là phương tiện

để nhà văn tái hiện đời sống, mở rộng thế giới nghệ thuật của tác phẩm: “Nói đến nhân vật văn học là nói đến con đường miêu tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học” [18; 277]

Trong Giáo trình Lí luận văn học (tập 2) – sách dùng cho các trường

Cao đẳng Sư phạm, những người biên soạn sách có xu hướng nghiên cứu nhân vật trong tư cách là đối tượng để nhà văn khái quát, phân tích đời sống

và tái hiện bằng các phương tiện đặc trưng của văn chương:

“Nhân vật văn học là khái niệm dùng để chỉ hiện tượng các cá thể con người trong tác phẩm văn học – cái đã được nhà văn nhận thức và tái tạo, thể hiện bằng các phương tiện riêng của nghệ thuật ngôn từ” [25;73]

Như vậy giới nghiên cứu trong nước đã đưa ra những quan niệm cụ thể (thậm chí có một số điểm khác nhau) về nhân vật văn học trên cơ sở tìm hiểu những nét nổi bật về nhân vật Song xét một cách chung nhất, các ý kiến đều gặp nhau trong sự khẳng định: nhân vật văn học là thành tố quan trọng trong tác phẩm, là phương tiện để nhà văn phản ánh đời sống và được nhà văn xây dựng bằng những yếu tố nghệ thuật độc đáo Nghiên cứu về tác phẩm văn chương cần phải tiếp cận nhân vật để chỉ ra cái mới trong ngòi bút nhà văn và đưa ra kết luận về những đóng góp riêng của nhà văn đó

Những quan niệm về nhân vật văn học như trên là những chỉ dẫn cho chúng tôi trong quá trình tìm hiểu về nhân vật văn học nói chung và nhân vật trong sáng tác của Dương Hướng nói riêng

1.1.2 Vai trò của nhân vật văn học

Ngay trong định nghĩa của Từ điển văn học, chúng ta đã nhận thấy một

số nét cơ bản về vai trò của nhân vật văn học Nhân vật không chỉ là “tiêu điểm để bộc lộ chủ đề” mà còn là nơi “tập trung giá trị tư tưởng, nghệ thuật của tác phẩm”, đóng vai trò tâm điểm của sự thể hiện đời sống trong tác phẩm

Xem xét vai trò của nhân vật đối với hình thức tác phẩm, trong cuốn Dẫn

luận nghiên cứu văn học, G N Pospelov nhấn mạnh:

“Nhân vật là phương tiện có tính thứ nhất trong hình thức tác phẩm Nó quyết định phần lớn vừa cốt truyện, vừa lựa chọn chi tiết, vừa ngôn ngữ, vừa kết cấu” [Dẫn theo 22]

Nhân vật là yếu tố vừa thuộc về nội dung vừa thuộc về hình thức tác phẩm Nhân vật là điều kiện thiết yếu để sự khám phá, sự đánh giá - lí giải, sự miêu tả mang tính nghệ thuật của tác giả về đời sống đạt đến tính toàn vẹn, có chiều sâu và có sức hấp dẫn riêng đối với độc giả, chi phối mạnh mẽ đến sự thành công hay thất bại của tác phẩm Có thể khái quát một số vai trò cơ bản của nhân vật như sau:

Thứ nhất, nhân vật là phương tiện quan trọng để nhà văn khái quát hiện thực đời sống, đồng thời miêu tả và khái quát các loại tính cách trong xã hội Thứ hai, nhân vật là công cụ để nhà văn sáng tạo nên thế giới nghệ thuật của tác phẩm, là chìa khóa để nhà văn mở cánh cửa bước vào hiện thực đời sống vô cùng rộng lớn, đặt ra những vấn đề mới mẻ, sâu sắc

Thứ ba, thông qua nhân vật, nhà văn có thể biểu hiện tư tưởng, quan niệm về con người và cuộc sống

Thứ tư, nhân vật quyết định hình thức tác phẩm và tạo mối liên kết giữa các yếu tố thuộc hình thức tác phẩm

Hiểu được vai trò của nhân vật văn học, người viết sẽ có thêm cơ sở lí luận để nghiên cứu đề tài này

1.2 Vài nét về nhân vật tiểu thuyết và nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới

1.2.1 Nhân vật tiểu thuyết

Tiểu thuyết là thể loại có sức bao chứa dung lượng hiện thực rộng lớn,

có khả năng phản ánh hiện thực một cách toàn vẹn từ nhiều chiều kích khác nhau Nhân vật tiểu thuyết, vì thế, cũng được xây dựng theo những cách riêng nhằm đáp ứng đến mức cao nhất yêu cầu nhận thức hiện thực theo chiều rộng

và chiều sâu của thể loại này

M Bakhtin – tác giả của công trình nghiên cứu nổi tiếng Lí luận và thi

pháp tiểu thuyết, đã dành nhiều công sức để tìm hiểu về đặc trưng của tiểu

thuyết trên nhiều bình diện, trong đó có nhân vật Những nhận định của

M Bakhtin về đặc trưng nhân vật tiểu thuyết rất xác đáng, có giá trị lí luận cao và còn nguyên tính thời sự Theo nhà nghiên cứu, nhân vật tiểu thuyết cần phải được phân biệt với nhân vật sử thi, nhân vật kịch, nhân vật truyện trung đại ở những đặc trưng cơ bản sau:

Trước hết, nhân vật tiểu thuyết được thể hiện trong thì hiện tại chưa hoàn thành, trong quá trình biến đổi, trưởng thành và chịu mọi tác động của đời sống Do đó, nhân vật tiểu thuyết sẽ là những “con người nếm trải”, những

“con người chưa hoàn kết” [3; 290] và phải tự làm ra chính mình bằng hành động của mình Trong khi đó, nhân vật trong các thể loại kia lại được thể hiện trong thì quá khứ, là những nhân cách đã được hình thành

Nhân vật tiểu thuyết “không tương hợp với số phận và vị thế của nó” [3; 80] Bởi trên thực tế, con người không thể hóa thân đến cùng vào cái thân xác lịch sử - xã hội hiện hữu Trong tiểu thuyết, tính thuần toàn của con người biến mất Thay vào đó, xuất hiện sự phân lập giữa con người bên ngoài và con người bên trong Ở nhân vật tiểu thuyết, luôn luôn tồn tại “một con người bên trong con người” Tuy nhiên, sự phân lập đó không làm giảm đi sức sống và tính chân thực trong hình tượng nhân vật Ngược lại, “sự sống đích thực của cái bản ngã diễn ra dường như ở chính cái điểm con người không trùng hợp với bản thân mình ấy, ở cái điểm con người vượt ra ngoài giới hạn của toàn

bộ cái hiện hữu của nó, như một vật thể sinh tồn mà ta có thể rình xem, có thể nhận định, tiên đoán ngoài ý muốn của nó, sau lưng nó [3; 292]

