Nghệ thuật tự hát của trái tim người mẹ trong thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh (qua phần tuyển thơ trong tập Bầu trời trong quả trứng)

Đúng nh Lại Nguyên Ân đã từng nhận xét: Hai chục năm nay, thơ Xuân Quỳnh đã đi vào“ ngời đọc trở thành tiếng nói tâm tình về những ngọt bùi cay đắng ở đời, tiếng nói của tình yêu và tình

-thành cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của thầy.

Đồng thời, em cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy côtrong Ban Giám Hiệu trờng Đại học S phạm Hà Nội 2, cùng các thầy, cô giáotrong khoa Giáo dục Tiểu học đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho em trongquá trình hoàn thành khoá luận này

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2008

Sinh viên

Trần Thị Thu Trang

lời cam đoan

Dới sự hớng dẫn, chỉ bảo tận tình của thầy giáo giảng viên chính

-thạc sĩ Nguyễn Văn Mỳ, tôi đã hoàn thành khoá luận tốt nghiệp này Tôi xin

cam đoan: khoá luận tốt nghiệp với đề tài “Nghệ thuật “tự hát” của trái timngời mẹ trong thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh” (qua phần tuyển thơ

trong tập Bầu trời trong quả trứng“ ”) là kết quả của quá trình tìm hiểu,

nghiên cứu của riêng tôi, cha từng đợc công bố trong bất kì công trình nào, của bất kì tác giả nào

Hà Nội, tháng 5 năm 2008

Sinh viên

Trần Thị Thu Trang

mục lục

Mở ĐầU……… …… 1

1 Lý do chọn đề tài……… 4

2 Lịch sử vấn đề………8

3 Đối tợng nghiên cứu……… 12

4 Phơng pháp nghiên cứu……….12

nội dung ……… 13

Chơng 1 : Những khái niệm chung ……… 13

1 Thơ Thơ trữ tình……….13

2 Vai trò của tình cảm và dấu ấn cá nhân của tác giả trong thơ……….15

Chơng 2 : NGHệ THUậT “Tự HáT” CủA TRáI TIM NG ờI Mẹ TRONG TH ƯờI Mẹ TRONG THƠ Ơ VIếT CHO THIếU NHI CủA xUÂN qUỳnh (Qua phần tuyển thơ trong tập “Bầu trời trong quả trứng”)……….19

2.1 Nữ sĩ Xuân Quỳnh trong thơ ca Việt Nam hiện đại……… 19

2.1.1 Xuân Quỳnh thơ và đời………19

2.2 Nghệ thuật “tự hát” của trái tim ngời mẹ trong thơ viết cho thiếu nhi của

Xuân Quỳnh (qua phần tuyển thơ trong tập “Bầu trời trong quả trứng”)……24

2.2.1 Cấu tứ……… 24

2.2.2 Giọng điệu……… 30

2.2.3 Nhìn đời bằng con mắt trẻ thơ……… 35

2.2.3 a Ngôn ngữ………37

2.2.3 b Tởng tợng………39

2.2.4 Hành trình tìm kiếm những câu trả lời cho trẻ thơ……… 44

2.2.5 Đối thoại và độc thoại……… 48

kết luận ……… 57

tài liệu tham khảo ……… 59

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Có những tác phẩm đọc một lần là ta quên ngay Nhng cũng có nhiều tác phẩm nh những dòng sông chảy qua tâm hồn ta, để lại một lớp phù sa, để lại bao ấn tợng khắc chạm trong lòng bạn đọc Nó làm ngời ta nhớ, nó khiến ngời ta thuộc, nó buộc ngời ta kể cho nhau nghe, nó thôi thúc ngời ta đọc lại:

Chỉ có thuyền mới hiểu Biển mênh mông nhờng nào Chỉ có biển mới biết

Thuyền đi đâu về đâu

(Thuyền và biển)

Em trở về đúng nghĩa trái tim em

Là máu thịt đời thờng ai chẳng có Vẫn ngừng đập khi cuộc đời không còn nữa Nhng biết yêu anh cả khi chết đi rồi

(Tự hát)

( …) )

Thơ Xuân Quỳnh là những vần thơ khó quên nh thế Bởi thơ chị là

tiếng nói thổn thức từ con tim, là khát vọng sống, khát vọng yêu th

liệt Đó là giọng thơ đầy nữ tính, sôi nổi, mê say, đầy cá tính, giàu yêu thơng ”

Bởi cảm xúc trong thơ Xuân Quỳnh luôn dạt dào và chân thành nh“ chính con ngời nhà thơ vậy ”

Đã tròn 20 năm kể từ ngày chuyến xe định mệnh cớp đi nữ sĩ tài hoa

Xuân Quỳnh, cho đến nay, những vần thơ trong Tự hát ,“ ” trong “ Thuyền và

biển” …) năm nào vẫn thuộc nằm lòng những đôi lứa đang yêu và sẽ yêu.

Riêng tôi, tôi vô cùng ấn tợng với “Tự hát” Theo tôi, chỉ riêng hai chữ

Tự hát

“ ” của tiêu đề đã chiếm đến gần nửa giá trị toàn bài thơ Không có nó,

chắc chắn đây cũng vẫn là một bài thơ tình đặc sắc, nhng thêm Tự hát“ ”những câu thơ bỗng nhiên thoát xác khỏi ranh giới của một bài thơ, với câu,với chữ, với thanh, với vần mà bay lên trở thành một khúc tình ca trọn vẹncủa trái tim Đây không còn là tiếng yêu của một nữ thi sĩ thổ lộ tình cảm củamình bằng giọng nói du dơng, ngọt ngào nữa, mà đó là lời tâm tình của mộttrái tim biết yêu Không cần tác động, không cần thúc giục, trái tim ấy tự cấtlên tiếng hát nh một nhu cầu không thể thiếu nổi ẩn sau những giai điệu đằmthắm ấy, ta vừa thấy cái chất sôi nổi, bột phát của một tâm hồn trẻ, vừa nhận

ra độ chín của một tình yêu đã lên đến đỉnh cao, một tình yêu vĩnh cửu, vợtlên khỏi ranh giới giữa sự sống và cái chết, cần phải trào ra, thoát ra, thốt lên:

Nhng biết yêu anh cả khi chết đi rồi

Càng tha thiết với bài thơ, càng trăn trở với hai từ Tự hát“ ” tôi càngbăn khoăn Có phải chỉ có tình yêu đôi lứa mới đủ sức mạnh khiến trái tim lêntiếng hay không ? Hay trái tim còn có nhu cầu nói lên điều gì nữa ?

Lần tìm lại những sáng tác không nhiều Xuân Quỳnh để lại, tôi đã rấtmãn nguyện khi phát hiện ra rằng: Xuân Quỳnh nồng nàn, cháy bỏng baonhiêu trong tình yêu, thì cũng sâu nặng, đằm thắm với trẻ thơ bấy nhiêu Hãylắng nghe trái tim ngời mẹ Xuân Quỳnh “tự hát” lên những giai điệu thiêngliêng của tình mẫu tử!

Xuân Quỳnh có một tuổi thơ dữ dội, cuộc sống sau này cũng đầy nhữngbất hạnh, cực nhọc nhng chị đã vợt qua tất cả để sống cho ra sống, sống để màlàm thơ, sống để mà yêu con Xuân Quỳnh đến với thơ nh một định mệnh và

đến với thơ thiếu nhi nh một thiên chức Nó nh một logic tất yếu trong cuộc

đời Xuân Quỳnh: chị sinh ra, yêu, làm thơ, làm mẹ và viết thơ cho con Những

ai đã từng đọc thơ Xuân Quỳnh hẳn sẽ thấy đây là một món quà vừa quen vừalạ dành cho thiếu nhi: nó đằm thắm yêu thơng nh một cái hôn; dịu dàng, thanhtao nh một đoá hoa; ngọt ngào, ngát thơm nh một chiếc bánh…

Trong t

“ cách ngời phụ nữ, ngời yêu và ngời vợ, Xuân Quỳnh để lại một

di sản thơ tình yêu đằm thắm và da diết đến khắc khoải Trong t cách một ngời mẹ, Xuân Quỳnh cũng để lại một gia tài thơ viết cho con, cũng là viết cho các thế hệ trẻ thơ thật dồi dào và trong trẻo, ngộ nghĩnh và dễ thơng ” (8, tr.

