BÁO CÁO THỰC TẬP-CHUYÊN ĐỀ CHẠM KHẮC GỖ

để phù hợp với yêu cầu và thị hiếu của ngời tiêudùng nhng những thay đổi đó chỉ nhằm nâng cao chất lợng sản phẩm chứkhông đợc làm mất đi chuẩn mực đặc sắc và truyền thống vốn có của nhữn

Chơng1 Tổng Quan 1.1 Tìm hiểu nghề chạm khắc gỗ

1.1.1 Khái niệm chung

Nghề chạm khắc gỗ có ở nhiều nớc trên thế giới với phong cách khácnhau, ở nớc ta ckạm khắc gỗ là một nghề mang tính cổ truyền của nhân dân

ta Nó đợc hình thành và phát triển qua nhiều thời đại và kinh nghiệm đợctruyền từ đời này sang đời khác để chế tác các sản phẩm từ gỗ mang nhữngnét đặc trng về văn hoá dân tộc, với việc sử dụng nguyên liệu, thủ pháp chạmkhắc có tính truyền thống riêng Trong nghề chạm khắc gỗ, phấn lớn dùngcông cụ thủ công nh chàng tách, các loại đục Toạ ra các bức văn hoa, phù

điêu, lèo, bệ tủ chè, bệ sập, tợng ngời, con giống

Nghề chạm khắc gỗ là nghề dân giã nhng cũng là nghề mỹ thuật tạo ranhững sản phẩm vừa có giá trị sử dụng hàng ngày, vừa có giá trị thẩm mỹ gópphần nâng cao giá trị sử dụng của gỗ trong nền kinh tế quốc dân và nâng caochất lợng cuộc sống của nhân dân

Ngoài những sản phẩm chạm khắc gỗ thuần tuý bằng đục, chạm nhiềuloại sản phẩm mộc chạm khắc đợc kết hợp với khảm xà cừ hay công nghệtrang sức bằng sơn mài rất đặc sắc Các sản phẩm chạm khắc gỗ rất đa dạng

và phong phú, phần lớn là những đồ dùng hay những đồ vật trang trí khônggian nội thất có tính thẩm mỹ đạec biệt tạo ra sự trang trọng mà con ngơuì dễcảm nhận đợc

Hiện nay nghề chạm khắc gỗ để sản xuất hàng hoá là các vật dụng nhgiờng, tủ, bàn nghế cũng nh các mặt hàng khác có giá trị văn hoá đang có xuhớng phát triển tơng đối mạnh tại mtj số làng nghề và nhiều cơ sở sản xuấttrên cả nớc

1.1.2 Quá trình phát triển nghề chạm khắc gỗ

1.1.2.1 Nghề chạm khắc gỗ trongh các giai đoạn lịch sử trớc đây

Nghgề chạm khắc gỗ là một nghề có từ lâu đời và có nhiều nrts truyềnthống của dân tộc Nó đợc phát triển qua nhiều thời đại đặc biệt là từ đời nhà

Lý đến nay còn lu truyền lại nhiều tác phẩm chạm khắc có giá trị Nhiều đình

chùa, miếu cổ đợc chạm trổ rất tinh vi, những hioa văn trang trí, những conrồng, phợng Nhiều kho tợng phật bằng gỗ đợc bàn tay tài hoa của nghệ nhânsáng tạo rất độc đáo có giá trị lịch sử và thẩm mỹ cao Có thể nói sản phẩmchạm khắc gỗ ở Việt Nam có nét tơng đồng với Trung Quốc Do sự giao lu vănháo giữa hai dân tộc Từ xa đến nay chúng ta đều tiếp thu từ Trung Quốc vềmẫu mã bằng nhiều cách sau đó phát triển thành những sản phẩm có nhữngnét độc đáo riêng sinh động và phong phú.

Những cung điện nguy nga của các vua chúa trong các triều đại đềuphải sử dụng nhiều nghệ nhân chạm khắc gỗ trong kiến trúc cũng nh trôngtrang trí nội thất

Nghề chạm khắc gỗ cũng đợc dử dụng nhiều trong các công trình kiếntrúc dân dã, trong các đồ mộc cỏ truyền nh: Sập gụ, tủ chè, tủ tam sơn, tue bánnguyệt hay tủ chùa, sa lông cổ, bàn thờ, tủ thờ

Sản phẩm mộc chạm khắc ngày nay có nhiều nét cải biếnvề đờng nét,hoa văm, kiểu dáng, liên kết để phù hợp với yêu cầu và thị hiếu của ngời tiêudùng nhng những thay đổi đó chỉ nhằm nâng cao chất lợng sản phẩm chứkhông đợc làm mất đi chuẩn mực đặc sắc và truyền thống vốn có của nhữngsản phẩm chạm khắc truyền thống đó

