Nghệ thuật tự sự của Dư Hoa qua tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu

Trong bài viết, Toàn Nguyễn đã đi vào tóm tắt tác phẩm Chuyện Hứa Tam Quan bán máu và cũng đưa ra nhận xét khái quát về tác phẩm nhưng do khuôn khổ của một bài giới thiệu ngắn gọn nên n

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA VĂN HỌC

- -

DƯƠNG THỊ KHU

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ CỦA DƯ HOA QUA TIỂU THUYẾT

“CHUYỆN HỨA TAM QUAN BÁN MÁU”

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

HÀ NỘI – 2009

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

DƯƠNG THỊ KHU

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ CỦA DƯ HOA QUA TIỂU THUYẾT

“CHUYỆN HỨA TAM QUAN BÁN MÁU”

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI

MÃ SỐ: 60.22.30

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS LÊ HUY TIÊU

HÀ NỘI – 2009

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Mục đích, ý nghĩa của đề tài 3

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 7

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Cấu trúc của luận văn 10

Chương 1: NGƯỜI TỰ SỰ, ĐIỂM NHÌN TỰ SỰ 11

1.1 Khái niệm nghệ thuật tự sự 11

1.2 Người tự sự 12

1.2.1 Người tự sự và vai trò người tự sự 12

1.2.2 Người tự sự trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu 14

1.2.2.1 Người tự sự ngôi thứ ba 14

1.2.2.2 Sự chuyển dịch ngôi kể 18

1.3 Điểm nhìn 20

1.3.1 Khái niệm điểm nhìn 20

1.3.2 Điểm nhìn tự sự trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu 21

1.3.2.1 Điểm nhìn Zero 21

1.3.2.2 Điểm nhìn bên ngoài 24

1.3.2.3 Sự di động điểm nhìn 27

Chương 2: NHÂN VẬT NHƯ LÀ PHƯƠNG THỨC TỰ SỰ 33

2.1 Khái niệm nhân vật 33

2.2 Các kiểu nhân vật trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu 33

2.2.1 Người bán máu 33

2.2.2 Người mua máu 40

2.2.3 Một số nhân vật khác 43

2.2.4 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 46

Chương 3: KHÔNG GIAN, THỜI GIAN TỰ SỰ 51

3.1 Không gian tự sự 51

3.1.1 Khái niệm về không gian tự sự 51

3.1.2 Không gian trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu 51

3.1.2.1 Không gian hiện thực 52

3.1.2.2 Không gian tâm tưởng 59

3.1.2.3 Không gian huyền ảo 61

3.2 Thời gian tự sự 63

3.2.1 Quan niệm về thời gian tự sự 63

3.2.2 Thời gian tự sự trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu 63

3.2.2.1 Thời gian cốt truyện 64

3.2.2.2 Thời gian kể chuyện 67

3.2.2.3 "Độ lệch" của thời gian cốt truyện - thời gian kể chuyện 70

KẾT LUẬN 73

TÀI LIỆU THAM KHẢO 76

MỞ ĐẦU

1 Mục đích, ý nghĩa của đề tài

Trung Quốc vốn là một nước có nền văn học, văn hoá lâu đời Với những thành tựu rực rỡ, văn học Trung Quốc đã góp phần tạo nên dòng chảy chung của văn học thế giới Đến nay, người đọc không thể quên được những thiên tiểu thuyết nổi tiếng thời Minh Thanh và những áng thơ Đường bất hủ làm say mê lòng người Những tác phẩm đó là nguồn đề tài lớn cho các nhà nghiên cứu, phê bình văn học quan tâm khám phá

Ngày nay, người dân Trung Quốc không chỉ tự hào về nền văn học cổ điển của đất nước mình mà còn tự hào về văn học đương đại của họ Đó là nền văn học

đã và đang thực sự phồn vinh và được thế giới quan tâm nghiên cứu Văn học Trung Quốc có một sức hút kỳ lạ đối với người đọc không chỉ bởi nội dung tư

tưởng mà còn bởi văn phong mới lạ Điều đó đã làm nên những tiếng nói độc đáo

trên văn đàn thế giới

Ở Việt Nam, nhiều tiểu thuyết của Vương Mông, Mạc Ngôn, Phùng Ký Tài, Giả Bình Ao đã được dịch ra tiếng Việt và được bạn đọc Việt Nam đón nhận một cách rất nồng nhiệt Song sẽ là chưa đủ nếu như chúng ta không nhắc đến nhà văn

Dư Hoa – một nhà văn đầy cá tính và được xem là nhà văn tài hoa bậc nhất trên văn đàn Trung Quốc đương đại Cho nên nghiên cứu về nhà văn Dư Hoa cũng là để hiểu một cách đầy đủ hơn về văn học Trung Quốc đương đại

Dư Hoa là một trong những tác giả quan trọng của nền văn học đương đại Trung Quốc Ông không chỉ nổi tiếng trong nước mà còn được độc giả thế giới rất yêu thích Dư Hoa sinh ngày mùng 3 tháng 4 năm 1960, tại thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang – Trung Quốc Dư Hoa rất yêu thích các tác phẩm của Kafka, Gabriel Garia Marquer, Jorge Luis Borges chính vì vậy các tác phẩm của ông sau này cũng ảnh hưởng phong cách viết của họ

Dư Hoa bắt đầu sáng tác từ năm 1983, đến nay ông đã xuất bản 4 truyện dài, 6

tập truyện vừa và ngắn, 3 tập tuỳ bút Tác phẩm chính có: Hò hét trong mưa; Tình

yêu cổ điển; Tôi không có tên, Sống, Huynh đệ đã được dịch ra nhiều thứ tiếng như:

Anh, Pháp, Đức, ý, Hà Lan, Việt Nam Đặc biệt là Chuyện Hứa Tam Quan bán máu

đã để lại một ấn tượng sâu sắc cho bạn đọc cả về nội dung lẫn hình thức nghệ thuật

Trong cuộc đời sáng tác của mình, Dư Hoa luôn quan niệm “Tôi viết để gần

hơn với những gì là thật, ý tôi là hiện tại chân thật chứ không phải hiện thực cuộc sống Thực ra tôi cho rằng cuộc sống là không thật, nó lẫn lộn cả những điều không thật và những điều giả dối ”( 20 trang bìa ) Những tác phẩm của Dư Hoa đều được

khơi nguồn từ mảnh đất nơi ông được sinh ra và lớn lên Mảng đề tài Dư Hoa thường đề cập tới trong sáng tác của mình là cuộc đấu tranh sinh tồn của con người trong cuộc Cách mạng văn hóa

Nếu như những năm 80 của thế kỷ XX, Dư Hoa được coi là một trong số các nhà văn tiêu biểu của trào lưu văn học Tiên phong với những tác phẩm đi vào miêu

tả sự đau khổ và cái chết, đồng thời vạch trần bạo lực tội ác thì những năm 90 của thế kỷ XX, Dư Hoa đã có những thay đổi đáng kể cả về tư tưởng và nghệ thuật Ông

đã có sự suy nghĩ lại một cách tỉnh táo, tín hiệu đầu tiên của sự suy nghĩ là Hò hét

trong mưa đem lại sự ấm áp của nhân tình và đến Chuyện Hứa Tam Quan bán máu

Dư Hoa đã hoàn thành quá trình phủ định mang tính cách mạng Đó là quá trình phủ định của phủ định, không phải là sự phủ định một cách cực đoan mà ra sức xây

dựng nghệ thuật “Nếu như nói cách mạng trong những năm 80 của thế kỷ XX là quá

trình bài xích, bài trừ thì sự phủ định của những năm 90 của thế kỷ XX là một quá trình tăng trưởng phong phú về mặt nghệ thuật”(5) Chuyện Hứa Tam Quan bán máu là một minh chứng, nó thể hiện khá rõ nghệ thuật tự sự độc đáo của Dư Hoa

Dư Hoa đã được giới phê bình văn học Trung Quốc đánh giá rất cao “Trong

sáng tác tiểu thuyết thuộc trào lưu mới, thậm chí trong toàn bộ nền văn học Trung Quốc thì Dư Hoa là người kế thừa và phát huy tinh thần Lỗ Tấn tiêu biểu nhất”

(41) Dư Hoa cũng đã từng được nhận nhiều giải thưởng văn học cao quý như: Giải thưởng văn học Grin Zane Cavour của Italia (năm 1998) giải The Barnes and Noble Review from Discover New writess của Mỹ (năm 2004), huân chương kỵ sĩ văn học

và nghệ thuật Chevalirdel ordredes artset desfettes của pháp (năm 2004) và Giải cống hiến sách đặc biệt Trung Hoa lần thứ nhất (2005)

Tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam quan bán máu được nhà văn Dư Hoa viết năm

1995, khi ông 35 tuổi Theo dịch giả Vũ Công Hoan cho biết: Tác phẩm này, Dư Hoa viết trong 9 tháng, hoàn thành vào ngày 29-8-1995 Sách dày 259 trang nguyên bản, gồm 160.000 chữ Bản mới nhất do nhà xuất bản văn nghệ Thượng Hải xuất

bản tháng 5- 2005 với số lượng 40.400 cuốn trong “series tác phẩm Dư Hoa” Tác

phẩm đã được dịch sang tiếng Anh, Đức, Italia, Hàn Quốc và được nhiều giải thưởng trong và ngoài nước

Tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam quan bán máu được khơi nguồn từ hiện thực của

đất nước Trung Quốc Đó là hiện thực diễn ra cảnh bán máu ở nhiều nơi, bán máu đã trở thành phương thức sinh tồn của người nghèo khổ Cuốn sách đã thể hiện niềm say

mê của tác giả đối với một hồi ức dài dằng dặc, một bài dân ca có đầu không có cuối,

một đời người Trong lời nói đầu bản tiếng Trung, Dư Hoa viết : “Sáng tác và đọc sách

thực ra đều là gõ cửa hồi ức hay nói một cách khác đều là để sống lại một lần nữa”(

20 6) Quả vậy, Chuyện Hứa Tam Quan bán máu thể hiện tiếp niềm say mê của tác giả

Dư Hoa với mảng hiện thực của đất nước Trung Quốc - nơi ông đã đi qua, đã trải nghiệm và từng chứng kiến những mảnh đời ở bên cạnh mình

Chuyện Hứa Tam Quan bán máu của Dư Hoa kể về nhân vật Hứa Tam Quan

–một công nhân vận chuyển kén tằm cho nhà máy tơ trong thành phố Trên đường

đi, Hứa Tam Quan gặp Căn Long và A Phương đi bán máu, anh được hai người bạn này nói về chuyện bán máu, anh liền mượn bát múc nước sông uống rồi đi bán máu cùng họ Sau khi bán máu, Hứa Tam Quan nghĩ: Tiền xương máu này mình không thể tiêu tuỳ tiện, mình phải dùng vào việc lớn, nhờ có tiền bán máu, anh đã cưa đổ

và lấy Hứa Ngọc Lan

Cái lần tình cờ bán máu ấy cho anh một gia đình, nhưng cuối cùng chính gia đình ấy khiến cuộc đời anh thành chuỗi dài của những lần bán máu chuyên nghiệp