543)

Những vần thơ ấy thu hút chúng ta mê mải, say sa, thả hồn vào hết bàithơ này đến bài thơ khác, để rồi bất chợt giật mình: từ bao giờ, ánh mắt đã trởnên mơ màng, nụ cời đã nở trên khoé môi, tâm trí đã dạt trôi về một miền kí

ức xa xăm

Với thơ thiếu nhi Xuân Quỳnh, trẻ thơ thấy mình trong đó, ngời lớnthấy mình trong đó, tôi thấy tôi mời năm trớc, bạn thấy bạn năm năm sau, tôimơ ớc đợc bé lại, bạn tò mò muốn đợc thử hạnh phúc làm cha Đúng nh Lại

Nguyên Ân đã từng nhận xét: Hai chục năm nay, thơ Xuân Quỳnh đã đi vào“

ngời đọc trở thành tiếng nói tâm tình về những ngọt bùi cay đắng ở đời, tiếng nói của tình yêu và tình mẫu tử, tiếng nói hồn hậu, dung dị, chứa đựng sự sống đơng thời mà cũng in dấu nếp nghĩ, nếp cảm của ngời Việt tự xa xa Những thiếu nữ bớc vào tuổi yêu đơng, những ngời mẹ trẻ phập phồng dõi theo từng giấc ngủ, từng hơi thở, từng bớc đi của đứa con mình, họ tìm đến với thơ Xuân Quỳnh và ở đó họ gặp đợc một tâm hồn đồng cảm, sẻ chia, một ngời bạn thân thiết chân thành …)” (2, tr 138) (2, tr 138) Từ những trang thơ viết cho thiếunhi của Xuân Quỳnh, những sợi dây đồng cảm vô hình đã đợc giăng ra, kếtnối trái tim con ngời ở mọi lứa tuổi, ở mọi thời đại Bởi sự ngây ngô, đáng yêutrẻ thơ ấy, tình cảm thiêng liêng cha - con, mẹ - con, bà - cháu… ấy là vĩnhcửu, là bất diệt

Thi đàn Việt Nam đã có bao nhiêu tác phẩm đi đợc vào lòng ngời nhthế?

Điều gì đã làm nên thành công đáng nể phục cho thơ thiếu nhi của

Xuân Quỳnh nói chung và Bầu trời trong quả trứng“ ” nói riêng? Đã có khánhiều nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu phê bình văn học và những ngời quantâm khác đã đi sâu nghiên cứu, tìm kiếm câu trả lời Tôi cũng muốn đóng gópmột vài ý kiến của mình về vấn đề này theo hớng tìm hiểu “Nghệ thuật “tựhát” của trái tim ngời mẹ trong thơ viết cho thiếu nhi” của Xuân Quỳnh (qua

phần tuyển thơ trong tập Bầu trời trong quả trứng“ ”)

Hơn nữa, qua khảo sát chơng trình môn Tiếng Việt ở tiểu học sau năm

2000, tôi thấy các nhà giáo dục đã giới thiệu một số lợng tơng đối lớn nhữngbài thơ hay của những tác giả nh: Trần Đăng Khoa, Phạm Hổ, Nguyễn ThịMây… Và Xuân Quỳnh đợc chọn đăng 3 tác phẩm:

1 Ngời làm đồ chơi (Tiếng Việt 2, tập 2)

2 Tuổi ngựa (Tiếng Việt 4, tập 1)

3 Truyện cổ tích về loài ngời (Tiếng Việt 4, tập 2)

Ba tác phẩm này đã thực sự có sức lôi cuốn lớn với thiếu nhi Trong đợtthực tập cuối khoá, qua các cuộc trò chuyện, tôi thấy hầu hết các em đều yêu

thích 3 tác phẩm này, nhất là bài thơ Truyện cổ tích vê loài ng“ ời” Tuy nhiên

chỉ ba tác phẩm đã đủ để khắc nên một cách đậm nét cái tên Xuân Quỳnhtrong tâm trí trẻ thơ - lứa tuổi mau học mà cũng mau quên hay cha? Điều nàyquả là một nuối tiếc và bất công rất lớn cho một tài thơ độc đáo, nhiệt huyết

nh Xuân Quỳnh và kho tàng thơ thiếu nhi phong phú, ấn tợng của chị

Xuất phát từ niềm say mê, cảm phục trớc một nữ thi sĩ tài hoa, bạcmệnh, xuất phát từ lòng mong mỏi giới thiệu đợc những cuốn sách hay và phùhợp với thiếu nhi, tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghệ thuật “tự hát” củatrái tim ngời mẹ trong thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh (qua phần tuyển

thơ trong tập Bầu trời trong quả trứng“ ”) Đây cũng là một nén tâm nhang tôigửi đến Xuân Quỳnh nhân dịp kỉ niệm 20 năm ngày mất của chị (1988 –2008)

Nếu trong nền Văn học trung đại (thế kỉ XVIII) Hồ Xuân Hơng đợc coi

là một hiện tợng lạ với những vần thơ thách thức cả một nền đạo đức xã hộilúc bấy giờ, thì mãi đến nửa sau thế kỉ XX, nền văn học Việt Nam hiện đạimới lại tìm đợc một cái tên đủ sức làm cho giới nữ phải tự hào Đó chính làXuân Quỳnh Trong suốt 46 năm ngắn ngủi sống và sáng tác, số lợng các tácphẩm của chị không nhiều, nhng cũng đủ để khắc nên một dấu ấn đậm néttrong phong cách thơ ca Việt Nam

Xuân Quỳnh thuộc vào một số ít những thi sĩ bẩm sinh, nghĩa là những

thi sĩ làm thơ tự nhiên và bản năng nh đã là đàn bà thì phải sinh con đẻ cái ,“ ”

nh cây cối thì phải đơm hoa kết trái vậy (theo Nguyễn Đăng Mạnh) Là một hiện tợng của thơ ca Việt Nam hiện đại nên đã có khá nhiều nhà văn, nhà thơ,

nhà nghiên cứu phê bình văn học đi sâu tìm hiểu về thế giới thơ và con ngờithơ Xuân Quỳnh.

Về những đóng góp của Xuân Quỳnh trong nền Văn học Việt Nam hiện

đại, Phạm Tiến Duật đã nhận xét: Kể từ năm 1945 trở lại đây, Xuân Quỳnh“

là nhà thơ nữ đợc coi là một trong những tài năng nổi bật, mới mẻ và phong phú nhất trong những cây bút nữ làm thơ ”

Đồng tình với Phạm Tiến Duật, Anh Ngọc cho rằng: Thơ Xuân Quỳnh“

đã khẳng định một tài năng phong phú, sắc sảo với những đóng góp có vị trí

đặc biệt trong nền thơ Việt Nam hiện đại nói chung và theo tôi là xuất sắc nhất trong giới thơ nữ nói riêng ”

Xuân Quỳnh cũng đợc Nguyễn Duy đánh giá rất cao: Xuân Quỳnh -“

một trang tài sắc hiếm hoi của làng văn Việt Nam hiện đại đã để lại cho đời ngót nghét mời tập thơ với giọng điệu rất riêng, bóng dáng rất riêng trong rừng văn rậm rạp Nếu lập bảng danh sách những nhà thơ tiêu biểu nhất của thời nay, theo tôi Xuân Quỳnh là một trong vài ba cái tên đợc xếp ở hàng

đầu ”

Đi sâu vào yếu tố giọng điệu thơ Xuân Quỳnh, trong bài Cảm nhận về“

thơ Xuân Quỳnh”, Lu Khánh Thơ viết: Thơ chị có một giọng điệu riêng rất“

dễ nhận ra Giọng điệu ở đây không phải là cách nói mà là cảm xúc, là giọng

điệu của tâm hồn Một giọng điệu không kiểu cách, khiên cỡng mà luôn luôn

tự nhiên, phóng khoáng Chị thờng hay chọn lời ru hoặc lấy cảm hứng từ lời

ru làm giọng điệu cho bài thơ của mình Với những lời ru, Xuân Quỳnh đã chọn đợc một giọng điệu thích hợp cho tiếng hát của tâm hồn chị, tâm hồn một ngời mẹ nhân hậu, một ngời yêu đằm thắm và giàu hy sinh Sử dụng biện pháp nghệ thuật này, có lẽ chị muốn thơ mình là những lời ru ngọt ngào, sâu lắng, chân thành ” (1 tr 15)