1.1.2.3 Quá trình phát triển nghề chạm khắc gỗ ở một số làng nghề tiêu biểu ở nớc ta

a) Tại làng nghề Vạn Điểm

Làng nghề chạm khắc truyền thống Vạn Điểm – Hà Tây là một trongnhững làng nghề lâu đời ở nớc ta Quá trình phát triển của nó gắn liền với sựphát triển của kinh tế xã hội cũng nh văn hoá của dân tộc ta Theo các nghệnhân của làng nghề thì từ xa xađã có những sản phẩm làm bằng gỗ xuất hiện ởnớc ta nhng có lẽ nhuồn ngốc của nó đợc bắt nguồpn từ Trung Quốc Nhữngsản phẩm chạm kháec này chủ yếu xuẩt hiện trong các gia đình có địa vị trongxã hội, cũng nh tầng lớp thợng lu Do điều kiện kinh tế nớc ta lúc bấy giờ cònthấp nên những sản phẩm chạm khắc gỗ còn rất khan hiếm

Khi đời sống vật chất của con ngời đợc nâng cao thì nhu cầu thẩm nỹ đã

đợc nâng cao, do vậy nhu cầu từ những sản phẩm làm từ gỗ ngày càng tăng,mỗi gia đình đều mong muốn có một bộ bàn nghế, tủ làm từ gỗ trong nhà đểthể hiện sự trang trọng giàu có của mình Trớc tình hình đó ngời dân nảy sinh

ý tởng chế tạo ra các sản phẩm này ngay tại gia đình, địa phơng mình Với ý ởng của nhnmgx ngời có nhu cầu đã thuê thợ mộc để làm ra những sản phẩmtheu mẫu sẵn có Nhng do tay nghè chuyên môn cũng nh kinh nghiệm về sảnxuất đồ mộc của những ngời thợ còn rất hạn chế nên những sản phẩm họ làm

t-ra còn rất thô kịch, khônh hợp lý về kích thớc, những đờng net hao văn còn rấtvụng về, thiếu đi nét thẩm mỹ của sản phẩm Nhng dù sao những sản phẩm

đầu tiên đã ra đời tại địa phơng Xuất phát từ sự khởi đầu đó mà các sản phẩm

kế tiếp lần lợt đợc ra đời và tính thẩm mỹ hay chất lợng sản phẩm ngày đợchoàn thiện hơn nhng do đất nớc ta đang chiến tranh nên nghè mộc không có

điều kiện phát triển Việc sản xuất hầu nh bị dán đoạn hoàn toàn Khi chiếntranh kết thúc, hoà bình lập lại, cả nớc cùng bắt tay vào công cuộc xây dựngChủ Nghĩa Xã Hội đời sống của nhân dân còn khó khăn, cha thể ổn định Do

đó những ngời dân trong làng không có điều kiện để khôi phục, đầu t sản xýât

ra những sản phẩm thủ công mỹ ngyhệ từ gỗ Nhng với hàng loạt chính sáchmới của nhà nớc đã đợc thực thi làm cho đời sống kinh tế xã hội của nhân dân

ta ngày càng hoàn thiện Lúc này những gia đình khá giả ở làng do buôn bán

họ đã tiếp cận thị trờng Họ nhận thấy rằng mặy hàng thủ công mỹ nghệ caocấp đợc làm từ gỗ đã đang và sẽ đem lại lợih nhuận cũng nh giá trị kinh tếcao Bởi các sản phẩm đó luân có tính thẩm mỹ hiện đại gắn liền với văn hoátruyền thống của dân tộc và cũng bởi chất liệu gỗ đã trở lên quen thuộc và

thân thiện với cuộc sống thờng ngày của con ngời Chính vì vậy, họ đá đầu t

để sản xuất những mặt hàmg này Lúc đầu quy mô sản xuất còn nhỏ vì nhânlực ít, dụng cụ ddoof nghề còn thô sơ, do vậy sản phẩm làm ra với số lợng ít

và chất lợng còn kém Ngày nay với sự hỗ trợ của một số máy móc thiết bị vànhu cầu của thị trờng tăng, nên quy mô sản xuất ngày càng đợc mở rộng,nguồn nhân lực dồi dào nên năng xuất chất lợng của sản phẩm tăng rõ rệt Lúc

đầu các sản phẩm làm ra chủ yếu phục phụ của nhu cầu nhân dân địa phơngcũng nh các vùng khác của đất nớc Mấy năm gần đây các sẩn phẩm của làngnghề đã đợc xuất khẩu sang thị trờng Nhật Bản, Hàn Quốc Làng Vạn Điểm

có khoảng 400 hộ gia đình thì có tới 98% hộ gia đình sản suất đồ mộc, còn2% hộ gia đình làm các công việc khác do họ không có điều kiện hoặc cũng

có thể họ đã có nghề nghiệp ổn định khác Xét thấy khả năng phát triển củalàng nghề, cách đây 4 năm (năm 2000), tỉnh uỷ Hà Tây đã cấp bằng côngnhận làng Vạn Điểm là làng nghề truyền thống

b) Quá trình phát triển tại làng nghề La Xuyên – Nam Định

La Xuyên là làng nghề chuyên sản xuất đồ mộc truyền thống lâu đờinhất ở Việt Nam Khi mới hình thành làng nghề với quy mô sản xuất nhỏ chỉ

có một số gia đình làm nghề này, do vậy số lợng sản phẩm còn rất ít và chất ợng cha cao, sự đa dạng về các loại hình sản phẩm còn hạn chế, công cụ dùng

l-để sản xuất còn rất thô sơ

Tóm lại trong thời kỳ này sản xuất chỉ dừng lại ở mức độ thủ công Dolàng nghề La Xuyên xuất hiện sớm nhất ở nớc ta, do đó chịu ảnh nhiều từ haicuộc chiến tranh tàn phá của thực dân-đế quốc va nhất là cuộc chiến chông sxâm luợc phơng bắc, nên La Xuyên cha co điều kiện phát triển.Sau đó cùngvới s phát triển của khoa học kĩ thuật máy móc dã đợc đa vào một số công