M Bakhtin còn khẳng định: Nhân vật trong tiểu thuyết chủ yếu được khám phá từ chiều sâu tâm lí Tiểu thuyết truyền thống hay hiện đại đều hướng tới tìm tòi và thể hiện thế giới bên trong đầy ảo diệu của con người, cái được gọi là “sự thật ý thức bản thân” [3; 284], hay “ẩn mật bản ngã” Nhân vật tiểu thuyết, trong tư cách là một quan điểm, một cách nhìn thế giới và bản thân, được miêu tả thực sự, không hòa lẫn với tác giả, không trở thành cái loa phát tiếng nói tác giả Cái được khám phá và thể hiện ở nhân vật không phải

là “hiện thực về nó” mà là “cái kết quả cuối cùng của nhân vật về bản thân và

về thế giới của mình” [3; 267] Và đó mới là trọng tâm xây dựng nhân vật Gần đây, xuất hiện nhiều ý kiến khác nhau về nhân vật tiểu thuyết như ý kiến của Alain Robbe Grillet, Milan Kundera, Nathalie Sarraute,… Quan niệm của các nhà văn, nhà nghiên cứu nói trên không đối lập với những gì

M Bakhtin đã chỉ ra mà là sự tiếp nối những quan niệm của ông Chúng tôi xin trích ra một ý kiến tiêu biểu của Milan Kundera M Kundera cho rằng:

“Tiểu thuyết là một sự chiêm nghiệm về cuộc đời được nhìn thấy thông qua những nhân vật tưởng tượng” [Dẫn theo 29; 107] Theo Milan Kundera, nhân

vật không phải là sự mô phỏng con người thật mà hoàn toàn có thể là một con người tưởng tượng, một “cái tôi thử nghiệm” [29; 109] Song điều đó không

có nghĩa là nhà văn xa rời thực tế mà vẫn phải bám sát các vấn đề đời sống trong quá trình xây dựng nhân vật Trên cơ sở một “chủ nghĩa hiện thực toàn vẹn”, “chủ nghĩa hiện thực theo nghĩa cao nhất” [3; 295], nhà văn khám phá

và miêu tả toàn bộ chiều sâu của tâm hồn con người, nhìn thấy chiều sâu ấy ở ngoài mình, ở tâm hồn những người khác qua trải nghiệm và qua thử nghiệm

M Kundera yêu cầu tiểu thuyết phải nắm bắt được “cái tôi” – đời sống bên trong của con người, cái cô đọng toàn bộ “cục diện hiện sinh của nó” [29; 108]

Những đặc trưng trên đây của nhân vật tiểu thuyết được đúc kết từ thực tiễn sáng tác tiểu thuyết từ trước đến nay và sẽ quay lại để soi sáng, làm cho chúng ta hiểu sâu hơn về những sáng tác tiểu thuyết đương đại

1.2.2 Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới

Văn học Việt Nam đang bước vào thời kỳ đổi mới Tiểu thuyết đương đại bị chi phối mạnh mẽ bởi một kiểu cảm quan riêng Về cơ bản, có thể xem đây là một kiểu cảm nhận thế giới đặc biệt mang đậm dấu ấn của cơn khủng hoảng niềm tin vào tất cả những giá trị đã từng tồn tại trước đó Cùng với sự biến mất niềm tin vào chân lí tuyệt đích, người ta nói về sự biến mất của nhân vật trong văn học: “Nhân vật đã bị phế bỏ mà không được thay thế… Trong cuộc viễn du sang đầu mút của đêm khuya, nhân vật đã thải bỏ dần dần tất cả những gì khiến nó nên người, để trở thành những bóng ma vô danh mà người

ta chỉ nghe được giọng nói” [1; 75] Những nhân vật trong “tiểu thuyết siêu mới” đã không còn là nhân vật theo đúng nghĩa của nó Nó chỉ là những mảnh

vỡ manh mún, hay chỉ là một suy nghĩ thoáng qua, một dòng ý thức, một sự

ám ảnh… Các nhà văn thời kỳ đổi mới không quan tâm đến cái gọi là nhân

vật điển hình, tính cách điển hình Trung tâm hứng thú của họ là vạch ra và tái hiện một cách sinh động những chất liệu tâm lí mới mẻ, là khám phá những gì đang diễn ra trong miền nội tâm khuất tối, những bí mật sâu thẳm nhất của con người Nhân vật tiểu thuyết mới chỉ còn lại trong “cái tôi” Nó ám ảnh độc giả về “những ảo tưởng, mộng mơ, những ác mộng của chính tôi” [1; 76] Việc hướng tới khai thác đời sống ở khía cạnh hiện thực tâm lí đã khiến cho những cách thức xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết trước đây không còn phù hợp Các nhà văn đương đại đã bứt ra khỏi khuôn khổ chật hẹp của cách xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết truyền thống để đi tìm những yếu tố, chất liệu mới mẻ tiềm tàng khả năng trong việc phản ánh đời sống ở bề sâu bí ẩn:

“kết hợp trong tác phẩm những yếu tố thực với những yếu tố bịa, ảo… bóc trần tính ước lệ của văn học trong quá trình sử dụng chúng” [1; 27], “ngôn từ như đang trong trạng thái sôi trào dưới sự chuẩn xác của các nỗi đam mê huyền ảo” [1; 406]

Trong thời đại công nghệ thông tin, mở cửa đón nhận những hiện đại và luồng văn hóa khác nhau trên thế giới, văn học Việt Nam nói chung, tiểu thuyết Việt Nam trong thời kỳ đổi mới nói riêng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của văn học đổi mới trên thế giới, đặc biệt là cảm quan về đời sống và các vấn đề

kĩ thuật Tuy nhiên, sự cách tân trong tiểu thuyết Việt Nam hiện nay chưa đạt đến mức độ triệt để như tiểu thuyết đương đại thế giới Nhân vật vẫn tồn tại tính cách Các nhà tiểu thuyết đương đại Việt Nam vẫn dành sự quan tâm đặc biệt tới thân phận của con người, quan tâm đến con người trong tính nhân loại phổ biến

Tiểu thuyết Việt Nam thời kì sau 1975 kết đọng ở những thành tựu nổi bật của những tác giả đi tiên phong trong công cuộc cách tân thể loại như: Bảo Ninh, Nguyễn Việt Hà, Tạ Duy Anh, Nguyễn Bình Phương, Võ Thị Hảo, Thuận,… Chúng ta có thể nhận thấy những đổi mới cơ bản của các cây bút

này trên nhiều lĩnh vực, song tập trung nhất vẫn là cách thức tiếp cận và xây dựng thế giới nhân vật để phản ánh đời sống

Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, về cơ bản có những điểm nổi bật cơ bản sau:

Thứ nhất, nếu như nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam trước 1975 (đặc biệt là trong giai đoạn 1945 - 1975) được khai thác trong tư cách công dân đơn phiến, được nhìn nhận đánh giá theo quan điểm chính trị thì nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại được khai thác toàn diện, là con người đai trị, lưỡng cực với các mối quan hệ vô cùng phức tạp Nhà văn nhận diện con người đích thực trong nhu cầu tự ý thức, với nhiều biểu hiện phong phú,

đa dạng, có sự hòa hợp giữa con người xã hội – con người tự nhiên – con người tâm linh, con người với sự thống nhất giữa ánh sáng và bóng tối, cao cả

và thấp hèn, ý thức và vô thức, khát vọng cao cả và dục vọng tầm thường, con người cụ thể, cá biệt và con người trong tính nhân loại phổ quát… Đặc biệt, các nhà văn chú trọng thể hiện con người trong đời sống bản năng tự nhiên và đời sống tâm linh bí ẩn, kì diệu, đầy ám ảnh