Bàn về ngôn ngữ trong thơ Xuân Quỳnh, qua bài viết Nhớ chị“ ”, Lê

Minh Khuê đã viết: Vẫn tiếp tục khám phá những cái đẹp của thế giới xung“

quanh và nói bằng ngôn ngữ thơ chỉ riêng chị mới có đợc, thứ ngôn ngữ cuốn hút, thấm đợc chất dân gian mà mới mẻ ” (2 tr 174)

Nhận xét về đặc trng thơ Xuân Quỳnh, trong bài Con ng“ ời và nhà thơ” , Lại Nguyên Ân khẳng định: Và chị đã văn ch“ ơng hoá không ít, hơn nữa đã cùng lứa tạo ra một kiểu văn ch“ ơng hoá mới, một kiểu trang sức”

mới Nhng cốt cách thơ Xuân Quỳnh qua mọi biến thái vẫn gắn bó với những gì đã có nơi chị ” (2 tr 138)

Lê Thị Ngọc Quỳnh cũng đã ghi lại những ấn tợng của mình đối với

Xuân Quỳnh trong bài Thế giới thiếu nhi trong thơ Xuân Quỳnh“ ”: Xuân“

Quỳnh đợc nhớ nhiều nhất có lẽ ở một phong cách, giọng điệu giàu nữ tính, nhạy cảm và thiết tha trớc cuộc đời Đọc thơ chị, tôi cứ lạ! Chị làm thơ mà

cứ nh ngời ta nói, kể, chuyện trò Mà chị kể rất có duyên về những thứ tởng

nh không có gì đáng nói ” (1 tr 22 - 23)

Vơng Trí Nhàn trong bài Cuộc đời để lại“ ” cho rằng: Ng“ ời ta thờng nói trong những ngời viết văn nh mãi mãi có một đứa trẻ con bỡ ngỡ trớc cuộc đời Trong Xuân Quỳnh cũng có một đứa trẻ ấy, đôn hậu, cởi mở, nhng cũng ngỗ nghịch, ham hố, liều lĩnh và đặc biệt là rất cảm tính trong nhận xét

và đối xử” (3 tr 316 - 317)

Còn trong Xuân Quỳnh - một chồi thơ sắc biếc“ ” Chu Nga đã lý giải

nguyên nhân nào khiến chị yêu thơ Xuân Quỳnh: Tôi yêu thơ Xuân Quỳnh tr“

-ớc tiên vì cái nét trẻ trung, tơi tắn, cái vẻ hồn nhiên, cởi mở của ngời làm thơ, yêu cách viết nghịch ngợm, dí dỏm, không cần làm duyên mà vẫn có duyên của ngời cầm bút Chính nó cũng là điểm phân biệt giữa Xuân Quỳnh với một vài nhà thơ nữ khác Xuân Quỳnh đến với thơ một cách hồn nhiên, không chút cố tình, gợng ép, trong chị thực sự có hồn thơ - đó là điều đáng quý nhất

đối với những ai đợc gọi là thi sĩ ” ( 1 )

Cụ thể về mảng thơ thiếu nhi của Xuân Quỳnh, Vân Thanh trong bài

Xuân Quỳnh với thơ thiếu nhi

Xuân Quỳnh nói chính lời trẻ thơ, nghĩ cách nghĩ của trẻ thơ Rồi lại có thể tách ra khỏi trẻ thơ, để ngụ vào đấy một triết lý hồn nhiên của sự sống, thứ triết lý mà ở mỗi lứa tuổi có thể hấp thụ một cách riêng ở đây, không có sự cao đạo, lên giọng, truyền giảng đã đành, mà cũng không phải là lối nhại m-

ợn, bắt chớc, ca sừng làm nghé, khoác áo hoặc đeo băng trẻ em Đọc Xuân Quỳnh, thấy chị làm thơ thật dễ dàng Cứ nh mạch nớc ngọt tuôn ra từ một mạch nguồn trong trẻo ” (4 tr 33)

Trong tác phẩm Xuân Quỳnh, cuộc đời và tác phẩm“ ” do Lu Khánh

Thơ và Đông Mai tuyển chọn có đoạn: Xuân Quỳnh đã dành cho các em một“

gia tài thơ nh là sự kết tinh trải nghiệm của đời mình Có một điều lạ là những câu thơ đợc viết ra từ ẩn ức của một đứa trẻ côi cút, sớm xa cha, mất mẹ lại

mang đậm chất trữ tình, trong sáng và hết sức ngọt ngào Chị đã tạo đợc sự thích thú cho các em và cho cả ngời lớn bằng những xét đoán thông minh và trí tởng tợng phong phú ” ( 1 tr 50 )

Lý giải những nét đắc sắc trong thơ thiếu nhi Xuân Quỳnh, Đông Mai

trong Xuân Quỳnh - một nửa cuộc đời tôi“ ” đã viết: Cuộc đời mồ côi khiến“

cho Xuân Quỳnh hiểu tình mẫu tử thiêng liêng, cần thiết và quý giá nh thế nào

đối với trẻ thơ, nên khi làm mẹ, Xuân Quỳnh dồn tất cả tâm hồn và sức lực cho con Trong thơ Quỳnh, tình mẹ con thật thiết tha, sâu đậm Những đứa con là nguồn thi hứng không bao giờ cạn của Quỳnh Những bài thơ nói về con, viết cho con chiếm số lợng lớn trong thơ Quỳnh Và vì vậy, ta cũng hiểu tại sao văn Quỳnh viết cho thiếu nhi lại dí dỏm, nồng ấm tình ngời nh vậy ” (3 tr 221– 223)

Quỳnh (qua phần tuyển thơ trong tập Bầu trời trong quả trứng“ ”)

Hy vọng việc thực hiện đề tài này sẽ giúp ích nhiều cho bản thân tôitrong việc giảng dạy thơ Xuân Quỳnh ở trờng Tiểu học cũng nh giới thiệu đợc

tập Bầu trời trong quả trứng“ ” và những tác phẩm khác của Xuân Quỳnh đếncác em thiếu nhi

3 Đối tợng, phạm vi nghiên cứu

Xuân Quỳnh bớc vào sự nghiệp sáng tác văn chơng từ năm 1963 với tập

thơ đầu tay Tơ tằm - Chồi biếc“ ” (in chung với Cẩm Lai) đã đợc đánh giá khá

cao và kết thúc sự nghiệp sáng tác bằng tập thơ Hoa cỏ may“ ” hết sức thànhcông - đạt giải thởng Văn học năm 1990 của Hội Nhà văn Trong sự nghiệpthơ chỉ tròn 25 năm của Xuân Quỳnh không thể không kể đến mảng đề tài viếtcho thiếu nhi của chị đã đợc các em nồng nhiệt đón nhận và yêu thích

Các tác phẩm tiêu biểu Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi :

1 Tập thơ Cây trong phố - Chờ trăng“ ” (in chung với ý Nhi)

2 Tập thơ Bầu trời trong quả trứng“ ” (Giải thởng Văn học 1982

-1983 của Hội Nhà văn)

3 Truyện thơ Truyện L“ u Nguyễn”

4 Ngoài ra Xuân Quỳnh còn viết 5 tập truyện cho thiếu nhi đợc in rải rác và đến năm 1995, NXB Phụ nữ đã tập hợp lại và cho ra đời cuốn

Tuyển tập truyện viết cho thiếu nhi

Trong khuôn khổ một khoá luận tốt nghiệp, tôi không thể khảo sát hếttất cả các tác phẩm viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh, mà chỉ khảo sát đợc

mảng thơ viết cho thiếu nhi của chị, đặc biệt là tuyển thơ trong tập Bầu trời“

trong quả trứng”, để từ đó thấy đợc nét độc đáo, mới lạ về nghệ thuật “ tự

hát” của Xuân Quỳnh

1.1 Thơ Thơ trữ tình

Thơ là thể loại văn học nảy sinh rất sớm trong đời sống con ngời, nhữngbài hát trong lao động của ngời nguyên thuỷ, những lời cầu nguyện nói lênmong ớc tốt lành cho mùa màng, có thể coi là những hình thức đầu tiên củathơ ca Phải nói rằng thơ thực sự hình thành khi con ngời có nhu cầu tự biểuhiện (theo Lý luận văn học)

Cụ thể hơn, thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thểhiện những tâm trạng cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm xúc, giàu hình

ảnh và nhất là có nhịp điệu Đúng nh ngời xa đã nói thi trung hữu hoạ, thi“

trung hữu nhạc ” vậy.