đoạn của quá trình sản xuất nh:trong khâu pha phôi gỗ có máy ca vòng lợn,máy vanh trong khâu chạm khắc co máy lấy nền,máy lọng, trong khâu trangsức co máy phun sơn-vécny, máy xoa(đánh nhẵn nhng chỗ phẳng) Đã giúpcho nhng ngời thợ giảm đợc công lao động, tăng số lợng sản phẩm và cũnggóp phần cải thiện, nâng cao chất lợng sản phẩm.Song song với sự phát trieenrcủa nền kinh tế là sự giao la văn hoá rất mạnh mẽ gia Việt Nam với cac nớctrên thế giới, đặc bieetj là sự trao đổi học hỏi gia hai nền văn hoá Việt Nam-Trung Quốc, cùng với sự sáng tạo tài tình của nghệ nhân,nhng ngời thợ chạmkhắc trong làng nghề,để đáp g yêu cầu của thi trờng.Do vậy mà sự đa dạng vềchủng loại, mẫu mã của các sản phẩm chạm khắc ở La Xuyên đã đợc nâng cao

rõ rệt.với sự nhanh nhạy nắm bắt thị trờng,một số ngời dân đã mạnh dạn đầu tvào sản xuất và đứng ra thành lập công ty chuyên kinh doanh buôn bán cácsản phẩm mộc chạm khắc do chính làng nghề làm ra Từ dó quy mô sản xuấtcủa làng nghề ngày càng đợc mở rộng,từ mọt vài hộ gia đình đến hầu hết cácgia đình trong làng đều sản xuất đò mộc chạm khắc ,hơn thế nữa còn xuấthiện rất nhiều công ty,các doanh nghiệp, các xởng sản xuất Do quy mô sảnxuất tăng ,nguồn nhân lực cung tăng nên năng suất, chất lợng sản phẩm nângcao rõ rệt.Hiện tại các sản phảm của làng nghề sản xuất ra không chỉ đáp ứg

đợc yêu càu sử dung của ngời dân trog nớc mà còn xuất khẩu ra nớc ngoài nh

Đài Loan,Hồng Công Các loai hình sản phẩm tiêu biểu mà làng nghề sảnxuất là: các loại sập, các loại bàn ghế, ban thờ,các loại tợng con giống, tợngngời, các loại tủ

Nhng chủ yếu vẫn là sản xuất các loại tủ, bàn ghế, sập Trớc đây nguyênliệu dùng trong sản xuất là các loại gỗ tiêu biểu nh: Mun, Trắc, Gụ, Cẩm h-

ơng, Sơn huyết nhng mấy năm gần đây do yêu cầu của ngời sử dụng , do giácả của nguyên liệu, do sự khan hiếm của các loại gỗ quý nên hiện nay làngnghề chủ yếu dùng gỗ Gụ để sản xuất.Hiên nay số nhà làm nghề sản xuất đồmộc truyền thống chiếm tới 97% số hộ gia đình trong làng nghề Những ngờitham gia sản xuất tạu làng nghề không kể đến tuổi :từ những em nhỏ đến các

cụ già.Mức thu nhập của ngời thợ không phụ thuộc vào tuổi tác mà phụ thuộcvào tay nghề , song với những ngời thợ tiếp xúc với nghề rất sớm do đó taynghề của họ rất tốt nên thu nhập khá cao: thu nhập thấp nhất khoảng 350000đ/tháng, mức thu nhạp cao nhất khoảng 2 500 000đ/tháng Hiện nay,làngnghề có 8 nghệ nhân và 21 công ty, doanh nghiệp lớn nhỏ

c)Quá trình phát triển ở làng Đồng Kỵ –Bắc Ninh

Đồng Kỵ – Bắc Ninh là làng nghề đã có từ lâu đời, bắt đầu từ nhữngnăm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp làng nghề sản xuất đồ mộc truyềnthống đã đợc thành lập Trải qua hai cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm,cùng với sự phát triển của xã hội, sự phát triển không ngừng của khoa hoc kỹthuật, với sự giao lu kinh tế thời mở cửa giữa Việt Nam với các nớc trên thếgiới, do vậy mà làng nghề có rất nhiều cơ hội để phát triển Từ một làng nghềvới quy mô sản xuất nhỏ , công cụ sản xuất thô sơ , số lợng sản phẩm hanchế , chất lợng còn kém, qua quá trình pát triển cho đến bây giờ đã tạo ra làngnghề sản xuất đồ mộc chạm khắc truyền thống nổi tiếng khắp trong và ngoàinớc