Thứ hai, nhân vật không có số phận tròn trịa như trong tiểu thuyết truyền thống mà bị phân mảnh, đôi khi bị phá vỡ, chỉ còn là những mảnh nhỏ của tâm trạng, những khoảnh khắc cuộc đời ngắn ngủi, những dòng ý thức – tiềm thức – vô thức kéo dài miên man không có điểm dừng

Thứ ba, nhân vật không có tính cách hay số phận điển hình mà chỉ là những con người bình thường, vô danh trong cuộc sống Nhân vật là đủ mọi thứ hạng trong xã hội

Thứ tư, nhân vật là những cá thể đời thường, những con người đang trong quá trình hình thành về nhân cách, được thể hiện trong tất cả các mối quan hệ xã hội, quan hệ ứng xử, thân phận, đời sống riêng của nó, với “đầy những vết dập xóa trên thân thể và trong tâm hồn” [12; 231]

Thứ năm, nghệ thuật xây dựng nhân vật tiểu thuyết có nhiều cách tân với những thử nghiệm táo bạo, thậm chí mạo hiểm, bởi các nhà văn nhận thấy các thủ pháp truyền thống đã không còn đủ khả năng biểu hiện cái đa dạng, phức tạp của con người trong đời sống hiện đại Trong đó phải kể đến sự hồi sinh của thủ pháp huyền ảo, một thủ pháp quen thuộc của văn học dân gian giờ đây lại được khai thác ở những chiều sâu mới và phát huy tác dụng tối đa ở tiểu thuyết đương đại

Đổi mới trong tiếp cận và xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam những năm gần đây là nhu cầu tất yếu Nó xuất phát từ ba nguyên nhân cơ bản sau:

Trước hết, yêu cầu đổi mới để khẳng định mình được đặt ra như một đòi hỏi đối với những tiểu thuyết gia thời hiện đại

Kế đó cần phải kể đến sự ảnh hưởng của văn chương hiện đại và hậu hiện đại thế giới về phương diện cảm quan đời sống và thủ pháp xây dựng tác phẩm

Hơn nữa, sự thay đổi trong quan niệm, cách nhìn nhận và đánh giá con người cho phù hợp với hoàn cảnh lịch sử - xã hội mới, sự thay đổi trong quan niệm nghệ thuật về tiểu thuyết: “tiểu thuyết là lãnh địa của những cuộc chơi” cũng chi phối không nhỏ tới cách thức tạo dựng và khai thác nhân vật

Tìm hiểu những biểu hiện mới của nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam hiện nay, tác giả khóa luận sẽ có thêm cơ sở lí luận và thực tiễn để nghiên cứu thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Dương Hướng

CHƯƠNG 2

QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI VÀ CÁC DẠNG THỨC NHÂN VẬT CƠ BẢN TRONG TIỂU THUYẾT DƯƠNG HƯỚNG 2.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người và sự vận động của quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Việt Nam

từ sau 1986

2.1.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người

Theo Từ điển tiếng Việt, “quan niệm” là cách nhận thức, đánh giá về một

vấn đề, một sự kiện nào đó Như vậy, “quan niệm” chính là cách nhận thức, lí giải, đánh giá về một vấn đề chứ không phải là khái niệm về vấn đề đó Nó là tầm hiểu biết, tầm trí tuệ, tầm đánh giá, tầm nhìn, tầm cảm của chủ thể nhận thức

Về thuật ngữ “quan niệm nghệ thuật”, Từ điển thuật ngữ văn học định

nghĩa: “Quan niệm nghệ thuật là nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó […] Quan niệm nghệ thuật thể hiện cái giới hạn tối

đa trong cách biểu hiện thế giới và con người của một hệ thống nghệ thuật thể hiện khả năng, phạm vi, mức độ chiếm lĩnh đời sống của nó” [9; 273]

Trong cuốn Lí luận và phê bình văn học, nhà nghiên cứu Trần Đình Sử

đưa ra cách hiểu: “Quan niệm nghệ thuật là giới hạn thực tế của tư duy nghệ thuật, nó là thể thống nhất giữa hiện thực được phản ánh và năng lực cắt nghĩa, lí giải của con người […] Trong nghệ thuật, thế giới được “quan niệm hóa” trên cơ sở thụ cảm cá nhân về một thế giới, ứng với một quan niệm nghệ thuật là một thế giới nghệ thuật” [25; 99-100]

Tóm lại, quan niệm nghệ thuật là hệ thống quan điểm chỉ đạo hoạt động sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ Nó cung cấp một mặt bằng để trên đó diễn ra sự lựa chọn, nhào nặn của người nghệ sĩ; từ đó có thể sáng tạo ra hình tượng nghệ thuật Vì vậy, để thấy được quan niệm nghệ thuật của người nghệ

sĩ đòi hỏi phải khám phá và nhìn sâu vào thực chất sáng tác tiểu thuyết của người nghệ sĩ đó

M Gorky từng nói, “Văn học là nhân học”, là nghệ thuật miêu tả, biểu hiện của con người Con người là đối tượng chủ yếu của văn học Do vậy, tất

cả những gì liên quan đến con người, thuộc về con người đều nằm trong phạm

vi biểu hiện của con người Đó là cơ sở cho quan niệm đa dạng về con người trong văn học Từ việc xác định con người là đối tượng trung tâm của sự phản ánh và nghiền ngẫm, khái niệm “quan niệm nghệ thuật về con người” đã trở thành một tiêu điểm của nghiên cứu lí luận văn học Xô - viết từ những năm

70 trở đi

Trong Giáo trình Dẫn luận Thi pháp học, GS Trần Đình Sử định nghĩa

“Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lí giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị thẩm mĩ và nghệ thuật cho các hình tượng nhân vật trong đó” [24; 55]

Nói cách khác, quan niệm nghệ thuật về con người chính là sự tổng hợp những phát hiện, triết lí, tư tưởng riêng của nhà văn về cuộc sống và con người với khả năng và trình độ nắm bắt sáng tác, sử dụng các phương thức, phương tiện, chất liệu nghệ thuật của người nghệ sĩ để thể hiện đời sống ở một chiều sâu nào đó

Trong chuyên luận Thi pháp thơ Tố Hữu, tác giả Trần Đình Sử đề cập tới

quan niệm nghệ thuật về con người với tư cách là khái niệm trung tâm của thi

pháp học Ông cho rằng: “Quan niệm nghệ thuật về con người thực chất là vấn đề tính năng động của nghệ thuật trong việc phản ánh hiện thực, lí giải con người bằng các phương tiện nghệ thuật, là khả năng thâm nhập của nó vào các miền khác nhau của đời sống” [24; 90]

Từ những định nghĩa trên có thể thấy, quan niệm nghệ thuật về con người là khả năng gắn bó chặt chẽ, mật thiết với chủ thể sáng tác Trên cơ sở tiếp thu các yếu tố thế giới quan nhất định của thời đại, trong tiểu thuyết của người nghệ sĩ đã hình thành nên quan niệm của riêng mình về thế giới và con người Bởi mỗi nhà văn là một cá tính sáng tạo riêng không trộn lẫn Vì vậy, quan niệm nghệ thuật về con người của họ cũng hết sức phong phú và đa dạng, muôn màu, muôn vẻ, nhiều chiều kích như bản thân cuộc sống