Bàn về thơ, Sóng Hồng nhận xét: Thơ là một hình thái nghệ thuật cao“

quý, tinh vi Ngời làm thơ phải có tình cảm mãnh liệt, thể hiện sự nồng cháy trong lòng Nhng thơ là tình cảm và lý trí kết hợp một cách nhuần nhuyễn và

có nghệ thuật Tình cảm và lý trí ấy đợc diễn đạt bằng những hình tợng đẹp đẽ qua những lời thơ trong sáng vang lên nhịp điệu khác thờng ”

Bằng cách nói rất mới mẻ và trữ tình, Đỗ Đức Hiểu trong cuốn Thi“

pháp hiện đại” đã đa ra quan điểm của mình về thơ: Trên trang giấy thơ có“

nhiều khoảng trắng trên không gian thơ Lâu đài thơ là một khối kiến trúc đầy

âm vang và mang trong mình chất nhạc tràn đầy.”

Đa ra cái nhìn tổng quan nhất, Nguyễn Đăng Điệp trong cuốn Giọng“

điệu trong thơ trữ tình ” (qua một số nhà thơ tiêu biểu trong phong trào Thơmới) đã khái quát lên đợc những đặc trng bản chất của thơ :

1 Do đặt lên hàng đầu việc tái hiên đời sống nội tâm của chủ thể sáng tạo, ở đây, vai trò của cái tôi nhà thơ có ý nghĩa cực kỳ quan trọng Ngay“ ”

cả khi cái tôi tác giả không xuất hiện trực tiếp, việc tái hiện thế giới trong“ ”

thơ tỏ ra hết sức khách quan thì ở mạch ngầm văn bản, vẫn lộ ra cái nhìn, thái độ, giọng điệu của chủ thể sáng tạo.

2 Trong thơ có nhiều dạng phát ngôn, có thể ở ngôi một (qua hình thức

độc thoại), có thể ở nhân vật trữ tình, có thể ở cách miêu tả sự vật Nhng các dạng phát ngôn này nhìn chung đều nằm trong từ trờng của tác giả.

3 Ngôn ngữ thơ là một hành vi ngôn từ tự tại, đa nghĩa Nó có khả“ ”

năng tự tạo giọng nói và các sắc thái cá nhân của chủ thể sáng tạo (5 tr 70

-71)

Khi nói đến thơ ca, theo quan niệm thông thờng, hàm nghĩa cho cả cácloại thể tự sự và trữ tình Ngời ta thờng xét trờng ca, truyện thơ thuộc phơngthức biểu hiện tự sự Phong cách thơ ca biểu hiện trong thơ tự sự lẫn trữ tìnhnhng đặc trng của thơ bộc lộ tập trung nhất trong thơ trữ tình

Theo từ điển Tiếng Việt, trang 1196, Thơ trữ tình là thiên về bày tỏ“

tình cảm con ngời ”

“Loại trữ tình” đợc định nghĩa sớm nhất bởi Arixtote Ông cho rằng đó

là phơng thức mô phỏng hiện thực mà ng“ ời mô phỏng tự nói về mình mà không thay đổi ngôi xng ”

Kế thừa quan điểm ấy, Bielinxki trong bài báo Sự phân chia thơ ra“

loại và kiểu” (1841), tập 5, đã khẳng định: Loại trữ tình là các tác phẩm“

thông qua sự bộc lộ tình cảm của tác giả mà phản ánh hiện thực, tác giả trực tiếp bộc bạch những tình cảm yêu ghét của mình trớc hiện thực cuộc sống ”

Hay nói nh Heghen: “ở trữ tình có sự trùng hợp của chủ thể và khách

thể trong một ngôi, nếu ở tự sự nhân vật tách rời tác giả, thì nhân vật trung

tâm của tác phẩm trữ tình lại chính là ngời tạo ra tác phẩm, trớc hết là thế giới bên trong anh ta.” (8 tr 362).

Tựu trung lại, có thể nói thơ trữ tình là thuật ngữ chỉ chung các thể thơ“

thuộc loại trữ tình trong đó những cảm xúc và suy t của nhà thơ hoặc của nhân vật trữ tình trớc các hiện thực đời sống đợc thể hiện một cách trực tiếp Tính chất cá thể hoá của cảm nghĩ và tính chất chủ quan hoá của sự thể hiện

là những dấu hiệu cơ bản của thơ trữ tình Là tiếng hát của tâm hồn, thơ trữ tình có khả năng thể hiện những biểu hiện phức tạp của thế giới nội tâm, những cung bậc tình cảm cho đến những chính kiến, những t tởng triết học.”

(theo Từ điển thuật ngữ văn học)

Khác với thơ tự sự, thơ trữ tình có những đặc trng riêng:

1 Cái chủ quan mang tính trữ tình không cần các khoảng cách, cáchoàn cảnh cụ thể mang tính không gian - thời gian của nhân vật trong tự sự vàkịch

2 Cái chủ quan mang tính trữ tình chứa đựng cờng độ lớn của cảm xúcchủ thể Sự đa dạng của thế giới nội tâm của nhà thơ phụ thuộc vào trình độsuy t của tác giả mang tính lịch sử cụ thể

Nh vậy, thơ và thơ trữ tình nói riêng đánh giá rất cao vai trò của tìnhcảm và dấu ấn cá nhân của tác giả trong thơ

1.2 Vai trò của tình cảm và dấu ấn cá nhân của tác giả

Thơ thuộc phơng thức trữ tình nên thơ lấy điểm tựa ở sự bộc lộ thế giớinội tâm của nhà thơ trớc cuộc đời Những suy nghĩ, nhận thức, tình cảm xã hộisâu sắc, những cảm giác với nhiều sắc thái cảm nhận và rung động tinh vi đềuthuộc về thế giới sâu kín của nhà thơ, đó chính là đối tợng biểu hiện của thơ

Có rung động mới có cảm xúc để sáng tạo thơ, và thơ viết lên cũng là để ghilại những rung động đó Đây là mối quan hệ hai chiều mật thiết, không thểthiếu giữa thơ và tình cảm của nhà thơ

Vai trò của tình cảm trong thơ đã sớm đợc các nhà thơ cổ, kim, Đông,

Tây nhận biết và đề cao Nói nh Lê Quý Đôn: Thơ khởi phát từ trong lòng“

ngời ta , ” hay nh Ngô Thì Nhậm: Mây, gió, cỏ, hoa xinh t“ ơi kì diệu đến đâu, hết thảy cũng đều từ trong lòng mà nảy ra Hãy xúc động hồn thơ để cho ngọn bút có thần ” Với Đuy Belây: Thơ là ng“ ời th kí trung thành của trái tim ” Với Anphret Đơ Vinhi: Thơ là nhiệt tình kết tinh lại “ ” Biekinxki cũng

cho rằng, loại trữ tình chấp nhận và xem nh tài sản chính thức của mình tất“

cả những gì làm cho phải quan tâm, gây xúc động đến niềm vui, nỗi buồn, thú say mê, sự đau khổ, nỗi lo lắng, an tâm tóm lại tất cả những gì tạo nên cuộc sống tinh thần của chủ thể, hoà nhập và nảy sinh trong tác giả ” Hay nói đơn

giản nhất nh M Gorki: Thơ tr“ ớc hết mang tính chất tình cảm ”