để trả nợ, để mưu sinh Đó là lần Hứa Tam Quan bán máu để lấy tiền đền cho con hàng xóm bị cậu con cả anh đập vỡ đầu, lần lo cuộc sống gia đình trong cơn đói cùng quẫn, lần lo cho các con xuống nông thôn theo lệnh của Mao Chủ Tịch, lần đãi ông đội trưởng của cậu con thứ bữa cơm tươm tất mong ông giúp đỡ để con chóng được điều về thành phố Lần nữa và nhiều lần nữa, những lần bán máu cứ dài ra

Sau mỗi lần bán máu, người bán máu phải có ba tháng cần thiết cho cơ thể phục hồi Nhưng vì hoàn cảnh gia đình quá quẫn bách, Hứa Tam Quan gần như đã phải bán máu mỗi tháng một lần Đến khi cậu con cả bị bệnh gan ở nông thôn, Hứa Tam Quan lại đi bán máu Người mua máu ở bệnh viện đã không dám lấy máu của anh nữa và cuối cùng bày cho anh cách để đến những bệnh viện xa bán máu Anh đi bán máu liên tục để mong có tiền chữa bệnh cho con Nhưng anh đã gục ngã sau ba lần bán máu liên tiếp

Cho đến khi về già, Hứa Tam Quan răng rụng bảy chiếc, đầu tóc bạc phơ, đi qua khách sạn Thắng Lợi thấy thèm mùi gan lợn xào và rượu nếp hâm nóng gắn với

cả đời đi bán máu Lần đầu tiên Hứa Tam Quan có ý định bán máu cho mình Nhưng trớ trêu thay, khi ông đến bệnh viện bán máu, người mua máu trong bệnh viện đã đuổi ông về vì ông đã già, máu chết nhiều hơn máu sống, máu của ông chỉ bán được cho thợ sơn mà thôi thế là Hứa Tam Quan hu hu khóc vì sợ mình đã quá già, máu không còn bán được, lỡ gia đình có tai hoạ thì ai sẽ lo, biết trông cậy vào đâu

Chuyện Hứa Tam Quan bán máu khép lại nhưng đã in đậm trong lòng

người đọc một hiện thực đau buốt, một niềm thương cảm khôn nguôi và một niềm cảm phục trước tấm lòng nhân ái, bao dung, hy sinh quên cả thân mình trong một hiện thực cuộc sống khắc nghiệt của Hứa Tam Quan Tác phẩm chứa đựng một giá trị nhân văn sâu sắc: đề cập đến nhân tính con người bị thử thách đến tận cùng trong Cách mạng văn hoá, nhưng Dư Hoa vẫn dứt khoát bảo vệ nhân tính của con người Điều này thể hiện tấm lòng nhân đạo sâu sắc của Dư Hoa Bên cạnh đó, tác phẩm còn để lại cho người đọc một ấn tượng khó quên về nghệ thuật tự sự của nhà văn Dư Hoa

Với lòng say mê nghiên cứu khoa học và lòng ngưỡng mộ các tác phẩm

của nhà văn Dư Hoa, chúng tôi đã chọn tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán

máu làm đối tượng nghiên cứu cho luận văn của mình Với đề tài: Nghệ thuật tự

sự của Dư Hoa qua “Chuyện Hứa Tam Quan bán máu”, chúng tôi muốn nhìn

nhận tiểu thuyết này dưới góc nhìn của tự sự học để có thể khám phá được những đặc sắc nghệ thuật tự sự của Dư Hoa Qua đó thấy được giá trị nội dung tư tưởng nhà văn gửi gắm

Nghiên cứu thành công đề tài này, chúng tôi muốn củng cố thêm về kiến thức lý luận và nâng cao chất lượng giảng dạy văn học Trung Quốc trong nhà trường phổ thông của bản thân Như vậy nghiên cứu nghệ thuật tự sự của Dư Hoa

qua Chuyện Hứa Tam Quan bán máu bên cạnh việc đáp ứng nhu cầu thưởng thức

còn đem lại ý nghĩa thực tiễn cho chúng ta Bởi trong tình hình nghiên cứu Dư Hoa

ở Việt Nam hiện nay chưa nhiều, chúng tôi hi vọng giải quyết thành công đề tài này

sẽ tạo tiền đề cho việc đi sâu nghiên cứu tìm hiểu tác phẩm của Dư Hoa nói chung

và nghệ thuật tự sự của Dư Hoa qua một số tác phẩm cụ thể nói riêng để cùng nhau

khám phá ra vẻ đẹp độc đáo của một cây bút tự sự đầy tài năng Đó chính là những

lý do thôi thúc chúng tôi chọn đề tài này

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Nghiên cứu ở Trung Quốc

Năm 1995, hai cuốn tiểu thuyết Sống và Chuyện Hứa Tam Quan bán máu của Dư Hoa ra đời đã làm vang dội văn đàn Có người cho rằng Chuyện Hứa Tam

Quan bán máu là tác phẩm đỉnh cao đã được Dư Hoa dồn tất cả tài năng của mình

vào đó Năm 2000, cuốn sách đã được “Nhật báo trung ương” của Hàn Quốc chọn

là một trong 100 cuốn sách cần đọc Năm 2004, sách đã được nhận giải “The

Rarmer” một giải “Nobel Mỹ” Tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu được

một trăm nhà phê bình và biên tập viên văn học Trung Quốc bình chọn vào diện 10 tác phẩm có ảnh hưởng nhất những năm 90 của thế kỷ XX