Trong một nền nghệ thuật mới bao giờ cũng làm sản sinh ra những con người mới, dẫn đến sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người của các nhà văn Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử khẳng định: “Chừng nào chưa có

sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người thì sự tái hiện các hiện tượng khác nhau trong đời sống chỉ có ý nghĩa mở rộng về lượng trên cùng một chiều sâu” [24; 118] Do đó, quan niệm nghệ thuật về con người chính là chiều sâu nhân bản của một tác phẩm nghệ thuật, là thước đo trình độ chiếm lĩnh đời sống của người nghệ sĩ Từ đó có thể xác định sự vận động, đổi mới của thế giới văn học

Văn học nghiên cứu và thể hiện con người một cách đặc thù Văn học không ngừng chiếm lĩnh những biểu hiện nhiều mặt của đời sống, tính cách, cảm xúc, số phận con người Con người trong văn học được thể hiện thông qua sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ, kết tinh ở hình tượng nghệ thuật

Và khi sáng tạo ra nhân vật, bao giờ nhà văn cũng miêu tả theo cách cảm nhận của mình Mọi quan hệ và chiều hướng con đường đời của nhân vật đều

được thuyết minh từ“cái nhìn nghệ thuật” – từ quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người của người nghệ sĩ Nhà văn quan niệm về con người như thế nào thì sẽ thể hiện hình tượng nhân vật như thế đó Chính việc lý giải của nhà văn về số phận con người sẽ phản ánh trình độ tư duy nghệ thuật và có cơ

sở vững chắc hơn trong việc đánh giá những đóng góp và thành tựu của họ trong dòng chảy của văn học dân tộc

Như vậy, tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người khi nghiên cứu các hiện tượng văn học không chỉ giúp chúng ta nhận thức được những dấu ấn độc đáo của chủ thể sáng tạo được thể hiện trong hình tượng nghệ thuật của tác phẩm mà còn cung cấp cho chúng ta một góc nhìn có thể lí giải một cách tương đối đúng đắn, toàn diện về các giá trị tư tưởng, giá trị nghệ thuật của tác phẩm

2.1.2 Vài nét về sự vận động của quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Việt Nam từ sau 1986

Văn học Việt Nam từ sau 1986 đã có sự chuyển hướng mãnh mẽ Văn học nhìn nhận, phản ánh con người biện chứng hơn, tiếp cận con người ở “bề sau, bề sâu, bề xa” chứ không phải là những biểu hiện, hành động bề ngoài Biết bao những khuất lấp của cuộc sống, những ẩn ức trong tâm hồn người, những trăn trở, suy tư, dằn vặt của con người về khát vọng sống, khát vọng tình yêu, hạnh phúc,… đã được phản ánh, khám phá, nghiền ngẫm một cách

kỹ lưỡng Thay vì khám phá con người trong mối quan hệ với cộng đồng, tập thể như trước đây, văn học đã đặt con người vào các mối quan hệ “bên trong”, khám phá con người một cách toàn vẹn từ nhiều chiều kích khác nhau Con người vì thế hiện lên một cách chân thực và sống động

Sự vận động trong quan niệm nghệ thuật về con người còn được thể hiện: Sau năm 1986 con người cá nhân đã trở thành đối tượng trung tâm của

văn học Văn học từ đấu tranh cho quyền sống của dân tộc chuyển sang đấu tranh cho quyền sống của cá nhân Điều này đã làm hiện lên con người với

“cuộc đời đa sự, con người đa đoan”; giúp cho nhà văn phát hiện ra những vênh lệch, phần dư hoặc thiếu hụt của con người cá nhân - con người xã hội, con người bên trong - con người bên ngoài với những tính cách và số phận khác nhau như những mảnh ghép tạo nên một khối đời Bởi “con người không bao giờ trùng khít với chính nó” (Bakhtin)

Con người trong văn học Việt Nam sau đổi mới được nhìn nhận ở góc độ đời tư Nguyễn Minh Châu từng nói: đã đến lúc “con người trèo lên trên sự kiện để đòi quyền sống” Có thể nói, những biến cố lịch sử, những sự kiện quan trọng của cộng đồng dường như đã nằm ngoài tầm phản ánh của văn học, thay vào đó là những nghịch lí của đời sống, những may rủi ngẫu nhiên,

bi kịch số phận giữa dòng chảy vô thường của cuộc sống Số phận con người như những mảnh vỡ của cuộc đời

Nếu như trong văn học giai đoạn trước, con người luôn hiện lên đầy tự tin kiêu hãnh với tư thế làm chủ do được thời đại nâng đỡ thì giai đoạn này con người lại cảm nhận sâu sắc cái nhỏ bé, hữu hạn đôi khi là bất lực của mình trước cuộc đời Trước đây, con người tự định ra các hệ giá trị và tin tưởng ở chúng thì giai đoạn này con người lại cảm thấy hoang mang, khủng hoảng bởi sự đảo lộn đến chóng mặt của các thang bằng giá trị Tâm trạng bất

an, hoài nghi, sự đổ vỡ niềm tin là trạng thái tâm thức thường thấy của con người thời hậu chiến

Bên cạnh đó, các nhà văn quan tâm nhiều hơn đến vấn đề về bản thể, coi trọng phẩm tính tự nhiên của con người, những chiều sâu bí ẩn của tâm linh, tiềm thức, vô thức,… Và nó đã trở thành “miền đất hứa” cho các nhà văn sáng

tác như: Phạm Thị Hoài (Thiên sứ), Nguyễn Bình Phương (Thoạt kỳ thủy,

Ngồi, Người đi vắng), Hồ Anh Thái (Cõi người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm), Nguyễn Việt Hà (Cơ hội của chúa), Tạ Duy Anh (Thiên thần sám hối), Võ Thị Hảo (Giàn thiêu),… Sự hội tụ của các cây bút với những tác

phẩm độc đáo đã góp phần làm nên diện mạo tiểu thuyết phong phú và đa dạng hơn Đồng thời, tiếng nói về cuộc đời và con người trong tiểu thuyết cũng giàu sắc điệu và đa nghĩa hơn

Có thể nhận thấy một trong những khuynh hướng nổi bật của văn xuôi Việt Nam sau 1975 (nhất là sau năm 1986) là khuynh hướng nhận thức lại lịch sử Quá khứ lịch sử trở thành đối tượng trung tâm để nghệ sĩ suy ngẫm và đưa ra những kiến giải mới về đời sống và con người Không khí cởi mở thời đổi mới đã giải phóng nhà văn khỏi những quy ước chật hẹp, sáo mòn trước đây về nhiệm vụ phản ánh hiện thực của văn nghệ Các nhà văn không nhìn lịch sử bằng cảm hứng ngợi ca, sùng kính một chiều nữa mà thay vào đó là thái độ khách quan và cả sự “phán xét” công bằng đối với nó

Cùng với xu hướng trên, tiểu thuyết của Dương Hướng đã cho thấy cái nhìn mới về lịch sử không hề giản đơn mà là một lịch sử đầy những thăng trầm và biến động Một hiện thực trong đó con người chạy đua với quyền lợi danh vọng và có cả những khát khao rất đời thường, khát khao tình yêu, hạnh phúc, sự vật lộn đấu tranh với bao đau khổ trầm luân của kiếp người,… Tất cả hiện lên trong những trang tiểu thuyết của Dương Hướng, đó là một thế giới đầy lôi cuốn, day dứt và ám ảnh