Tình cảm trong thơ gắn bó trực tiếp đến chủ thể sáng tạo, nhng nókhông phải là yếu tố đơn độc, tự nó nảy sinh và phát triển Thực ra, đó chính

là quá trình tích tụ những cảm xúc, suy nghĩ của nhà thơ do cuộc sống tác

động và tạo nên Không có cuộc sống thì không có thơ ca Nhà thơ chính làcon ong hút nhụy từ những bông hoa của đời sống, không có sự tái tạo tài tìnhcủa con ong thì phấn hoa dù tinh tuý đến đâu cũng không thể trở thành mậtngọt Nhng rõ ràng không có những chuyến bay xa để đem về trăm loại hơngphấn của đời thì ong cũng không thể nằm mãi trên một bông hoa mà sinh mật.Cuộc sống - cảm xúc - nhà thơ - thơ ca, tự nó đã có sự ràng buộc, tác động,nảy sinh ra nhau Tố Hữu đã có lý khi chỉ ra căn nguyên sâu xa này của thơ:

Nói cho cùng, thơ là kết quả của sự nhập tâm

của nhân dân Đến một mức độ nào đó thì thơ ấy hình thành Có thể nói, thơ“

chỉ tràn ra khi trong tim ta cuộc sống đã thật đầy ”

Trái tim thi sĩ nào mà chẳng là “cây đàn muôn điệu” Thế nhng mỗi cây

đàn lại rung lên những thanh âm khác nhau, tạo nên một bản hoà tấu muônmàu về cuộc sống Cùng đứng trớc một mùa thu lạnh lẽo, hanh heo, se lạnh,Xuân Diệu mải mê dõi mắt về hàng liễu bên hồ:

Rặng liễu đìu hiu đứng chịu tang Tóc buồn buông xuống lệ ngàn hàng

(Đây mùa thu tới)

còn Lu Trọng L thì lắng lòng mình lại để nghe thứ âm thanh tinh khôi củarừng thu:

Em không nghe rừng thu

Lá thu rơi xào xạc Con nai vàng ngơ ngác

Đạp trên lá vàng khô

(Tiếng thu)

Chính những dấu ấn cá nhân này đã “cộp dấu” cá tính cho từng cái têntác giả, khiến cho thơ ca là một vờn hoa lung linh sắc màu và đủ loại hơngthơm Thế mới có chuyện, cùng là thơ viết nên cuộc sống mà quê mùa nhNguyễn Bính; kì dị nh Chế Lan Viên; kiên nghị nh Tố Hữu, Hồ Chí Minh;mềm mại nh Puskin, Lecmontop, Xuân Diệu; lý tính nh Brếch; suy tởng nhTago; bí hiểm nh Maclame, Pôn Clođen

Vậy là thơ có thêm một tính chất nữa vô cùng đặc trng : tính chất cánhân

Dựa vào những hiểu biết về thơ, thơ trữ tình, vai trò của tình cảm và dấu

ấn cá nhân trong thơ, tôi đã phần nào nhận ra vì sao thơ Xuân Quỳnh, đặc biệt

là mảng thơ chị viết cho thiếu nhi lại truyền cảm và độc đáo đến thế

Xuân Quỳnh trớc hết là một phụ nữ, một ngời mẹ Chị có một trái tim

đầy ắp những yêu thơng, trăn trở, đam mê, kỳ vọng cho con, cho gia đình

và cho chính mình Những tình cảm ấy chân thành, mãnh liệt, cần phải bộc lộ

ra nh một nhu cầu không thể thiếu Cũng nh chị sống là để yêu mà đã yêu thìphải nói Nhu cầu tự nhiên, thiết thực và bản năng ấy đã khiến trái tim ngời

mẹ trong chị tự hát lên Có lẽ hai từ “làm thơ” hơi quá nặng nề với chị Bởi chịviết ra thơ thật dễ dàng, ít khi đắn đo, không cần đẽo gọt Sự thô mộc, tự nhiên

đã trở thành một nghệ thuật, một cá tính của riêng thơ Xuân Quỳnh Chị làmthơ nh ngời th kí trung thành của chính trái tim mình

Chẳng cần đến sự tác động, thôi thúc nào, trái tim ngời mẹ Xuân Quỳnhvẫn mãi hát lên những giai điệu dịu dàng mà sâu sắc Trái tim ấy hát gì, nóilên những nhu cầu nào? Đó là tình mẹ yêu con, tình con yêu mẹ, là những lýgiải ngộ nghĩnh thoả mãn khát khao tìm hiểu, khám phá của trẻ thơ, là nhữnglời khuyên nhủ nhẹ nhàng mà thấm thía Trái tim ấy hát với giọng điệu nhthế nào, sử dụng những chất liệu âm nhạc nh thế nào? Đây chính là cái đích

đến của tôi trong đề tài này: tìm hiểu “Nghệ thuật “tự hát” của trái tim ngời

mẹ trong thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh (qua phần tuyển thơ trong tập

Bầu trời trong quả trứng

hát mang đậm màu sắc cá nhân của nữ sĩ Xuân Quỳnh

chơng 2: nghệ thuật “tự hát” của trái tim ngời mẹ trong thơ viết cho thiếu nhi của xuân quỳnh

(qua phần tuyển thơ trong tập

“bầu trời trong quả trứng”)

2.1 Nữ sĩ Xuân Quỳnh trong thơ ca Việt Nam hiện đại

2.1.1 Xuân Quỳnh - thơ và đời

Xuân Quỳnh tên thật là Nguyễn Thị Xuân Quỳnh, sinh ngày 6 10

-1942 tại xã La Khê, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây trong một gia đình côngchức Xuân Quỳnh mồ côi mẹ từ rất sớm, cha lại tục huyền nên ở với bà nội vàchị gái Đông Mai Tháng 2 năm 1955, khi mới 13 tuổi, Xuân Quỳnh đợctuyển chọn vào Đoàn Văn công nhân dân Trung ơng và đợc đào tạo thành diễnviên múa Xuân Quỳnh đã đi biểu diễn ở nhiều nớc trên thế giới và dự Đại hộiThanh niên, sinh viên thế giới năm 1959 tại Viên (áo) Tập làm thơ từ năm

1959 - 1960, đến năm 1962 - 1963, Xuân Quỳnh học ở trờng bồi dỡng nhữngnhà viết văn trẻ (khóa I) của Hội Nhà văn Ngày 5 tháng 8 năm 1963, sau khi

từ đảo Cô Tô trở về, Xuân Quỳnh quyết tâm theo đuổi con đờng văn học Từnăm 1964 trở đi, Xuân Quỳnh trở thành biên tập viên báo Văn nghệ, NXB Tácphẩm mới Tại Đại hội các nhà văn Việt Nam lần thứ 3, Xuân Quỳnh đợc bầuvào Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam Một số tác phẩm thơ của XuânQuỳnh đã đợc dịch và in tại Liên Xô (cũ), CHDC Đức, Pháp

Xuân Quỳnh - một cô gái nghèo khổ, lớn lên giữa thời kì đất nớc phải

đơng đầu với vô vàn khó khăn về kinh tế, chiến tranh nhng Xuân Quỳnh khácnào một cây xơng rồng kiên cờng và kì diệu trên sa mạc, vắt kiệt sức mình để

nở những bông hoa quý giá cho đời Ngay từ tập thơ đầu tay Tơ tằm - Chồi“

biếc”, Xuân Quỳnh đã đợc chú ý vì phong cách thơ mới mẻ, dễ mến Trong đủ

25 năm cầm bút, Xuân Quỳnh đã để lại cho đời một hồn thơ vừa hồn nhiên,

t-ơi tắn, vừa chân thành, đằm thắm, sôi nổi mãnh liệt, có khi cảm tính bồng bột

mà không kém phần ý nhị sâu xa

Cũng nh các nữ sĩ khác, Xuân Quỳnh làm thơ cốt để diễn tả cuộc sốngxung quanh mình ở mọi phơng diện: những khao khát, những rung động yêuthơng, những nghĩ suy, trăn trở của ngời phụ nữ Vì lẽ đó, hầu hết thơ XuânQuỳnh đều là thơ trữ tình Hiện thực sôi động, phong phú thấm sâu vào hồnthơ Xuân Quỳnh Thơ Xuân Quỳnh tơi rói sự sống, thấm đợm tình ngời vàchan chứa một tình yêu lớn: yêu cuộc đời, yêu đất nớc, yêu con ngời, yêu gia