Trong cuốn Trung Quốc đương đại văn học sử của Vương Khánh Sinh (chủ

biên) Nxb Hoa Trung, 2000, đã đề cập đến Dư Hoa và sự chuyển hướng nghệ thuật của nhà văn từ phái Tiên phong chủ nghĩa (viết khó hiểu, mang tính tượng trưng, biến ảo) sang trưòng phái Tân tả thực Sự chuyển biến đó thể hiện rõ nét trong tiểu

thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu Bài viết của Vương Khánh Sinh đã có

những đánh giá sơ bộ về cách xây dựng nhân vật của Dư Hoa trong tác phẩm Song

bài viết này, Vương Khánh Sinh mới chỉ đi vào nhận xét một cách chung chung về

sự chuyển hướng nghệ thuật của Dư Hoa chứ chưa đi sâu tìm hiểu nghệ thuật tự sự

của Dư Hoa qua Chuyện Hứa Tam Quan bán máu

Hồng Trị Cương trong bài tựa cuốn Từ Hoa tinh tuyển tập, Nxb Yến Sơn,

2006 Ngoài việc đề cập đến “sự cứu dỗi khổ đau” trong tiểu thuyết Chuyện Hứa

Tam Quan bán máu, ông đã có những nhận xét về nhân vật Hứa Tam Quan và sự

chuyển biến nghệ thuật quan trọng của Dư Hoa trong giai đoạn sáng tác thuần thục Bên cạnh đó, bài viết còn trích dẫn những lời tâm sự của Dư Hoa về sự chuyển biến

tư tưởng của mình trong tác phẩm Những ý kiến trên của bài viết rất đáng ghi nhận, song mới chỉ dừng lại ở những nhận xét khái quát về sự chuyển hướng nghệ thuật tự

sự trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu của Dư Hoa

Có đóng góp nổi bật trong việc nghiên cứu sự chuyển hướng nghệ thuật của

Dư Hoa trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu phải kể đến Ngô Nghĩa Cần với bài viết Cáo biệt hình thức hư nguỵ của Dư Hoa đăng trên tạp chí Văn nghệ Tranh

Minh 1/2000 Trong bài viết, Ngô Nghĩa Cần đã chỉ ra tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu của Dư Hoa đã có sự thay đổi về chủ đề: Tác phẩm đã thể hiện sự

phục sinh của con người và sự phát hiện nhân gian Bài viết này, còn đề cập đến sự sáng tạo thành công nhân vật Hứa Tam Quan của Dư Hoa và ít nhiều cũng nói đến

nghệ thuật tự sự của tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu Ông viết: “Tác

giả đã từ bỏ cái tự sự quý tộc để trở về với tự sự dân gian”(5) Đây là những gợi ý

quan trọng để chúng tôi đi sâu tìm hiểu nghệ thuật tự sự của Dư Hoa qua tiểu

thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu

Những công trình nghiên cứu trên dù đã đề cập tới một số khía cạnh nội

dung và nghệ thuật của tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu của Dư Hoa

nhưng chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu nghệ thuật tự sự của Dư Hoa trong tác phẩm mà chúng tôi hướng tới

2.2 Nghiên cứu ở Việt Nam

Ở Việt Nam, trên báo, tạp chí và internet, ít nhiều nhà nghiên cứu đã đề cập đến nhà văn Dư Hoa và tác phẩm của ông Dư Hoa xuất hiện ở Việt Nam, mặc dù không gây xôn xao mạnh mẽ trong giới báo chí như Mạc Ngôn nhưng đã được độc

giả Việt Nam đón nhận một cách nồng nhiệt, bởi ông là tác giả của Sống cuốn tiểu thuyết được Trương Nghệ Mưu dựng thành phim gây tiếng vang khắp thế giới

Vấn đề dịch các tác phẩm của Dư Hoa ở Việt Nam: Hiện nay có Nguyễn Công Hoan, Lê Huy Tiêu, Phạm Tú Châu dịch Đến nay, các dịch giả đã dịch thành

công những tác phẩm nổi tiếng của Dư Hoa như: Sống, Huynh đệ, Chuyện Hứa Tam

Quan bán máu Song những công trình nghiên cứu tác phẩm của Dư Hoa nói

chung, Chuyện Hứa Tam Quan bán máu nói riêng được dịch ở Việt Nam còn ít, chúng tôi mới chỉ tiếp cận được bài Huynh Đệ tác phẩm lớn hay là thứ rác rưởi của

David Barboza do Hà Linh dịch (theo nguồn IHT) Bài viết của David Barboza đã

đề cập ít nhiều đến nhà văn Dư Hoa đồng thời cũng đưa ra nhận định về tác phẩm

Sống và Chuyện Hứa Tam Quan bán máu: Năm 1996, tiếp theo Phải Sống là Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, hai tiểu thuyết ấn tượng đã quyết định vị trí chiếu

trên của Dư Hoa trong lòng văn học Trung Quốc ngồi chung với Mạc Ngôn và

Vương An ức Nhưng bài viết chủ yếu bàn đến tác phẩm Huynh đệ chứ chưa đi sâu tìm hiểu tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu

Hiện nay, trên báo, tạp chí và internet có Phạm Tú Châu, Hải Yên, Thu Thuỷ, Thanh Huyền, Cát Yên, Vũ Công Hoan… viết về Dư Hoa và tác phẩm của

ông, nhưng những bài viết đó chỉ mang tính chất sơ bộ về Dư Hoa và tác phẩm

Bài viết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, chuyện người bán tổ tông của