Viết về một giai đoạn lịch sử nhưng nhà văn không xem việc tái hiện lịch sử làm mục đích Lịch sử chỉ là cái cớ để qua đó tác giả bộc lộ những suy nghĩ của mình Trong tiểu thuyết của Dương Hướng, vấn đề được đặt ra là thân phận con người, những vấn đề muôn thuở của đời sống được gửi gắm qua những câu chuyện lịch sử tạo nên sức hấp dẫn riêng

Như vậy, qua các tiểu thuyết của mình, Dương Hướng đã cơ bản thể hiện được quan niệm trong việc khám phá, tái hiện con người Mặc dù vẫn theo lối viết truyền thống nhưng Dương Hướng cũng có những đổi mới nhất định trong phương diện về nội dung, đặc biệt là về nhân vật Nhân vật trong tiểu thuyết của Dương Hướng phong phú, đa dạng với nhiều kiểu người được nhìn nhận một cách toàn vẹn trong quan niệm nghệ thuật của nhà văn về hiện thực cuộc sống và con người Do đó, nhân vật trong tiểu thuyết Dương Hướng không đơn giản, tĩnh tại mà đầy những biến động thăng trầm dữ dội

Tóm lại, văn học từ sau năm 1986 đã có những đổi mới đáng kể trên cả phương diện nội dung và cách tân trong nghệ thuật đã đưa đến sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người của các nhà văn Sự vận động, chuyển biến về quan niệm nghệ thuật sẽ đưa đến những cái nhìn mới mẻ và tinh tế Văn học vì thế cũng trở nên đa dạng và phong phú

2.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Dương Hướng

Nhân vật văn học là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người Văn học thời đổi mới là giai đoạn chuyển từ tư duy sử thi sang tư duy tiểu thuyết, từ cảm hứng lịch sử dân tộc sang cảm hứng thế sự đời tư Điều này đã chi phối đến sự đổi mới về tư duy của người nghệ sĩ Các nhà văn quan tâm nhiều hơn tới những khía cạnh: tình yêu, tình dục, các bi kịch và số phận

cá nhân,… Dương Hướng cũng là một trong số những nhà văn như thế Điều này được thể hiện trực tiếp qua những lời phát biểu của ông về văn chương và được cụ thể hóa trong quan niệm về cuộc đời và con người

Nói về nghiệp văn chương, Dương Hướng quan niệm: “Khi viết tôi

không quan tâm đến chuyện mới hay cũ, đối tượng độc giả già hay trẻ Quan trọng là cái tâm của người cầm bút nói được tiếng nói của nhân dân, nỗi lòng của người cần lao” [xem 5] Quan niệm này cho thấy Dương Hướng là một

nhà văn đầy trách nhiệm với nghề và cũng nhiều nỗi niềm trăn trở về cuộc đời

và kiếp người Với ông quan trọng không phải là đề tài cũ hay mới mà phải nói được tiếng nói “của nhân dân”, “nỗi lòng của những người cần lao”

Có thể thấy, tiểu thuyết Bến khồng chồng hay Dưới chín tầng trời của

Dương Hướng vẫn là tiểu thuyết theo mô hình truyền thống với sự cuốn hút bởi tính cách và số phận của nhân vật Dương Hướng không có những cách tân về nghệ thuật như một số cây bút: Phạm Thị Hoài, Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Việt Hà, Hồ Anh Thái,… Tuy nhiên, tác phẩm của Dương Hướng lại

có sức hấp dẫn riêng Trong Bến không chồng (khoảng 300 trang với 33

chương) không theo tuyến tính thời gian mà là sự lắp ghép các mảnh đời thành một khối đời, vừa độc lập lại vừa đan cài tác động đến nhau Qua đó thấy được hướng đi của lịch sử như một nhân vật đầy quyền năng chi phối

đến các nhân vật trong tác phẩm Đến Dưới chín tầng trời vẫn là sự chi phối

của những bước đi lịch sử, thời đại Hoàng Ngọc Hiến xem đây là “một cuốn tiểu thuyết ngồn ngộn sức sống và đời sống, nóng hổi những tư tưởng của thời

đại và những vấn đề thời sự của đất nước…” Và điều quan trọng là Dương

Hướng đã thể hiện được nỗi lòng của những người cần lao, những khát khao đời thường nhất Như vậy, Dương Hướng đã đi tìm thấy cái mới ngay trong khuôn hình cổ điển Sức hấp dẫn ở tiểu thuyết của ông có lẽ cũng là vì vậy

Có thể nói, Dương Hướng là người có niềm tin rất lớn vào cuộc đời và

con người Ông từng nói: “Tôi tin vào cuộc đời tôi đang sống - sống trung

thực, chân thành và viết với tấm lòng nhân ái Bản năng tôi luôn bênh vực điều thiện và người nghèo khó Tôi đấu tranh đến cùng với cái ác và ghét cay ghét đắng sự giả dối” [xem 11] Quan niệm này được Dương Hướng thể hiện

trong rất nhiều tác phẩm của ông, đặc biệt là hai tiểu thuyết Bến không chồng

và Dưới chín tầng trời Quan niệm đó cho thấy nhà văn luôn hướng về con

người trong mọi chiều sâu của nó Đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất để khẳng

định tính nhân văn vốn có của tác phẩm Nghệ sĩ là người suy nghĩ về con người, cho con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu về con người Do

đó, càng khám phá sâu quan niệm nghệ thuật về con người thì càng đi sâu vào thực chất sáng tạo của nhà văn, càng có cơ hội để đánh giá đúng những thành tựu của người nghệ sĩ

Mỗi nhà văn thường có những cách nhìn khác nhau về cuộc đời và con người Đối với Dương Hướng, quan niệm nghệ thuật về con người được thể hiện một cách cụ thể trên những khía cạnh sau:

2.2.1 Con người là sản phẩm của thời đại, vừa là nạn nhân vừa là tội nhân

Tiểu thuyết của Dương Hướng đã đề cập đến những vấn đề phức tạp, nhạy cảm mà trước đây còn e ngại không thể nói ra và không thể tuyên ngôn bằng văn bản Và Dương Hướng đã nói ra một cách thành tâm nhất, giải tỏa được mọi điều đau đáu nỗi niềm lâu nay của con người về những hạn chế của lịch sử Với cái nhìn nhân ái, đầy cảm thông, ông đã xem con người là sản

phẩm của thời đại, vừa là những “nạn nhân” vừa là những “tội nhân” của

lịch sử, là những lầm lạc một thời của con người

Bến không chồngra đời ở thời điểm đầu những năm 90 của thế kỷ XX đã

“góp được một cái nhìn mới mẻ về bức tranh đất nước trong thời chiến và hậu chiến, kéo dài những mấy chục năm; với gánh nặng không phải là chỉ chiến tranh, về phía khách quan; mà còn là những lầm lạc của con người trong thời