đình, yêu bè bạn…

Con đờng thơ ca của Xuân Quỳnh khá thuận lợi, thành công của Xuân

Quỳnh tăng lên theo thời gian nhờ vào sự nỗ lực hết mình của nhà thơ: Cứ“

đều đều vài ba năm lại có một tập thơ ra đời Trong khi nhiều ngời già đi, cũ

đi, tự lặp lại mình trong thơ thì trên đại thể, thơ Xuân Quỳnh vẫn giữ đợc cái duyên riêng, và có đợc cái hơi thơ trẻ trung, tơi tắn” (3 tr 317 – 318)

Ngòi bút Xuân Quỳnh đã đợc thử thách qua thời gian với nhiều loại chủ

đề khác nhau Trong đó có những bài thơ tình yêu đạt tới đỉnh cao Tình yêutrong thơ Xuân Quỳnh thật nồng nàn, sâu lắng và cũng đợm nỗi thảng thốt, lo

âu Tất cả đều đợc diễn đạt bằng thứ ngôn ngữ giản dị, trong sáng, hầu nhkhông cách điệu Đó là thứ thơ đạt đến tầm cao của nghệ thuật, nhng vẫn dễhiểu với đông đảo quần chúng, vẫn có thể gây đợc những xúc động khác th-

ờng Thơ tình của Xuân Quỳnh đợc đánh giá rất cao: Xuân Quỳnh từ con ng“

-ời có nhu cầu tự ca hát về tình yêu và cuộc săn đuổi hạnh phúc của chính mình thành một nhà thơ viết về tình yêu vào loại phong phú nhất trong số những nhà thơ cùng thế hệ ” (3 tr 211)

Trong mảng thơ ca thời chống Mỹ, cái tên Xuân Quỳnh đợc biết đến

qua hai tập thơ Hoa dọc chiến hào“ ” và Gió Lào cát trắng“ ” có những bàithơ mang cảm hứng công dân, có tầm khái quát rộng lớn có thể sẽ tồn tại mãimãi nh bằng chứng về sự phấn đấu của lớp ngời trẻ tuổi những năm chốngMỹ

Trong đời thơ không dài, nếu không muốn nói là ngắn ngủi, XuânQuỳnh vẫn để lại một gia tài thơ cho thiếu nhi nh là sự kết tinh, trải nghiệmcủa đời mình Nếu mảng thơ về tình yêu là lời nói của trái tim biết yêu: “Emtrở về đúng nghĩa trái tim em”, thì những bài thơ viết cho thiếu nhi cũng lànhững lời “tự hát” của trái tim ngời mẹ Xuân Quỳnh Chị đã một lần nữa từtuổi thơ của mình mà đến với tuổi thơ của các em Những mẩu chuyện gọn,

ngắn và xinh xắn đời thờng, hiện tại mà đẹp nh cổ tích đầy những hứng thú vàbất ngờ, cũng là món quà thơm thảo mà chị dành cho trẻ thơ.

Trong đời thơ của mình, số lợng tác phẩm để lại không nhiều songXuân Quỳnh cũng có phần đóng góp đáng kể vào nền Văn học Việt Nam hiện

đại Thơ Xuân Quỳnh tiêu biểu cho phong cách của lớp nhà thơ tr“ ởng thành

từ thời chống Mỹ Nó vẫn giữ đợc nét đẹp cổ điển trong thơ ca dân tộc, đồng thời lại có những khám phá sáng tạo hết sức mới lạ và độc đáo” (3 tr 184)

Ngày 29 tháng 8 năm 1988, định mệnh khắc nghiệt đã cớp đi ngời nữ sĩtài hoa của chúng ta Xuân Quỳnh đã ra đi vĩnh viễn ở tuổi 46 - cái tuổi mà tàinăng văn học đang ở độ chín, trong một tai nạn giao thông tại đầu cầu Phú L-

ơng, thị xã Hải Dơng, tỉnh Hải Dơng, cùng chồng là nhà thơ, nhà viết kịch LuQuang Vũ và con trai út là Lu Quỳnh Thơ (13 tuổi) Thế nhng, gạt nỗi đausang một bên, ta vẫn phải công nhận rằng, chính sự kết thúc bất ngờ ấy đãkhiến cho tình yêu mà Xuân Quỳnh hằng tôn thờ trở thành bất tử, đã làm choXuân Quỳnh và thơ Xuân Quỳnh dờng nh càng đẹp ngời thêm lên bởi mộtvừng sáng kì diệu của huyền thoại

2.1.2 Cái nhìn chung về thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi.

Có thể nói, Văn học thiếu nhi Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám

1945 ngày càng phát triển, phong phú về đề tài, thể loại, đa dạng về phongcách và trở thành một bộ phận không thể thiếu của nền văn học dân tộc Nhìnlại từng chặng đờng đã đi qua, đặc biệt là từ khi NXB Kim Đồng đợc thànhlập (1957) ta thấy thơ thiếu nhi đã có những bớc phát triển vững chắc và đangtiếp tục đi lên cùng sự phát triển chung của văn học Việt Nam Phải nói rằngtrong những năm gần đây, thơ viết cho thiếu nhi có nhiều thành tựu đáng kể,

đóng góp to lớn vào việc nuôi dỡng tâm hồn các em Ngày càng có nhiều tậpthơ, bài thơ có nội dung sâu sắc, có giá trị nghệ thuật cao, và có sức sống lâubền trong lòng bạn đọc

Sau khi đất nớc giải phóng, xuất hiện khá nhiều cây bút nữ đem đến chocác em những tác phẩm ấm áp tình mẹ con, cô cháu Trong đó cái tên đầutiên phải kể đến là Xuân Quỳnh Có thể nói, Xuân Quỳnh đến với văn họcthiếu nhi là từ lòng mẹ yêu con tha thiết Trong mảng đề tài văn học viết chothiếu nhi của Xuân Quỳnh thì thể loại thơ trữ tình là thành công hơn cả Xuân

Quỳnh viết trớc hết là cho con và sau là cho các trẻ em khác: Chị bần thần“

cả buổi vì gặp một gã đàn ông để hai đứa con nằm trên bao tải, kéo trên hè

đ-ờng, kéo qua cả đống nớc bẩn để ăn xin ” (2, tr 174) Chị không viết gì ngoài kinh nghiệm sống của mình nh có lần chính nhà thơ đã nói: Thơ - đó là món“

quà của một bạn nhỏ ngày xa tặng các bạn nhỏ bây giờ ”

Là cô bé mồ côi mẹ, Xuân Quỳnh sớm thiếu tình yêu thơng và bàn taychăm sóc của mẹ, còn cha, thì xa cách ngay từ bé Đứa trẻ thiếu tình thơngtrong suốt thời thơ ấu ấy là Xuân Quỳnh, khi làm mẹ đã dồn biết bao nồngnàn của tình thơng cho những đứa con, tựa nh để bù đắp cho những thiếu hụt

và trống trải của chính đời mình Trong thơ Xuân Quỳnh, đứa con là thiênthần, là đối tợng chở che và cũng là điểm tựa tinh thần cho ngời mẹ

Đi vào một tình cảm vốn quen thuộc trong đời sống và thơ ca - tình mẹcon, Xuân Quỳnh vẫn mang lại cho ngời đọc những điều mới mẻ và xúc động.Nhà thơ cố gắng đi đến tận cùng yêu thơng trong lòng ngời mẹ và hoà đồngvới tâm hồn trẻ thơ Là ngời mẹ, ngoài sự giàu có nhất là tình yêu thơng nhnhững bà mẹ khác, Xuân Quỳnh còn có tấm lòng độ lợng bao dung và trí tuệthông minh của riêng mình Chính đó là chiếc chìa khoá giúp nhà thơ đến đợc,nhìn thấu đợc và phát hiện đợc nhiều điều lạ ở thế giới vốn đẹp, lung linh vàrất sống động trong tâm hồn trẻ thơ Từ đó, tạo nên vẻ đẹp, nét đặc sắc riêngtrong những bài thơ Xuân Quỳnh viết cho con, cũng là cho các thế hệ trẻ thơnói chung