Đồng Kỵ với lợi thế có vị trí địa lý gần với trung tâm kinh tế - văn chính trị của đất nớc( Hà Nội), nên việc lu thông vận chuyển hàng hoá , sảnxuất , kinh doanh buôn bán rất thuận lợi Đồng Kỵ là làng nghề có tốc độ pháttriển nhất so với các làng nghề sản xuất đồ mộc chạm khắc truyền thống ởViệt Nam Cùng với những hộ gia đình sản xuất với quy mô lớn là sự ra đờicủa rát nhiều công ty ,cho đến bây giờ đẵ thành lập khu công nghiệp Đồng

hoá-Kỵ chuyên kinh doanh, buôn bán, sản xuất đồ mộc truyền thống cao cấp Hầuhết những ngời dân trong làng đều tham gia làm nghề.Sản phẩm mộc mà làngnghề sản xuất ra rất đa dạng, nhiều chủng loại nh: bàn, nghế, giờng, sập, tủ,ban thờ, tợng ngừơi , tợng các con giống rất sinh động, phù điêu, cuốn th nh-

g sả phẩm mũi nhọn của làng nghề là các loại bàn ghế cao cập Các mặt hàngnày không chỉ đáp ng yêu cầu sử dụg trong nớc mà còn xuất khẩu đi nhiều n-

1.1.3 Tìm hiểu về công nghệ chạm khắc

Nghề chạm khắc gỗ và sản xuất đồ mộc ở nớc ta nói chung và ở làngnghề Vạn Điểm – Hà Tây, La Xuyên – Nam Định, Đòng Kỵ – Bắc Ninhnói riêng là một nghề cổ truyền và có nhiều nét độc đáo cả về mặt tạo hình, cả

về mặt kết cấu, cũng nh thủ pháp công nghệ Chúng ta dùng thuật ngữ “Sảnphẩm của chạm khắc gỗ” để hiểu là gồm các hoa văn, phù điêu, tợng congiống, tợng ngời, lèo tủ, là loại phù điêu đặc biệt ở trang trí để trang trí phíatrên khung giờng, tủ chè, bệ sập và bệ tủ Còn thuật ngữ “Sản phẩm mộc chạmkhắc” đợc hiểu là sản phẩm mộc có két cấu đơn giản hay phức tạp mà chi tiếtcủa chúng phần lớn la sản phẩm của chạm khắc có các nhóm sản phẩm chạmkhắc truyền thống nh: Đồ tế tự, là những đồ dùng trong thờ cúng, dồ dùngtrong sinh hoạt gồm các loại nh bàn, nghế, giờng, sập, tủ các kiểu, các vậtdụng dùng trong cung đình và sau đây chúng ta dùng thuật ngữ “ Sản phẩmchạm khắc gỗ” the nghĩa chung, tức là không có ý phân biệt sản phẩm củachạm khắc hay sản phẩm mộc chạm khắc

Để tạo một sản phẩm chạm khắc, tức là một sản phẩm chạm khắc cócấu trúc đợc hình thành từ những chi tiết có chạm khắc phải có sự tham giacủa hai loại thợ cơ bản là thợ đục (thợ chạm khắc) và thợ ngang( hay thợmộc) Thợ đục chỉ chuyên dùng đục chạm, thợ ngang thực hiện các việc tạophôi, gia công liên kết và lắp ráp sản phẩm.

- Phù điêu:

Là những hình chạm khắc nổi trên gỗ phẳng cấu thành một bứctranh có chủ đề nhất định

- Tợng con giống:

Là tợng những con vật nh: Voi, Hổ, Báo, Hơu, Nai, Chim, Rồng, S tử

Đợc chạm khắc riêng biệt hoặc từng cụm trong quần thể, tợng đợc hoàn thiện

ở tất cả các màu trong không gian Con giống đợc tạo thành theo phong cáchhiện đại hoặc phong cách cổ

- Tợng ngời:

Đợc chạm khắc hoàn thiện ở các mặt trong không gian, nó có thể đợctạo thành riêng biệt hoặc trong một quần thể Tợng ngời đợc chạm khắc theocác tích cổ nh tợng tiên, phật, tam đa hoặc theo mẫu những ngòi đơng đại

- Lèo tủ:

Là loại phù điêu đặc biệt dùng để trang trí phía trên của khung gơng tủchè Lỡo tủ thờng đợc chạm khắc theo các chủ đề: Tứ Quý; Tùng; Cúc; Trúc;

Mai, Tứ linh, Long, Ly, Quy, Phợng, Bát tiên Có loại lèo đơn, lèo kép Leod

đơn chỉ chạm theo một tầng, lèo kép chạ thành hai tầng

- Bệ tủ chè:

Là phần đế của tủ chè đợc chạm khắc gỗ ba mặt (mặt trớc và haimặt bên của tủ) Bệ tủ chè cũng đợc chạm khắc theo chủ đề: Tứ linh, Ngũphúc

Một kiểu cụ thể đợc thể hiện bằng cấu trúc, phong cách tạo hình, toạdáng thờng đợc gọi là mẫu Đối với đồ mộc chạm khắc mẫu thực đã đợc chếtạo rất có ý nghĩa thực tế đối với việc sản xuất theo mẫu Mộu đợc thể hiệnbằng các hình thức cũng rất thông dụng Mộu đợc thể hiện bằng các bản vẽ kỹthuật còn ít đợc sử dụng do nguồn nhân lực đợc đào tạo để thể hiện các bản vẽcòn bị hạn chế

c) Các dụng cụ trong nghề chạm khắc gỗ

- Bàn thao tác:

Dùng để đặt phôi liệu trên mặt bàn trong quá trình gia công chạm khắc

gỗ Tạo điều kiện gia công gỗ dễ dàng, yêu cầu bàn thao tác phải chắc chắn,không rung Mặt bàn đủ rộng, phẳng để đặt phôi liệu, dụng cụ gia công thuận

tiện Đồng thời bàn cũng phải dầy để khi đóng đục hay tràng mặt bàn không

bị rung đảm bảo chạm đục chính xác Bàn thao tác phải có cấu trúc sao cho dễkẹp giữ phôi liệu trong quá trình gia công Chiều cao cuỉa bàn phải phù hợpvới ghế ngồi và tầm vóc của ngời thợ Bàn thao tác có kích thớc trung bình:cao 70 cm, mặt bàn rộng 50 cm, dài 80 cm Mặt bàn gồm hai phần: một phần

để đặt phôi liệu và một phần để đặt dụng cụ chạm khắc

- Ghế ngồi thao tác:

Để ngời gia công ngồi gia công sản phẩm chạm khắc Kích thớc trungbình của ghế là: cao từ mặt đất đến mặt ngồi là 45 cm, mặt ghế ngồi có kíchthớc 40 x 38 cm, chiều cao lng tựa là 39 cm

- Mỏ lê:

Dùng để kẹp chặt phôi liệu trên bàn thao tác giúp ngời thợ gia công dễdàng Mr lê phải dễ thá lắp, nới và kẹp nhanh để khi xoay phôi liệu gia côngkhông lãng phí thời gian Mỏ lê là một thanh sắt, một đầu cuốn cong đập bẹt

để không làm xây xát gỗ Kích thớc: Bán kính cong R = ( 4 – 6) cm, đờngkính thanh sắt 10 mm Mỏ lê đợc xuyên qua lỗ tròn của mặt bànthao tác

- Chàng tách:

Dùng để trổ, tách nét, tách những đờn nét khoanh lợn mà cácdụng cụ khác không thể thực hiện đợc Cấu tạo gồm hai phần chính: Tôngbằng gỗ hình trụ, đuôi tông có độ vát để dùi đục gõ vào khi thao tác: Phần sắt

có lỡi là thanh sắt đợc đắp thép 3 cm, đuôi là ống sắt tròn hình loe, giữa phần

đuôi và lỡi tạo thành một góc tù

to, tóc s tử…Đục doãng trái để đọng những phần trong hoa, áo, đọng các thâncây lõm

+ Đục doãng to: Để đục phá những đờng cong lớn, đục phá dải áo tợng,

đục phá hình khối, đục phá những đờng cong có độ cong nhỏ

+ Đục vụm thờng: Để đục các đờng cong nhỏ nh tà áo, nếp nhăn, vànhtai trong, mắt, sóng nớc…làm hoa Cạnh cắt chính của đục vụm có độ vát lớnhơn độ cong cạnh cắt chính của đục doãng Đục vụm thờng dùng để đục pháphải có phần sắt dầy hơn

+ Đục vụm trái: Khi đọng những đờng đọng mà dùng đục vụm phảikhông đợc do lỡi đục bị cắm xuống gỗ, ta dùng đục vụm trái, khi đó phoi gỗ

+ Nạo: Để nạo các chi tiết của sản phẩm làm nhẵn mặt gia công

- Dùi đục: dùng để đóng chàng, đục trong khi gia công Cấu tạo: dùi

đục bằng gỗ có kích thớc dài 38 cm, đầu to: 5 x 4 cm; đầu nhỏ: 3 x 4 cm

- Đá mài: để mài các loại dụng cụ chạm khắc gỗ

1.1.3.2 Quy trình công nghệ chạm khắc gỗ gồm các công đoạn sau

Nghiên cứu bản vẽ hoặc mẫu → chọn gỗ dùng để chạm khắc → phaphôi gỗ → vạch mẫu mặt chính diện → đục vỡ theo mặt chính diện → vạchmẫu mặt bên chuẩn vuông góc với mặt chính diện → đục vỡ theo mẫu mặtchuẩn bên → vạch mẫu các mặt còn lại → đục vỡ theo mẫu các mặt còn lại →

đục vỡ tạo dáng → gọt → hoàn thiện dáng và cấu trúc→ nạo → tỉa → đánhbóng sản phẩm.

và chi tiết của bản vẽ Khi nhận đợc mẫu để chạm khắc, ngời thợ cần chú ý

đến bố cục tổng thể của mẫu: tỷ lệ, kích thức mẫu, những phần lồi, lõm trênmẫu

b) Chọn gỗ dùng để chạm khắc

Gỗ dùng cho chạm khắc thờng là: Mun, Trắc, Gụ, Lát,Cẩm Lai, Lõi mít,Pơmu , de, Giổi, Thừng mực và các loại gỗ mịn thớ khác để chạm khắc nhữngsản phẩm thông thờng Trong các công trình kiến trúc ngời ta cũng có thểchạm khắc trên các ch tiết gỗ Lim, Nghiến trong quần thể kiến trúc