kỳ lịch sử có quá nhiều biến động và thử thách, mà tất cả những ai “do lịch sử

để lại” không đủ tầm và sức để vượt qua nó” [xem 15] Đó còn là những thử

thách của việc phát động quần chúng Cải cách ruộng đất, phong trào Hợp tác

xã, những nề nếp tâm lý, ý thức vẫn còn nguyên sự hủ lậu chưa thể thay đổi ngay trong một xã hội nông nghiệp lạc hậu, Tất cả gom lại làm nên những nguyên cớ cho mọi tai họa mà con người phải nhẫn nhịn chịu đựng trong một

thời gian dài như một áp đặt của định mệnh Chỉ đến giai đoạn chuyển giao

giữa hai thập niên 80 và 90 của thế kỷ XX, con người mới chợt bừng tỉnh và

nhận ra mình vừa là nạn nhân, vừa là tội nhân của lịch sử Qua những tác

phẩm của Dương Hướng, đặc biệt là về tiểu thuyết, người đọc khám phá thêm nhiều góc cạnh khác nhau của xã hội thời chiến cũng như thời hậu chiến qua cái nhìn đầy biện chứng Đến giờ chúng ta mới có đủ kiên nhẫn, đủ bản lĩnh

và tĩnh tâm nhìn nhận cho thấu đáo về thời đại mà mình đã sống Dương

Hướng không phán xét Dương Hướng chỉ “phác thảo" (Hoàng Ngọc Hiến)

lại thời đại chúng ta đã sống Để cho mỗi người tự nhìn nhận mà phán xét lấy chính mình

Ở Dưới chín tầng trời, nhan đề của tác phẩm dường như đã nói lên cuộc

đời không phẳng lặng của những nhân vật Khi được hỏi về tác phẩm, nhà văn tâm sự: “Dưới chín tầng trời chính là nơi chúng ta đang sống, là hạnh phúc khổ đau, là niềm vui nỗi buồn Con người bị dồn đẩy đến cùng đường sẽ có sức mạnh bung phá ghê gớm Nó giống như chiếc lò xo, càng nén mạnh càng bật căng [ ] Dưới chín tầng trời, con người ở tầng thấp nhất, nơi ấy có mọi niềm vui nỗi buồn, hạnh phúc khổ đau của tôi, của tất cả chúng ta Trời trong xanh ấm áp chúng ta hưởng, trời nổi cơn thịnh nộ gieo sóng gió giông bão, chúng ta chịu” [xem 23] Và “Cuộc sống con người thật mỏng manh trước cơn nổi giận của đất trời” [12; 163]

Trong bối cảnh của giai đoạn lịch sử vừa qua, giữa vòng quay thời cuộc thì dù là ai, đứng ở phía bên này hay bên kia chiến tuyến Dù ở hậu phương hay tiền phương đều bị hút vào vòng xoáy ấy Chính vì vậy với cái nhìn cảm thông nhưng cũng hết sức khách quan, Dương Hướng đã biện luận bào chữa

thay cho mọi hiện tượng đã xảy ra trong thời đại của chúng ta là "tai nạn" và những người phải gánh chịu những tai nạn đó là những “nạn nhân” Họ chính

là sản phẩm của cả một thời đại, vừa là “nạn nhân” lại vừa là “tội nhân” Đám

tang dân làng Đông đưa tiễn Nguyễn Vạn (Bến không chồng) là một sự “hóa

giải” cho một quá khứ đầy lầm lạc Hay ở Dưới chín tầng trời, sự “hóa giải”

đó là cuộc họp mặt của người dân làng Đoài để mừng thắng lợi, mừng vì cái

"tai nạn" ấy đã qua đi Có thể nói, Dương Hướng đã gói gọn hiện thực xã hội, gói gọn cả số phận dân tộc trong suốt nửa thế kỷ qua Những lỗi lầm, tội lỗi của họ cũng là do hoàn cảnh, do hạn chế của thời đại tạo nên Đó chính là điểm sáng trong tiểu thuyết của Dương Hướng Ông đã phân tích, lý giải, hoá giải mọi hiện tượng, mọi sự kiện qua cách nghĩ suy của từng nhân vật rất sắc sảo đến đạt lý thấu tình, khiến người đọc dễ cảm thông với mọi hoàn cảnh của từng nhân vật, từng số phận con người

Trong Bến không chồng là những con người như Vạn, như Hạnh, Nghĩa, Thủy, Ở Dưới chín tầng trời là Trần Tăng, Đào Kinh, Đỗ Hiền,… Những

con người đã lầm lạc một thời Họ là những người gây ra những thương tổn cho những người xung quanh và cũng gây đau khổ cho chính mình, họ rơi vào những bi kịch cuộc đời không lối thoát Đó còn là bi kịch, sự đổ vỡ của tình yêu, hôn nhân, những nỗi niềm khát khao được làm vợ, làm mẹ của những người phụ nữ bất hạnh Mỗi con người, mỗi số phận trong cái cộng đồng người ấy đã làm nên diện mạo cho một bức tranh Việt Nam đầy sức sống của

cả một thế hệ, cả một thời đại lịch sử đầy oai hùng nhưng cũng đầy bi thương

Hoàng Kỳ Trung (Dưới chín tầng trời) suốt một đời phục vụ trong quân

đội lên đến cấp tướng thổ lộ với con trai kinh nghiệm sống sót được trước cơn

biến động của lịch sử: “phải nhận biết và chịu đựng cả lỗi lầm xấu xa tồi tệ

của thời đại mình đang sống” [13; 346] Để bào chữa cho Trần Tăng, một cán

bộ lãnh đạo cao cấp, Tuyết cho rằng: “những lỗi lầm to lớn của ông, những

trò ma mãnh của ông, những mưu mô toan tính quyền lực của ông cũng chỉ là tai nạn của thời đại mà thôi…, những tai nạn nó làm méo mó què quặt tâm

người trước sức áp đảo, sự biến động dữ dội của thời đại: “đã sinh ra trên cõi

đời này chẳng thằng nào muốn xấu, chẳng qua là thời cuộc khốn cùng nó dồn đẩy làm con người ta cứ hèn đi” [13; 467]

Trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới nói chung và tiểu thuyết của Dương Hướng nói riêng, số phận con người luôn được quan tâm hàng đầu Với cái nhìn thân phận, con người trong tiểu thuyết Dương Hướng được hiện lên với tất cả những hạnh phúc, khổ đau, những bi kịch của cuộc đời, giữa khát vọng và thực trạng, giữa cái muốn vươn lên và cái kìm hãm, giữa thanh lọc và tha hóa, giữa nhân bản và phi nhân bản Và Dương Hướng đã miêu tả những con người bình thường với những bi kịch đời thường thông qua cái nhìn dân chủ đối với sự phức tạp của tính người Song những con người đó không phải là con người với chủ nghĩa cá nhân vị kỉ, mà số phận con người được giải quyết thỏa đáng trong mối quan hệ với cộng đồng, xã hội Đằng sau mỗi cá thể là những vấn đề có ý nghĩa nhân sinh của thời đại

Nhân vật trong tiểu thuyết Dương Hướng là những số phận với trăm

ngàn những mảnh ghép khác nhau “đầy những vết dập xóa trên thân thể và

trong tâm hồn” Dương Hướng không chỉ đi sâu vào thân phận con người mà

còn thể hiện một cách mãnh liệt khát vọng sống, về hạnh phúc cá nhân và tình yêu đôi lứa, như khát vọng mãnh liệt được làm vợ, làm mẹ của những cô gái