Là ngời mẹ, Xuân Quỳnh nói đợc cái mênh mông của tình mẹ một cáchthấm thía và giản dị :

Dẫu con đi đến suốt đời Vẫn không đi hết những lời mẹ ru

Xuân Quỳnh mạnh về hớng trong sáng, trữ tình Đó là ấn tợng đậm nétnhất khi đọc thơ viết cho thiếu nhi của nhà thơ Những nhận xét thích hợp vớitâm lý tuổi thơ, những cảm xúc tràn đầy của một tâm hồn tinh tế đã mang lạicho các em một cảm giác thú vị :

Thế mà nắng cũng sợ rét Nắng chui vào chăn cùng em

Chúng ta còn gặp trong thơ Xuân Quỳnh lối nói quen thuộc, những sosánh ngộ nghĩnh dễ thơng của các em Bằng xét đoán thông minh và trí tởng t-ợng phong phú, Xuân Quỳnh làm vui cho trẻ và làm kinh ngạc cả ngời lớnchúng ta :

Mí biết làm ra gió

Chỉ bằng một chiếc quạt con

Mí còn làm ra cả đêm Chỉ cần nhắm hai con mắt

Đúng là logic đảo ngợc, nhân thành ra quả mà quả lại thành nhân, nhnglại không có chút nào phi lý

Đáng yêu và có ý nghĩa nhất là bài: Cái ngoan của Mí“ ” Em bé của

Mí bị ốm nên phải tiêm nhng không khóc Mí đã thởng phiếu bé ngoan củamình cho em Các bạn bảo Mí :

Cho thế thì mình mất ngoan

Nỗi băn khoăn của Mí thật ngây thơ, triết lý “nhận” và “cho” đối với trẻ

Bản năng của ngời mẹ, những cảm xúc tinh tế và cái nhìn sự vật bằngcon mắt trẻ thơ đã tạo nên nét đáng yêu, đáng nhớ ở các bài thơ viết cho thiếunhi của Xuân Quỳnh Trong khi đi thật sâu vào những trải nghiệm của bảnthân, qua một lối cảm, nghĩ và nhận xét tinh tế, thông minh, Xuân Quỳnh đãgặp tất cả những bậc làm cha, làm mẹ, đã biểu đạt hộ họ những chân lý thôngthờng mà không dễ ai cũng nói đợc tỏ tờng với biết bao rung động và xúc

động

Trong thơ Xuân Quỳnh, ta gặp lại tâm thức quen thuộc về hạnh phúc là

“ nhận” và “cho”: Đứng tr“ ớc các em, tôi luôn cảm thấy tôi là ngời mắc nợ, ngời có lỗi Tôi tin rằng, có các em trên mặt đất này, các em sẽ giúp đỡ tôi theo kịp đợc các em để những trang viết của tôi gần gũi và có ích cho các em hơn ” (Xuân Quỳnh, (1979) Lời xin lỗi trớc các em, Báo Văn nghệ số 812).Tiếc thay, tác động hai chiều nh nhà thơ mong muốn và sự khơi nguồn ở mạchviết này, với Xuân Quỳnh phải dừng lại đột ngột ở tuổi 46

2.2 nghệ thuật “tự hát” của trái tim ngời mẹ trong thơ viết cho thiếu nhi của xuân quỳnh (qua phần tuyển thơ trong tập “Bầu trời trong quả trứng” )

2.2.1 Cấu tứ

Cấu tứ hay kết cấu là sự sắp xếp, phân bố các thành phần hình thứcnghệ thuật Tức là sự cấu tạo tác phẩm tuỳ theo nội dung và thể tài Kết cấugắn kết các yếu tố của hình thức và phối thuộc chúng với tinh thần Kết cấu

khiến tác phẩm trở nên mạch lạc, có vẻ duyên dáng của sự trật tự“ ”(Horacius) Hình thức kết cấu là kết quả của nhận thức thẩm mĩ, phản ánhnhững mối liên hệ bề sâu của tâm trạng và trí tuệ Nói cho dễ hiểu kết cấu là

bộ khung và là cái áo bọc ngoài của bài thơ

Mỗi bài thơ lại thích hợp với một cấu tứ riêng Mỗi nhà thơ cũng lại athích một hình thức kết cấu riêng, cứ nh mỗi phụ nữ lại đẹp nhất, duyên dángnhất trong một kiểu trang phục vậy Với Xuân Quỳnh, cả thơ tình yêu và thơ

viết cho thiếu nhi thờng có chung một kiểu kết cấu Đó là cấu tứ tự nhiên nh“

-ng chắc chắn, gọn ghẽ và sắc sảo.” (Lu Khánh Thơ) và chị thích dồn cái sắc

sảo ấy vào phần cuối của bài thơ Với những hình ảnh và cảm xúc thật tự“

nhiên đến dễ dàng, ngời đọc không hề nhận thấy sự gò bó nào trong cấu tứ ”Cho đến đoạn cuối, với cái kết thúc bất ngờ, nhiều khi táo bạo, chủ đề của bàithơ, ý tởng của nhà thơ mới vụt sáng lên gây ấn tợng mạnh Sự bất ngờ đợc đểdành đến phút chót, cứ nh Xuân Quỳnh đang chơi ú tim bằng câu chữ với trẻ

thơ vậy Chúng ta không dễ dàng nhận thấy bài thơ đã đ“ ợc dẫn dắt nh thế nào, bởi những mạch trong cấu tứ thơ uyển chuyển và tinh tế :”

Cứ vào mùa đông Gió về rét buốt Cây bàng trụi trơ

Lá cành rụng hết Chắc là nó rét!

Khi vào mùa nóng Tán lá xoè ra

Nh cái ô to

Đang làm bóng mát Bóng bàng tròn lắm Tròn nh cái nong

Em ngồi vào trong Mát ơi là mát.

(Cây bàng)

Ba khổ thơ đầu nhẹ nhàng, giản đơn, đúng chất một bài văn miêu tả câybàng của em bé lớp 2: tả cây bàng vào mùa đông (cành lá rụng hết), tả câybàng vào mùa hè (làm ra bóng mát), tả về bóng mát.

Mời ba câu thơ tuy dài nhng không có gì nổi bật, có chăng là sự trongsáng, ngây thơ trẻ nhỏ toát ra từ từng dòng thơ 4 chữ Bài thơ dễ trôi vào quênlãng bởi sự tẻ nhạt, nhng đến khổ cuối, ý thơ bất ngờ bật ra :

Bàng che cho em Nhng ai che bàng Cho bàng khỏi nắng!

Câu thơ vang lên không có câu trả lời tạo nên một khoảng lặng ngỡngàng cho ngời đọc Ai chẳng đã từng nhìn thấy cây bàng quen thuộc cả mùa

đông cũng nh mùa hè, ai chẳng đã từng ngồi dới gốc bàng tránh nắng Nhng

đã có ai tự đặt lên cho mình câu hỏi :

Nhng ai che bàng Cho bàng khỏi nắng !

Hoá ra, ba khổ thơ đầu có chăng chỉ là một khúc nhạc nền đủ trongsáng, đủ hài hoà, để dồn sức cho một nốt biến tấu, một nốt chấm phá vụt lên.Một câu hỏi nhẹ nhàng thôi - thậm chí nó cũng chẳng mang dáng hình mộtcâu hỏi mà ẩn mình trong một câu cảm thán - nhng cũng đủ để đánh thức cảmột nền đạo đức xã hội: ta đã thực sự nhận ra và biết hàm ơn những sự giúp

đỡ ân tình mà âm thầm, lặng lẽ hay cha, và cũng đã biết giúp đỡ mà khôngcần đòi hỏi trả ơn hay cha?