Khi chọn gỗ cần chú ý: sản phẩm chạm khắc gỗ là một mặt hàng caocấp, nhiều sản phẩm có rất nhiều chi tíêt phức tạp và tinh vi do vậy nguyênliệu để làm ra loại hình sản hpẩm này đáp ứng yêu cầu về chất lợng Chính vì

lý do này mà gỗ dùng để tiến hành chạm khắc phải có vân thớ đẹp, lỗ mạchnhỏ, không bị mối mọt, ít nứt

Căn cứ đặc điểm, tính chất và yêu cầu sản phẩm mà chọn gỗ sao chophù hợp:

- Những sản phẩm chạm khắc cần gỗ chắc, dai, không nứt, mầu sẫm nhlèo tủ chè, bệ tủ chè, bệ sập, bàn nghế thờng dùng gỗ Gụ, Mun, Trắc

- Muốn ản phẩm có vân thớ đẹp, bóng mịn thờng dùng gỗc Cẩm Lai,Vân Xa;

- Sản phẩm chạm khắc làm bằng gỗ Pơmu, Hoàng Đàn vừa bóng đẹpvừa có hơng thơm thờng dùng đợc chạm các đồ thờ:

- Làm tợng màu vàng thờng dùng gỗ mít, tợng có màu trắng thờng dùng

gỗ bởi

c) Pha phôi gỗ

Tính kích thớc tổng thở ( dài, cao, rộng) của sản phẩm bao giờ cũng nhỏhơn kích thớc của phôi liệu vì nó có độ d gia công Tuy nhiên, ta khồng thở đểlợng d gia công tuỳ tiện Bởi vì nếu để lợng d gia công quá lớn dễ gây ra lãngphí gỗ, lãng phí công lao động do phải đục đẽo phần gỗ bỏ đi quá nhiều làmgiảm năng suất lao động nâng cao giá thành sản phẩm Ngợc lại nếu để lợng

d gia công quá ít thì dễ sai quy cách kích thớc Hoặc không đảm bảo chất lợngsản phẩm do lợng gỗ d trong quá trình gia công là rất ít, khó có thể sửa sang

đánh bóng

Yêu cầu kỹ thuật pha phôi: Mặt phôi sau khi pha phải thẳng, nhãn,chuẩn xác theo đờng vạch mực, không để mặt phôi lồi lõm nham nhở hoặc sơxớc rạn nứt

d) Vạch mẫu mặt chính diện

Mặt chính diện là mặt phải trớc của sản phẩm Mặt chính diện yêu cầukhông đợc khuyết tật, có vân thớ đẹp, không xoắn thớ để gia công đợc thuậntiện

Mẫu vạch là tấm bìa đã đợc trổ theo hình dạng kích thớc và chi tiết của vậtmẫu chạm khắc, mực vạch mẫu phải chọn sao cho rõ nét với phần gỗ phôiliệu

Trình tự vạch mẫu trên mặt chính diện:

- Đặt phôi nằm ngay ngắn trên bàn (mặt chuẩn ở trên) ;

- áp mặt mẫu bìa trên mặt chuẩn chính diện;

- Vạch mực đờng bao quanh sản phẩm:

- Vạch mực các chi tiết từ trên xuống dới, từ trái qua phải.

e) Đục vỡ theo mẫu mặt chính diện

- Đục vỡ mẫu có ý nghĩa tơng tự nh phác thảo dáng vóc trong hội hoạ.Trong nghề chạm khắc gỗ, đục vỡ có vai trò rất quan trọng, nó tạo dáng vóccủa sản phẩm Trong quá trinh đục vỡ nhiều phần gỗ đợc bò đi, giữ lại phần gỗtạo nên hình hài sản phẩm Tuy nhiên, đây mới chỉ là dáng vóc sản phẩm sơchế cho nên khi đục vỡ phải để lại lợng d gia công nhất định dành cho cáckhâu gọt, nạo, tỉa và đánh bóng sản phẩm sau này Nhát đục phải sắc ngọtkhông đợc để sơ xớc gỗ hoặc tạo vết nứt dù là vết nứt nhỏ

Công cụ gồm các loại đục, chàng và dùi đục Ngời thợ thờng đục vứt bỏnhững phần gỗ lớn không thuộc sản phẩm trớc Đục vỡ theo nguyên tắc tạodáng nên các nhát đục có thể mạnh mễ nhng phải chính xác, tránh đục phạmvào gỗ của sản phẩm Yêu cầu dụng cụ phải sắc, lựa theo chiều thớ để đục bỏ

đi từng phần gỗ gọn gàng sạch sẽ, không đục lan man, đục phần nào gọn phần

đó, phải tạo dáng của sản phẩm sau đó đục vỡ những chi tiết quan trọng củasản phẩm trớc tiếp đến mới đục các chi tiết khác

f) Vạch mẫu mặt bên chuẩn vuông góc với mặt chính diện

Trong kĩ thuật gia công các chi tiết mộc, việc chọn mặt chuẩn biên cũngrất quan trọng trong khi gia công cơ giới cũng nh gia công bằng phơng phápthủ công Nhng trong kĩ thuật chạm khắc khi chạm khắc tợng ngời hay congiống thì ngời thợ phải vạch mực cả 4 mặt Cho nên việc chọn mặt chuẩnchính xác rất quan trọng còn mặt đối diện các mặt chuẩn hay các mặt bên, đ-