ở Bến không chồng

Gắn với quan niệm coi “nhiệm vụ cao cả của nhà văn là kiếm tìm cái

đẹp và phải biết khai thác tới tận cùng để nhìn cho thấu cả nỗi khổ đau và niềm đam mê khát vọng trong tâm hồn con người” [xem 8], tư duy tiểu thuyết

Dương Hướng nghiêng về nghiên cứu đời sống xã hội, phát hiện những vấn

đề nghiêm túc của cõi người được ẩn sau các sự vật hiện tượng tưởng thật giản đơn, quen thuộc

Dương Hướng đã đi sâu vào bi kịch của từng số phận nhân vật để nói lên cái bi kịch của cả một lớp người Đó là những toan tính lầm lạc, những ảo vọng và cả những khao khát đầy nhân bản Phùng Văn Khai khi phác họa chân dung Dương Hướng đã nhận xét: “Cái tạng Dương Hướng viết về chiến tranh luôn là không tiếng súng, không ùng oàng, nhưng thân phận con người hẳn nhiên được đặt lên trên hết” [14; 320] Điều này giải thích tại sao tiểu

thuyết của Dương Hướng, đặc biệt là hai tiểu thuyết Bến không chồng và

Dưới chín tầng trời lại chiếm phần lớn những nhân vật có số phận bất hạnh,

những con người bi kịch

GS Phong Lê lí giải căn nguyên đổ vỡ, khổ đau của những thân phận

người trong tác phẩm là do “lịch sử để lại” Cơn bão táp của lịch sử đã tác

động vô cùng dữ dội tới số phận con người Đi qua nó người ta mới có dịp

nhìn lại để mà xót xa thương mình và cũng giận mình “vừa là nạn nhân vừa

là tội nhân” Chiến tranh trở thành phông nền để nhà văn thể hiện số phận

con người thời hậu chiến với những mất mát, những khổ đau, những bất hạnh

và cả những bi kịch

Xây dựng hình tượng con người vừa là nạn nhân vừa là tội nhân để từ đó giải thích cho những bi kịch, những lầm lạc của con người chính là nét mới trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, là cách nhìn phản sử thi của các nhà văn sau những năm đổi mới

2.2.2 Con người lưỡng diện

Sự chuyển biến trong quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới đã đưa đến cái nhìn nhiều chiều, nhiều góc cạnh Theo đó, nhân vật hiện lên là những con người đa dạng, nhiều chiều kích trong một trạng thái lưỡng hóa Bakhtin từng nói: “Con người không bao giờ trùng khít với chính nó”, hay như MiLan Kundera nói: “Con người là hiển

minh của lưỡng lự” Bên trong mỗi bản thể nhỏ nhoi ấy bao giờ cũng tồn tại hai mặt đối lập: đẹp - xấu, thiện - ác, cao cả - thấp hèn, trong sáng - tăm tối, hạnh phúc - khổ đau,… Con người có lúc là thần thánh song cũng có lúc là quỷ dữ Do vậy, không nên chỉ đơn giản phân loại con người theo hai khu vực rạch ròi: tốt và xấu, thiện hay ác mà cần phải có cái nhìn lưỡng diện để nhà văn có thể khám phá được những miền nội tâm khuất tối của con người Con người có sự đan xen giữa trắng và đen, thật và giả, văn học gọi là con người lưỡng diện

Đối với Dương Hướng: “Nhiệm vụ cao cả của nhà văn là tìm cái chân,

cái thiện, cái mỹ và chống cái ác Có viết về cái ác cũng để cho cái thiện trường tồn ” [xem 5] Như vậy, trong cái nhìn của Dương Hướng con người

luôn tồn tại hai mặt: tốt và xấu, cái ác và cái thiện, cái cao cả và cái thấp hèn nhưng với niềm tin cũng như tấm lòng nhân ái của nhà văn, ông luôn tìm ra những cái thiện, cái cao cả, cái phần “người” mà đôi khi bị lấp đi Những nhân vật từng là “tội nhân” nhà văn vẫn tìm thấy ở họ những vẻ đẹp trong

sáng, giàu tình người Vạn (Bến không chồng) mặc dù là kẻ có tội đối với

Hạnh nhưng cũng do hoàn cảnh xã hội đã đẩy hai con người cô đơn, bất hạnh đến với nhau Ở Vạn vẫn tỏa sáng nhân cách của người lính; con người sẵn sàng giúp đỡ mọi người lúc khó khăn, hoạn nạn; con người với tình yêu

thương vô bờ đối với mẹ con Hạnh Hay như ở nhân vật Trần Tăng (Dưới

chín tầng trời) là nhân vật có nhiều tội lỗi, là kẻ “tội nhân” gây bao thương

tổn cho những người dân làng Đoài, nhưng cũng là người bỏ nhiều tâm huyết cho mảnh đất này và trong những phút cuối của cuộc đời đã biết nhìn lại những sai lầm của mình Đỗ Hiền là nhân vật ở phía bên kia chiến tuyến sau cùng lại trở thành Việt kiều yêu nước, quay trở về góp phần xây dựng quê hương

Bên cạnh đó, nhà văn còn phát hiện ra những nhân cách cao đẹp, những tâm hồn thánh thiện, trong sáng và được tập trung hầu hết các nhân vật nữ

như Hạnh, Dâu, Thủy (Bến không chồng); như Thương Huyền, Yến Quyên

(Dưới chín tầng trời) Những nhân vật này đều mang phẩm chất đáng quý của

người phụ nữ phương Đông Tuy nhiên, họ lại là những con người rơi vào bi kịch cuộc đời, là “nạn nhân” của những hủ tục phong kiến, những tập tục của dòng họ, những định kiến xã hội hoặc trở thành “nạn nhân” của hai làn đạn như ký giả Thương Huyền Họ luôn phải chống chọi với những cơn bão táp của thời đại, những biến thiên của lịch sử Nhưng những con người ấy luôn vượt qua những trở ngại, những bi kịch để sống mạnh mẽ, lạc quan hơn

Có thể nói, với cái nhìn đầy nhân ái, Dương Hướng đã cho thấy “cái hèn

mọn và lòng cao thượng cũng rất gần nhau Bản năng con người nói chung là muốn làm điều tốt, điều thiện Nếu con người có xấu đi, độc ác, tàn bạo là do thời thế Thời thế cũng tạo nên anh hùng và thời thế cũng làm hỏng con người

ta mau lắm”[12; 248] Cũng vì vậy, nhân vật trong tiểu thuyết Dương Hướng

thường khó phân định là chính diện hay phản diện mà thường là lưỡng diện Nếu ở Bến khồng chồng có cái khắc khoải, buồn thương da diết đối với những thân phận con người, những mảnh đời bất hạnh thì ở Dưới chín tầng

trời lại ám ảnh người đọc qua từng chi tiết khắc hoạ một cách chân thực sinh

động những “tính người”, nó làm cho lòng ta dịu lại: muốn gạt bỏ mọi cái ác,

sống ân tình, nhân ái, tốt đẹp hơn

Trong một bài phỏng vấn, nhà văn Dương Hướng tâm sự: “Hiện thực

cuộc sống đầy sôi động ở mọi mặt Nhưng điều quan trọng của nhà văn là phải trăn trở để viết thế nào chứ không phải viết cái gì Quan trọng hơn lại vẫn là tác phẩm của anh nói được điều gì.” [xem 5]