Toàn Nguyễn trên internet đã có những cảm nhận sâu sắc về những trang sách của

cách, giọng điệu và nhân tính con người bị thử thách đến tận cùng trong Cách mạng văn hoá Đó là điểm nhấn làm nên cái tên Dư Hoa với bạn đọc không chỉ tại Trung Hoa với series tác phẩm Sống, Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, Huynh đệ”(29) Trong bài viết, Toàn Nguyễn đã đi vào tóm tắt tác phẩm Chuyện Hứa Tam Quan bán máu và cũng đưa ra nhận xét khái quát về tác phẩm nhưng do khuôn khổ

của một bài giới thiệu ngắn gọn nên nghệ thuật tự sự trong tác phẩm này mới chỉ được điểm qua về nghệ thuật của tác phẩm song cũng là những gợi ý quan trọng để chúng tôi nghiên cứu đề tài này

Gần đây có Nguyễn Thị Hưởng trường đại học Sư Phạm Hà Nội làm luận

văn về Nghệ thuật tự sự của Dư Hoa qua tiểu thuyết “Huynh đệ” Trong luận

văn, người viết đi vào khám phá nghệ thuật tự sự của tác phẩm Huynh đệ và đã đưa

ra được những nhận xét về nghệ thuật tự sự của Dư Hoa Đây là những gợi mở quan trọng để chúng tôi đi sâu tìm hiểu nghệ thuật tự sự của Dư Hoa trong tiểu thuyết

Chuyện Hứa Tam Quan bán máu

Nhìn chung những bài viết về Dư Hoa và tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan

bán máu ở Việt Nam cho đến nay, chúng tôi chưa thấy có tài liệu nào trực tiếp

nghiên cứu về nghệ thuật tự sự của Dư Hoa trong tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam

Quan bán máu Do vậy tiểu thuyết của Dư Hoa nói chung, Chuyện Hứa Tam Quan bán máu nói riêng là một nguồn đề tài mới đang cần được quan tâm nghiên cứu

3 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu

Phạm vi khảo sát chính của chúng tôi trong luận văn là nghệ thuật tự sự của Dư

Hoa qua tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu do Vũ Công Hoan dịch - Nxb

Công an Nhân dân, 2006 Cụ thể hơn chúng tôi đi vào nghiên cứu: Người tự sự, điểm

nhìn; nhân vật như là phương thức tự sự; không gian, thời gian tự sự trong Chuyện Hứa

Tam Quan bán máu Ba yếu tố đó chính là những phương diện quan trọng góp phần

làm nổi bật phong cách kể chuyện độc đáo, tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm

Trong quá trình nghiên cứu, khi cần thiết chúng tôi liên hệ với một số tác phẩm khác của Dư Hoa và của nhà văn khác để đối sánh làm nổi bật sự độc đáo về

nghệ thuật tự sự của Dư Hoa trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu

4 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài luận văn này, chúng tôi kết hợp sử dụng nhiều phương pháp

và thao tác tiếp cận văn bản sau: Thi pháp học, phân tích và tổng hợp, so sánh, diễn dịch, quy nạp, xã hội học…

5.Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận nội dung luận văn của chúng tôi gồm có ba chương :

Chương 1: Người tự sự, điểm nhìn tự sự

Chương 2: Nhân vật như là phương thức tự sự

Chương 3: Không gian, thời gian tự sự

Chương 1: NGƯỜI TỰ SỰ, ĐIỂM NHÌN TỰ SỰ

1.1 Khái niệm nghệ thuật tự sự

Ngày nay, khái niệm nghệ thuật tự sự đã thu hút được khá nhiều sự quan tâm

của các nhà nghiên cứu phê bình văn học Khi bàn đến “Các phương tiện cơ bản

của miêu tả tự sự” G N Pospelov trong cuốn Dẫn luận nghiên cứu văn học xác

định: “Đóng vai trò quyết định trong loại văn học tự sự ( ) là sự trần thuật, tức là

một câu chuyện về các sự kiện xẩy ra được kể từ phía người khác”(33 66) Bên

cạnh đó ông còn chỉ ra các thành phần cơ bản của nghệ thuật kể chuyện: “ Với sự

trợ giúp của trần thuật, miêu tả, bình luận, lời nói nhân vật trong các tác phẩm tự

sự, cuộc sống được nắm bắt một cách tự do và sâu rộng”(33 68)

Đến nay, ở Việt Nam cũng có khá nhiều nhà nghiên cứu đưa ra những cách

hiểu khác nhau về nghệ thuật tự sự: có ý kiến đồng nhất tự sự với trần thuật, nhưng

có ý kiến phân giới giữa hai thuật ngữ tự sự và trần thuật Trần Đình Sử cho rằng:

“Ngày nay tự sự học không còn giản đơn là việc kể chuyện mà là một phương pháp

không thể thiếu để giải thích, lý giải quá khứ có nguyên lý riêng”(36 12)

Còn Đặng Anh Đào lại nói “Tự sự là một khái niệm rất rộng và có thể xét ở

hai bình diện Bình diện thứ nhất: Tự sự như sự đồng nghĩa với “câu chuyện kể” đối lập với miêu tả Bình diện thứ hai: Tự sự được xem xét theo hành động kể chuyện” (36 170)

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Tự sự là một phương thức tái hiện đời

sống trong toàn bộ tính khách quan của nó…tác phẩm tự sự bao giờ cũng có cốt truyện, gắn với cốt truyện là một hệ thống nhân vật được khắc hoạ đầy đủ, nhiều mặt hơn hẳn nhân vật trữ tình, kịch”(12 385)