ơng nhiên đã đợc xác định sau khi đã chọn mặt chuẩn

Tuy nhiên để chạm khắc chính xác sau khi đã chọn đợc mặt chuẩn ngời

ta chọn mặt chuẩn bên vuông góc với mặt chuẩn chính vào phía trái của sảnphẩm tuỳ theo mức độ phức tạp bên trái hoặc bên phải của sản phẩm Thờngchọn bên nào có nhiều chi tiết khó hơn là mặt phẳng bên

g) Đục vỡ theo mặt chuẩn bên

Yêu cầu kĩ thuật tơng tự nh đục vỡ ở mặt chuẩn trên đặc biệt lu ý tớinhững đờng nét đã đục vỡ trên mặt chuẩn, để kết hợp tạo dáng vóc hài hoà củasản phẩm ở 2 mặt bên còn lại Cần xác định đúng trục trọng tâm của sản phẩm

ở 2 mặt và nó là cơ sở để xác định trọng tâm hình khối của sản phẩm

Lấy đờng bao chuẩn của chi tiết về phía mặt chuẩn bên đã đục vỡ làm

đờng chuẩn từ đó vạch mẫu cả các đờng còn lại Sau khi vạch mẫu các phầntiếp theo nếu thấy các chi tiết ở cả bốn mặt không khớp nhau về dáng vóc vàkích thớc, thì ngời thợ phải kịp thời điều chỉnh để phù hợp với khuôn mẫu

i) Đục vỡ theo mẫu các mặt còn lại

Về kỹ thuật đục vỡ tơng tự nh đục vỡ các mặt trớc Cần lu ý rằng saukhi đục vỡ xong các mặt còn lại ta đợc sản phẩm ở dạng cơ bản Nghĩa là sảnphẩm phải đạt yêu cầu về tỷ lệ, kích thớc, dáng vóc hài hoà, cân đối ở tất cảcác mặt còn lại phải khéo léo, kết hợp các đờng nét, kích thớc chi tiết của sảnphẩm ở tất cả các mặt Nếu không sản phẩm sẽ méo mó rất khó khắc phục,sửa chữa

j) Đục vỡ tạo dáng

Sản phẩm chạm khắc từ tợng ngời đến con giống hay lèo, bệ tủ … phải

có bố cục hài hoà cân đối Sau khi đục vỡ cả bốn mặt rất ít khi sản phẩm đãhoàn thiện về dáng vóc, kích thớc chi tíêt Chính vì vậy bớc này nhằm mục

đích sửa sang những thiếu xót sinh ra trong quá trình đục vỡ Yũu cầu đục vỡtạo dáng phải làm cho sản phẩm có dáng vóc, kích thớc các chi tiết nh nguyênmẫu trớc khi tiến hành các khâu ra công tinh khác

Đục vỡ tạo dáng là khâu sửa sang chi tiết cho nên công cụ thờng dùng

là các chàng đục loại nhỏ yêu cầu các nhát đục phải nhẹ tay và dụng cụ phảisắc

k) Gọt

Gọt nhằm mục đích tạo cho sản phẩm có kích thớc chuẩn, đônghf thờilàm cho sản phẩm chạm khắc sạch sẽ, nhằm đảm bảo điều kiện nâng cao chất

lợng cho các khâu sau Công cụ thờng dùng để gọt bằng các loại chàng hoặc

đục

l) Hoàn thiện dáng và cấu trúc

Để chạm khắc đợc một sản phẩm có chất lợng cao phải đặc biệt chú ý

đến dáng và cấu trúc của sản phẩm nên trớc khi tiến hành hoàn thiện các chitiết ta phải tiến hành hoàn thiện dáng và cấu trúc Dụng cụ là các loại chàng,

đục sae lại những chi tiết còn thiếu xót so với bản vẽ mẫu

m) Nạo

Nào là bớc gia công làm nhẵn các chi tiết của sản phẩm Thao tác nạophải đảm bảo yêu cầu kỹ thuật Công cụ là các loại nạo, ta dùng kích thớc tonhỏ tuỳ thuộc vào kích thớc chi tiết cần nạo, thao tác nạo phải xuôi theo thớ

gỗ, nạo đều tay chánh vấp nạo làm cho bề mặt chi tiết có độn nhắm cao hoặcgãy các chi tiết nhỏ

n) Tỉa

Trong sản phẩm chạm khắc có những phần, những chi tiết cvần tỉa nh:lông chim thú, tóc, lông mày… cần phải áp dụng kỹ thuật tỉa Cách thức tỉalông chim thú hoặc tóc, râu ngời có nhiều kiểu khác nhau, có loại hình tỉa hiện

đại, nhung loại hình tỉa lông chim thú cách điệu từng nhóm lông Dù có cáchtỉa nào thì yêu cầu đờng tỉa phải sắc nét không gấp khúc, phải tỉa có đọ sâu