Câu hỏi hay lời cảm thán bất ngờ kia không hề làm cho em nhỏ già đichút nào, mà trái lại, tâm hồn trẻ thơ trong veo, thấu suốt, quá đủ cho ng ời lớnchúng ta soi lại mình Bởi có lẽ chỉ có trẻ thơ với tâm hồn sáng trong nh tờgiấy mới có thể nhìn ra đợc những điều hiển nhiên mà không dễ thấy - những

điều không thể nhìn bằng mắt mà chỉ có thể nhìn đợc bằng tim

Đằng sau giây phút ngạc nhiên đến choáng váng, là một khoảng trốngmênh mông suy tởng dành cho mỗi ngời Đôi khi chỉ một kết thúc bất ngờ làmnên tất cả Với kết cấu này, Xuân Quỳnh đã nâng một bài thơ viết cho thiếunhi lên một tầm cao mới, rất nhẹ nhàng, ý nhị mà sâu sắc, thấm thía

Cũng với kết cấu này, lời tâm tình của đứa con trong bài Tuổi ngựa“ ”

đã để lại một d vị ấm lành, một nỗi xúc động nghẹn ngào dành cho trái tim tấtcả các bà mẹ :

Bắt đầu từ câu hỏi tò mò nh mọi câu hỏi:

Mẹ ơi con tuổi gì ?

và lấy cảm hứng từ câu trả lời ngắn gọn của ngời mẹ :

Tuổi con là tuổi ngựa Tuổi con là tuổi đi

mạch thơ tràn ra, men theo bờ của dòng cảm xúc và suy tởng mãnh liệt, cuốntheo ngời đọc vào một cuộc hành trình bất tận Một cuộc hành trình vợt không

gian: phi qua bao ngọn gió , qua những vùng trung du , những vùng đất“ ” “ ” “

đỏ , ” qua những cánh đồng hoa , “ ” qua những triền núi đá “ ” Đó còn là mộtcuộc hành trình vợt thời gian: vợt qua vùng trời cổ tích của những câu chuyện

kể ngày xa với gốc đa , sen hồng , giếng ngọc , “ ” “ ” “ ” vợt qua hoàng hôn “ ” để

đến ban mai“ ” Đó là cuộc hành trình em bé lớn lên, trởng thành và dần xakhỏi vòng tay mẹ

Bay cao, bay xa là ớc mơ của con mà cũng là kì vọng của mẹ Nhng vớingời mẹ, ớc mơ, kì vọng đó còn mang theo cả nỗi đau và nỗi lo âu: đau vìkhông còn đợc ấp ôm con trong vòng tay, lo vì không hiểu con có đủ sức đểsải cánh bay một mình Mâu thuẫn và trăn trở thấm sâu vào giọng thơ chậm,ngậm ngùi và chảy tràn theo dấu chấm lửng ngập ngừng:

Tuổi con là tuổi ngựa Tuổi con là tuổi đi

Nhng rồi, khổ thơ cuối bật lên, làm yên lòng trái tim ngời mẹ đang runglên thổn thức:

Nhng mẹ ơi đừng buồn

Dẫu cách núi cách rừng Dẫu cách sông cách bể Con tìm về với mẹ Ngựa con vẫn nhớ đờng.

Một kết thúc có hậu cho cuộc hành trình còn cha bắt đầu Mẹ cho con

sự sống, là khởi nguồn của mọi ớc mơ, nối thêm dây cho cánh diều khát vọngcủa con vút cao trên bầu trời lộng gió Về bên mẹ là cái đích đến cuối cùng, làbến đậu bình yên cho những vó ngựa phi trên đờng trờng

Bài thơ kết thúc bằng lời khẳng định của đứa con, mà không thấy lời

đối thoại trả lời của ngời mẹ Bởi khi niềm hạnh phúc dâng lên đến nghẹn

ngào thì hãy để trái tim hát lên những giai điệu không lời mà chỉ có trái timmới hiểu nổi.

Con yêu mẹ

“ ” cũng là một bài thơ gây ấn tợng mạnh với kiểu kết cấunày Ngời đọc không khỏi mỉm cời suốt cả bài thơ vì những liên tởng so sánhngộ nghĩnh mà em bé sử dụng để thể hiện tình yêu với mẹ:

- Con yêu mẹ bằng ông trời

- Con yêu mẹ bằng trờng học

Cả ngày con ở đấy thôi

Trớc những lời phản bác của ngời mẹ, độ lớn của những hình ảnh sosánh cứ giảm dần, giảm dần: “ông trời”, “Hà Nội”, “Trờng học” và cuối cùng

là “con dế” - nhỏ bé và gần gũi thân thơng nhất:

Con yêu mẹ bằng con dế

Câu thơ ngô nghê và đáng yêu đủ khiến những ai đang mỉm cời cũngphải bật cời

Còn rất nhiều bài thơ khác cũng xây dựng kết cấu theo hớng nhấn mạnhkhổ thơ cuối nh:

- Cái địa bàn của chú Điền:

Chú ơi hôm nay về phép

Chắc địa bàn đa chú về ? Cháu ạ, hớng đờng về quê Địa bàn phải theo chú đấy.

- Cái ngoan của Mí :

Cái ngoan mà đem cho Thì lại ngoan hơn nữa

- Mẹ và con :

ừ của con nhiều quá

Nhng mẹ lại nhiều hơn Vì tất cả của con

Mà con là của mẹ

( )

Với cấu tứ này, ta có thể thấy những bài thơ của Xuân Quỳnh viết chothiếu nhi hầu nh đều chia làm hai phần lớn: những khổ thơ đầu và khổ thơcuối Nghe qua kết cấu này có vẻ không cân đối về mặt hình thức nhng lại cânxứng một cách kì lạ về nội dung Bởi riêng khổ thơ cuối với sự kết hợp nhuầnnhị giữa tình cảm và lý trí đã đủ hàm chứa sức nặng của một nửa bài thơ

Điều lạ kì khi đọc những bài thơ của Xuân Quỳnh đó là hiểu rõ cấu tứthơ Xuân Quỳnh, ngời đọc chấp nhận vừa đọc vừa chơi ú tim cùng chị, biết tr-

ớc sẽ có một món quà bất ngờ dành cho mình ở đâu đó, nên vừa đọc vừa chờ

đợi vừa suy đoán Vậy mà khi cuộc chơi kết thúc, ngời ta vô t nhận quà, bócquà mà quên đi mất là mình đã thua Vì mạch thơ và tứ thơ uyển chuyển, tinh

tế quá Ngời đọc cứ theo dòng cảm xúc của nhà thơ, của nhân vật trong thơ vàcủa chính mình mà đi hết cả bài thơ, không hề đứt đoạn Mỗi bài thơ là mộtcuộc hành trình mà cả tác giả, nhân vật và ngời đọc cùng về đến đích trọn vẹn

và dễ dàng, mà chúng ta không nhận biết đợc rằng mình đã cùng với XuânQuỳnh lên dốc, xuống dốc (chuyển ý, nối ý) Xuân Quỳnh quả là một ngờidẫn đờng tài tình

2.2.2 Giọng điệu

Trái tim có thứ ngôn ngữ riêng của nó và trái tim cất lên thứ ngôn ngữ

ấy bằng một giọng điệu cũng rất riêng Đúng nh Lu Khánh Thơ đã nói:

Giọng điệu ở đây không phải là cách nói mà là cảm xúc, là giọng điệu của

“

tâm hồn ”

Nếu chúng ta ví những điều tác giả muốn gửi gắm nhắn nhủ đến các emqua bài thơ là một dòng sông chở nặng phù sa thì giọng điệu là từng lớp sóng -phần nổi và luôn đồng hành cùng lớp phù sa ấy Chính những nhịp sóng nàykhi nhanh khi chậm, khi khoan thai, khi dồn dập sẽ nâng đỡ, tạo đà cho các

em thoả sức ngụp lặn trong làn nớc mát mà kiếm tìm từng hạt phù sa Bớcchân lên bờ rồi, những hạt nớc rồi cũng bốc hơi đi để lại túi gấm phù sa thunhặt đợc và d âm dềnh dàng, tròng trành của từng nhịp sóng

Thơ cũng thế Giọng điệu thơ là con đờng cho ngôn ngữ thơ chảy vềcon tim bạn đọc Khi những câu chữ cuối cùng vang lên, đọng lại trong tâm tríbạn đọc là những hình ảnh hay, những ngôn từ đẹp, những lời khuyên bổ ích

và d vị của giọng thơ