Điểm qua một số ý kiến về nghệ thuật tự sự chúng tôi nhận thấy: thuật ngữ

Narratology là tự sự học hay trần thuật học, kể chuyện thì cũng là phương thức tái hiện đời sống Nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu

cũng là để đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu một số phương thức tái hiện đời sống hiện thực trong tác phẩm, đồng thời qua đó thấy được nội dung tư tưởng tác phẩm được

mã hoá trong đó

Trong luận văn này, chúng tôi sử dụng thuật ngữ Nghệ thuật tự sự không phân biệt với nghệ thuật kể chuyện, nghệ thuật trần thuật Bởi chúng đều là cách

dịch khác nhau của Narratology (tiếng Anh) Narratologie(tiếng Pháp)- tức là lý

thuyết kể chuyện Nghệ thuật tự sự được dùng như một thuật ngữ tương đương nghĩa với nghệ thuật kể chuyện, nghệ thuật trần thuật chứ không giống như quan

niệm xem tự sự là một thể loại văn học

Qua đây, chúng ta có thể thấy nghệ thuật tự sự là những thủ pháp, phương

thức mà nhà văn sử dụng để kể chuyện Nó góp phần rất lớn trong việc xem xét đánh giá nhân vật, sự kiện, cũng như tái tạo câu chuyện góp phần tạo nên tác phẩm

Nghệ thuật tự sự bao hàm các yếu tố: Người tự sự, điểm nhìn, giọng điệu tự sự; phương thức tự sự; thời gian, không gian tự sự… mỗi yếu tố của nghệ thuật tự

sự đều có vai trò, ý nghĩa làm nên sức hấp dẫn khác nhau trong nghệ thuật tự sự Trong thể loại tự sự ngoài những yếu tố chung không thể thiếu thì mỗi loại hình tự

sự khác nhau, những yếu tố ấy lại có các đặc điểm riêng biêt Trong sáng tác văn học, nhờ sự sáng tạo nghệ thuật tự sự, tác phẩm đã có sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với

người đọc và tạo nên phong cách sáng tác độc đáo của nhà văn Tiểu thuyết Chuyện

Hứa Tam Quan bán máu để lại nhiều “dư vị dư vang” trong lòng người đọc bởi

chính nghệ thuật tự sự tài hoa của Dư Hoa

Với luận văn này, chúng tôi không có tham vọng đi vào nghiên cứu đầy đủ các yếu tố của nghệ thuật tự sự mà chúng tôi chỉ xin đi sâu vào một vài yếu tố cơ

bản Trên cơ sở đó, chúng tôi tìm hiểu nghệ thuật tự sự của Dư Hoa qua Chuyện

Hứa Tam Quan bán máu - tác phẩm đã và đang được giới nghiên cứu phê bình đánh

giá rất cao

1.2 Người tự sự

1.2.1 Người tự sự và vai trò người tự sự

Theo tiếng Anh, người tự sự được định danh là Narrator, tiếng Pháp là

Narrateur Trong luận văn này, chúng tôi dùng khái niệm người tự sự tương đương nghĩa với người kể chuyện và người trần thuật Vì các khái niệm này tuy có những

nét riêng biệt nhưng vẫn có điểm chung, cũng thường được dùng như là đồng nghĩa,

do sự phân biệt chưa được rạch ròi và được chấp nhân phổ biến

Đến nay, các khái niệm người tự sự hay người kể chuyện đã có khá nhiều nhà nghiên cứu đưa ra:Trong cuốn Dẫn luận nghiên cứu văn học của Pospelov viết:

“Hình thức phổ biến nhất miêu tả tự sự là trần thuật từ ngôi thứ ba không nhân vật hoá, mà đằng sau là tác giả Những người trần thuật cũng hoàn toàn là tác giả,

cũng hoàn toàn có thể xuất hiện trong tác phẩm dưới hình thức một cái “Tôi” nào

đó Những người trần thuật được nhân vật hoá như vậy kể câu chuyện từ ngôi một của chính mình có thể gọi một cách tự nhiên là người kể chuyện”(33.92,93)

G.Genette-nhà nghiên cứu Pháp thì hiểu người trần thuật có chức năng của tác giả, vừa kể chuyện, vừa chỉ huy cách kể, vừa truyền đạt thông tin vừa thuyết phục người đọc

Ở Việt Nam các nhà nghiên cứu cũng đưa ra quan niệm về người tự sự

Trong Từ điển thuật ngữ văn học các tác giả cho rằng “Người trần thuật là một

nhân vật hư cấu hoặc có thật, có thể là hình tượng của tác giả, dĩ nhiên không nên đồng nhất hoàn toàn với tác giả ngoài đời, có thể là một nhân vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra, có thể là một người biết một câu chuyện nào đó” (12 221)

Trong tiểu thuyết Trung Quốc cổ đại, người tự sự xuất hiện với tư cách người dẫn chuyện (thuyết thư), đây là hình thức người đứng ngoài kể chuyện, khiến cho độc giả như đang đi đến sân nghe kể chuyện để người ta kể lại câu chuyện Như thế, người đọc rất dễ dàng bị lôi cuốn nhưng khó mà có thể hoà vào trong đó Ngày

nay “Trên các trang sách không còn lồ lộ bóng hình người đứng ra kể chuyện như

xưa mà lúc này vai trò của tác giả là dựng lên khung cảnh để người đọc như nhập ngay vào không khí trong truyện”(36.163)

Trong tiểu thuyết hiện đại, người kể chuyện giữ một vị trí hết sức quan trọng trong việc kiến tạo nên tác phẩm Bởi nếu như không có người kể chuyện thì những

“cái được kể” sẽ không thể thành chuyện được Người kể chuyện đóng vai trò trung gian giữa chủ thể sáng tạo và tác phẩm, đồng thời vừa là đại diện của tác giả hay nói khác đi người kể chuyện là cầu nối để tạo nên mối quan hệ khăng khít: Nhân vật-

người kể chuyện- độc giả

Người trần thuật tuy không được tự do, nhưng vẫn có thể can thiệp vào việc

kể chuyện, kể nhanh, chậm, phát biểu, nghị luận, phân tích, miêu tả, mách bảo, chỉ điểm cho người đọc hoặc biểu hiện cảm thán, cảm xúc