Phải chăng, vì lẽ đó mà những đóng góp của nhà văn cho nền văn học nước nhà không phải là sự cách tân trong cách viết Tác phẩm của ông không

phải là những “của lạ” mà là ở sự mộc mạc, nguyên sơ, cổ điển trong phong

cách, là cách nhìn đầy mới mẻ về xã hội, về cuộc sống Đọc ông ta thấy căm phẫn cái ác, muốn sống nhân ái hơn, có tình hơn Điều cốt yếu của một tác phẩm tốt là phải trung thực, nói lên được nỗi niềm khát khao cháy bỏng chính đáng của nhân dân, của cả dân tộc

Những quan niệm nghệ thuật về cuộc đời và con người của Dương Hướng đã chi phối đến cách xây dựng những hình tượng nhân vật cơ bản Những nhân vật trong tiểu thuyết Dương Hướng rất đa dạng, nhiều màu vẻ: là nạn nhân hoặc tội nhân, là chính nhân hoặc phế nhân, là thiện nhân hoặc ác nhân Tất cả tạo nên một thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Dương Hướng phong phú và không ít phức tạp

2.3 Các dạng thức nhân vật cơ bản

Xã hội hiện đại ngày càng có nhiều biến động kéo theo đó là sự biến đổi của con người Trong văn chương đương đại, trên tinh thần dân chủ đã xuất hiện những nhu cầu mới trong việc phản ánh – khám phá – nghiền ngẫm các kiểu tính cách nhân vật Thực tế tiểu thuyết gần đây đã cho thấy sự đa dạng này Kiểu nhân vật đơn phiến lùi vào rất xa, thay vào đó là những con người

đa diện, phức hợp

Tiểu thuyết của Dương Hướng là những tiểu thuyết có quy mô lớn về số

trang Bến không chồng - 300 trang đến Dưới chín tầng trời - 500 trang Dung

lượng tác phẩm lớn kéo theo sự phong phú, đa dạng của các nhân vật với

nhiều số phận, mảnh đời khác nhau làm nên một cõi “trần gian đời người”

với nhiều biến cố thăng trầm của thời đại Trong đó các nhân vật được xây dựng hết sức phong phú và đa dạng (hàng trăm nhân vật) Vì vậy, các tiêu chí

truyền thống trong việc phân chia nhân vật tỏ ra không đủ sức bao quát sự phong phú và phức tạp của các kiểu cấu trúc nhân vật hiện nay Do đó, sự phân định của chúng tôi về các dạng thức nhân vật cơ bản trong tiểu thuyết của nhà văn Dương Hướng chủ yếu dựa trên đặc điểm nổi bật của các nhân vật trong các tiểu thuyết của ông

2.3.1 Nhân vật có số phận bất hạnh

Theo Từ điển tiếng Việt, “bất hạnh” là không may gặp phải điều rủi ro,

làm cho đau khổ Nhân vật có số phận bất hạnh là nhân vật gặp những ngang trái trong cuộc đời dẫn đến đau khổ, thậm chí trở thành bi kịch Xây dựng kiểu nhân vật có số phận bất hạnh không phải là nét mới trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại Nhưng trên cái nền của kiểu nhân vật truyền thống, Dương Hướng đã đem đến cho người đọc một cách tiếp cận, nhận thức mới rất sâu sắc Nhà văn đã đề cập đến những điều khuất lấp, những vấn đề mà văn học trước đây không mấy lưu tâm Đọc tiểu thuyết của Dương Hướng, người đọc bắt gặp đầy rẫy những số phận bất hạnh, những con người với những bi kịch của cuộc đời, bi kịch của tình yêu, hôn nhân dần được hiện lên trên phông nền của chiến tranh và thời kì hậu chiến

Tiểu thuyết của Dương Hướng chứa phần lớn là những nhân vật có số

phận bất hạnh như: Vạn, Nghĩa, bà Nhân, Hạnh, Thắm, Dâu,… (Bến không

chồng); ông bà Đức Cường, Thương Huyền,… (Dưới chín tầng trời) Họ là

những người phải gánh chịu hậu quả của những cuộc chiến tranh dai dẳng và tàn khốc nhất, không chỉ là những người lính trực tiếp ra chiến trường mà còn

là những cô gái ở “Bến không chồng” Thậm chí khi hòa bình, số phận của

những con người này cũng trở nên bi thảm Những người lính hoặc chết trận hoặc trở về với những vết thương trên thân thể và trong tâm hồn Họ trở nên

xa lạ, lạc lõng ngay trên mảnh đất quê hương mình, với những vấn đề “đa

đoan, đa sự” của ngày hôm nay Chiến tranh đã thành quá vãng nhưng những

dư âm của nó đã trở thành nỗi ám ảnh, day dứt khôn nguôi, tạo nên những

“vùng đau” trong sâu thẳm hồn người Đó chính là những “dị họa của chiến tranh”, là những đổ nát, đau thương chồng chéo trong mỗi con người khi đã

từng chứng kiến nó Chiến tranh đã đem đến sự bất hạnh cho con người Đó là

bi kịch của người lính Điện Biên năm xưa - Nguyễn Vạn trở về sau chiến tranh với “những tấm huân chương rung rinh, lấp lánh trên ngực”; cùng với

“dấu tích oanh liệt trên chiến trường là vết thương trên bả vai và một ống chân bị gãy, làm bước đi của Nguyễn Vạn cứ tập tễnh” [xem 12] Đã qua đi những năm tháng nhọc nhằn của cuộc chiến, Nguyễn Vạn trở về làng Đông trong niềm kiêu hãnh Thế nhưng cuộc sống thời bình không dữ dội bởi mưa bom bão đạn nhưng lại chứa đầy cạm bẫy, đầy rẫy những thử thách âm thầm cắn xé lòng người

Nguyễn Vạn của một thời quá khứ vinh quang mà trong thời bình số phận lại đầy sóng gió Ở nhân vật này nếu nhìn theo cảm hứng sử thi thì Nguyễn Vạn là một người anh hùng đáng được tôn vinh Nhưng nếu nhìn theo cảm hứng đời tư, thế sự, Vạn chỉ là một kẻ bại trận giữa mặt trận đời thường Bởi Vạn không dám sống và đấu tranh cho tình yêu của mình, không thể vượt qua những định kiến của dòng tộc, xã hội Mãi đắm chìm trong quá khứ anh

đã để tuổi trẻ vụt qua và phải sống trong cô đơn “Vạn thấy cần phải giữ mình giống như những cô gái giữ tiết hạnh vậy” [12; 194], rồi chợt nghĩ khi đêm đêm một mình vác súng nằm trên lò gạch săn máy bay Mĩ chợt lóe lên trong tâm trí: “đến bây giờ Vạn mới thấy tiếc không lấy vợ sớm”, “đã mấy khi Vạn nghĩ đến bản thân mình” Anh không dám sống đúng với bản thân bởi anh từng là một người lính, và những hủ tục ở làng quê vẫn tồn tại trong dòng họ

mà anh không thể vượt qua để đến với Nhân – Người đàn bà họ Vũ có chồng

hy sinh ở mặt trận Hay bà Hơn, trước làm con dâu địa chủ sau làm mẹ bộ đội