đều

Dùng đục hoặc chàng tách gỗ nhẹ sao cho lỡi cắt ăn chếch vào phần cầntỉa tạo thành sợi bong ra Yêu cầu thao tác phải đều không đợc lúc mạnh, lúcnhẹ

o) Đánh bóng sản phẩm

Sản phẩm chạm khắc gỗ là hàng mỹ nghệ yêu cầu phải đẹp có độ bóngcao vì thế công tác đánh bóng rất đợc coi trọng Đánh bóng sản phẩm qua cáccông đoạn: lầm sạch, nhẵn bề mặt đánh bóng, đánh si hoặc dầu bóng

+ Làm sạch, nhẵn bề mặt đánh bóng: Dùng giấy nhám thô, sau đó dùnggiấy nhám tinh đánh theo chiều thớ gỗ

+ Đánh si hoặc dầu bóng: Tiến hành nhuộm màu sản phẩm theo yêucầu( Màu vàng, đen hoặc nâu), với một số loại gỗ có thể dùng nớc vôi tronghoặc dung dịch kiềm nhẹ quét lên bề mặt sản phẩm Dùng si pha xăng trắngbôi đều nên bề mặt sản phẩm rồi đánh cho bóng, có thể dùng dầu bóng quétlên bề mặt gỗ.

1.1.4 Yêu cầu đối với sản phẩm mộc chạm khắc

1.1.4.1 Yêu cầu my thuật

Sản phẩm mộc chạm khắc gỗ dù là một bộ phận trong tổng thể đồ mộchay một sản phẩm riêng biết đều là một tác phẩm mỹ thuật Vì vậy yêu cầu

mỹ thuật đợc đặt ra trớc tiên đối với sản phẩm chạm khắc những điểm chủyếu sau:

- Hình dáng cấu tạo các sản phẩm là hai hào, cân đối những sản phẩmtheo mẫu cổ phải làm nh nguyên mẫu, vì đó là những mẫu truyền thống đsắpxếp đợc sàng lọc qua thời gian dài, đợc các nghệ nhân ở các thế hệ sáng tạo, s-

a chửa các giá trị lịch sử qua các niên đại Những sản phẩm chạm khắc theotài liệu hiện đại, tuân thủ các nguyên tắc hội hoạ, điêu khắc hiện đại, từ bốcục, tỷ lệ cho đến các chi tiết trong các sản phẩm

- Các đờng nét chạm khắc yêu cầu phải sắc bén, nuốt nà, không đẻ sơ

s-ớc trên gỗ, các chi tiết và toàn bộ sản phẩm phải có độ bóng cao Nhũngkhuyết tật của gỗ phải đợc sắp xếp vào những phần bỏ đi trong quá trình giacông

1.1.4.2 Yêu cầu công dụng trực tiếp

nó cũng có công dụng thông thờng: thí dụ tay nắm ngăn kéo bằng gỗ chạmkhắc hình bông hoa hay đầu chim thú

Những sản phẩm chạm khắc là vật dụng sinh hoạt nh bàn, ghế, giờng,

tủ, sấp … Phải tiện dụng, phù hợp với môi trờng sử dụng,phù hợp với tâm lý

và kích thớc ngời

Tóm lại: công dụng của sản phẩm chạm khắc là những sinh hoạt củacon ngời và góp phần tạo ra những môi trờng không gian có mỹ thuật

1.1.4.3 yêu cầu độ bền lâu

Sản phẩm chạm khắc gỗ dù là sản phẩm giãn đơn cũng đợc tạo ra bởinhiều công sức, vì vậy yêu cầu đối với sản phẩm chạm khắc phải có độ bềnlâu:

Kết cấu sản phẩm phải đảm bảo bền chắc, những chi tiết chạm khắc gỗchịu lực phải có kích thớc đủ chịu lực để trách gẫy hổng

Những sản phẩm chạm khắc cao cấp thờng phải làm bằng gỗ quý tơng

đối dễ gia công, vân thớ mịn đẹp không bị mối mọt, có cờng độ chịu lực cao ít

co rút

Các chi tiết gia công trong sản phẩm chạm khắc phải đợc chọn chiềuthớ gỗ sao cho không bị gẫy hoặc tạch, nứt

1.1.4.4 Yêu cầu kinh tế

Sản phẩm chạm khắc gỗ phải đảm bảo yêu cầu mỹ thuật, bền nâu, yêucầu sử dụng trông sinh hoạt vừa phải hạ giá thành sản phẩm trong sản xuấthàng chạm khắc gỗ Vì vậy cần phải:

Tăng cờng co giới hoá ở một số khâu trông quá trình gia công nh: Tạophôi bằng máy ca đĩa xẻ dọc, ca đĩa cắt ngang máy ca vông lợn một số phầnkhoét rỗng thì có thể sử dụng máy lọng, máy đục, máy khoan Một số dờngnét tỉa có thể dùng máy chuyên dùng tinh sảo

đánh bóng sản phẩm, trang sức cho sản phẩm có thể dùng máy đánhbóng chuyên dùng huặc máy phun sơn đặc biệt

Sử dụng hợp lý, tiết kiệm vật liệu gỗ theo yêu cầu chất lợng từng loạisản phẩm và chi tiết

1.2 Lịch sử nghiên cứu