Thông qua ý kiến của các nhà nghiên cứu, chúng tôi tạm thời đưa ra một cách hiểu về người tự sự như sau: Người tự sự là người dẫn dắt câu chuyện của tác phẩm

Có thể là tác giả hoặc có thể là một nhân vật do nhà văn sáng tạo ra, có thể là người biết một câu chuyện nào đó Người tự sự có thể kể chuyện theo ngôi thứ nhất, hoặc ngôi thứ hai hoặc ngôi thứ ba Một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều người kể

chuyện Người tự sự có chức năng kể chuyện, trần thuật, truyền đạt, đóng vai trò tổ chức tự sự, chỉ dẫn trần thuật và bình luận, đồng thời thể hiện chức năng nhân vật hoá Người tự sự đem lại cho tác phẩm một cái nhìn và một sự đánh giá bổ sung về mặt tâm lý, nghề nghiệp hay lập trường xã hội cho cái nhìn tác giả, làm cho sự trình bày, tái tạo con người qua đời sống trong tác phẩm thêm phong phú nhiều phối cảnh

Trong tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, Dư Hoa cũng đã tìm cho

mình một phong cách tự sự riêng có sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với người đọc

1.2.2 Người tự sự trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu

1.2.2.1 Người tự sự ngôi thứ ba

trong câu chuyện mà là người kể chuyện đứng ngoài câu chuyện, một người có kiến thức và quyền lực vô hạn… Người kể chuyện ngôi thứ ba đặc biệt mang quyền lực

“biết tuốt”của chúa, có xu hướng nói trực tiếp với người đọc và họ có thể tự do bình luận về bản thân hành động của nhân vật và truyện kể

Trong văn học Trung Quốc đương đại, chúng ta từng bắt gặp Giả Bình Ao, Mạc Ngôn… những nhà văn nổi tiếng, giàu tài năng hay lựa chọn nhân vật “tôi” để

kể chuyện Còn Dư Hoa trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu ông lại lựa chọn

người kể chuyện giống như tiểu thuyết truyền thống - dùng ngôi thứ ba để kể Tuy vậy trong tiểu thuyết này, Dư Hoa đã tìm được cho mình một cách thuật chuyện riêng đầy sáng tạo

Trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, toàn bộ câu chuyện về các nhân vật

đều do một người khác quan sát, chứng kiến kể lại nên nhân vật hiện lên qua cái nhìn

của người bên ngoài Cũng giống như tác phẩm Huynh đệ, người kể chuyện trong tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu đã chứng kiến hai thời đại của xã hội Trung

Quốc Chính vì vậy người kể chuyện kể rất chân thực về cuộc sống, tính cách, số phận

của con người trong hai thời đại mình từng bắt gặp Song trong tác phẩm Chuyện Hứa

Tam Quan bán máu có điểm khác với Huynh Đệ ở chỗ lịch sử chỉ là điểm xuyết không

phải là điểm nhấn mà qua cuộc sống của các nhân vật người đọc hiểu được thời đại Toàn bộ câu chuyện là người kể chuyện ngôi thứ ba kể về cuộc đời của Hứa Tam Quan

- một người trụ cột của gia đình Vì cuộc sống gia đình vì tương lai của các con…anh

đã phải bán máu tới 12 lần Có lúc vì bán máu nhiều lần cơ thể anh đã bị suy sụp song anh vẫn quyết hy sinh bản thân mình để lo cho gia đình

Mở đầu chương một, người tự sự giới thiệu về Hứa Tam Quan và chuyến về

thăm quê của anh bằng cách kể hết sức khách quan “Hứa Tam Quan là công nhân

vận chuyển kén tằm của nhà máy tơ thành phố, hôm nay ông về quê thăm ông nội

…Hứa Tam Quan cầm tay ông chạm vào mặt mình,”(20 25) Cách kể chuyện này

khiến cho câu chuyện trở nên cụ thể, chân thật Những chuyện người kể chuyện kể

ra là những gì anh ta tận mắt nhìn thấy, nghe thấy Chính vì vậy nhiều chỗ trong tiểu thuyết người tự sự vừa quan sát vừa kể như một người dẫn chuyện hết sức tài

ba có sức lôi cuốn kỳ lạ đối với người đọc Lời dẫn chuyện của người kể chuyện hết sức tự nhiên Anh ta đóng vai trò là một người kể chuyện “biết tuốt” Nên những sự việc, nhân vật được kể ra rất chi tiết và đầy đủ Chúng ta hãy lắng nghe đoạn văn

người kể chuyện kể về Hứa Ngọc Lan và Hà Tiểu Dũng: “Trong trái tim Hứa Ngọc

Lan không thể bỏ người đàn ông có tên Hà Tiểu Dũng Người đàn ông ấy khi nói chuyện hai tay thích cầm cổ tay mình, gần như ngày nào anh cũng mỉm cười đến nhà cô Cách vài hôm lại xách đến một chai rượu nếp cái Ngồi với bố cô, vừa uống rượu vừa nói chuyện, thỉnh thoảng cười hì hì…” (20.60) Ở đây, người kể chuyện

không xuất hiện trực tiếp mà anh ta có vị trí quan sát ở bên ngoài thế giới nhân vật Người đọc không thể biết người kể ấy là ai, có mối quan hệ như thế nào với các nhân vật trong truyện khiến cho chuyện kể được khách quan, thu hút sự chú ý đối với người đọc Vì thế lời kể mang giọng khách quan của một người đứng bên ngoài câu chuyện chứ không mang giọng chủ quan của nhân vật

Như chúng ta đã biết, truyền thống tự sự tiêu biểu của Trung Quốc là biện

pháp “bạch miêu” Tức kể mộc không tô vẽ Trong Chuyện Hứa Tam Quan bán

máu, Dư Hoa cũng đã sử dụng bút pháp tự sự bạch miêu: “Hứa Tam Quan đã bán máu ở bệnh viện Lâm Phố, lại ăn một đĩa gan lợn xào và uống hai lạng rượu nếp cái ở khách sạn Lâm Phố, rồi anh đi trên đường Lâm Phố, gió lạnh mùa đông phả vào mặt anh, rót cả vào cổ anh Anh bắt đầu thấy giá lạnh ”(20.349) Cách kể này

tạo nên sự khách quan cụ thể, chi tiết, chính xác, truyền thần làm cho người đọc biết được sự việc xẩy ra ra sao, nhân vật nghĩ gì, nói gì, làm gì Có thể thấy người kể ở đây là người “biết tuốt”, kể mọi sự theo cái biết của mình, của người ngoài cuộc, khiến cho người đọc hình dung được một tình cảnh đầy bi đát của Hứa Tam Quan Anh biết rằng mình đang bán dần hết khí nóng ở trong người, sức lực của mình đang bị sút dần nhưng không còn có cách nào khác bởi mạng sống của con anh

đang trông chờ vào anh Như vậy chính cách kể mộc này đã khiến cho người đọc

“Cảm thấy mọi thứ son phấn được bỏ ngoài những trang viết, chỉ còn lại một hiện

thực đau buốt”(30) Cũng như tiểu thuyết truyền thống, người kể chuyện trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu của Dư Hoa đã dùng cụm từ chất vấn để dẫn dắt

câu chuyện: “Còn lần thứ ba thì sao? (30.60), khiến cho chí tò mò của người đọc

được khêu gợi đưa người đọc tham gia vào quá trình đồng sáng tạo

Ngoài việc kế thừa truyền thống tự sự của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc,

người kể chuyện ngôi thứ ba của Dư Hoa trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu

còn có sự tìm tòi đổi mới, sáng tạo riêng

Như chúng ta đã biết, những năm 80 của thế kỷ XX, Dư Hoa là một trong

những nhà văn chủ yếu của phái Tiên phong luôn có ý thức sáng tạo cái mới rõ rệt và

bước đầu đã hình thành phong cách tự sự riêng của mình Nhưng đến năm 1995, từ tác

phẩm Chuyện Hứa Tam Quan bán máu “lý tưởng thẩm mỹ và sách lược tự sự của Dư

Hoa có những biến hoá rõ rệt (như trở lại với văn học truyền thống)”(6) Điều này,

Ngô Nghĩa Cần cũng đã khẳng định “Chuyện Hứa Tam Quan bán máu là một văn bản

độc đáo biểu hiện sự chuyển hình từ phương pháp hiện đại sang hiện thực”(5)

Điểm mới của người tự sự ngôi ba của Dư Hoa trong Chuyện Hứa Tam

Quan bán máu không phải cách tân hoàn toàn truyền thống mà ở đây tác giả đã

từ bỏ cách tự sự quý tộc của phái Tiên phong chủ nghĩa để trở về với tự sự dân

gian Những tác phẩm Dư Hoa viết theo phong cách phái Tiên phong xưa kia, chủ thể người kể chuyện - tác giả đứng ra phê phán nên bộc lộ rất rõ cảm xúc của họ còn ở đây người kể chuyện hình như biến mất tác giả thủ tiêu thân phận của mình và dường như trở thành độc giả để lắng nghe, nhiều lúc người kể không hề bộc lộ trưc tiếp những cảm xúc của mình và cũng không hề định hướng cảm xúc cho người đọc, khiến cho sự việc cứ tự nó được bộc lộ như nó vốn có tạo nên một cảm giác sinh động cho câu chuyện

Đoạn văn người dẫn chuyện kể về cảnh ông Phương đến bắt nợ nhà Hứa Tam Quan và những diễn biến tâm trạng của Hứa Tam Quan đã thể hiện khá rõ điều

này “ Hứa Tam Quan nhìn ngôi nhà hai vợ chồng tích luỹ trong mười năm bị chất

gần hết trên hai xe bò, chòng chà chòng chành, va vào nhau xủng xoảng Đi ra đầu ngõ, khi hai xe bò rời khỏi ngõ và đi khuất, nước mắt Hứa Tam Quan cũng tự dưng tuôn trào, anh cúi xuống, ngồi cùng với vợ trên ngưỡng cửa khóc hu hu”(20.128)

Cách tự sự này, Dư Hoa cũng đã tự nhận trong lời nói đầu bản tiếng Trung Văn:“Ở

đây có khi tác giả chỉ ngồi chơi Bởi vì ngay từ lúc bắt đầu anh đã phát hiện nhân vật hư cấu cũng có tiếng nói như mình, anh nhận thấy nên tôn trọng tiếng nói ấy để

nó tự đi tìm câu trả lời trong gió Thế là tác giả cứ việc ngồi chễm chệ rung đùi, không còn là kẻ xâm lược trong kể chuyện mà là một người lắng nghe, một người lắng nghe bền bỉ, kỹ càng, hiểu đời và thông cảm Anh cố gắng làm như thế, khi kể chuyện, anh muốn bỏ thân phận tác giả của mình, anh cảm thấy mình nên làm một người đọc”(20.5) Trong tác phẩm nhiều lúc người kể chuyện đã ẩn đi đứng đằng

sau nhân vật và các sự kiện để kể, bằng cách đẩy nhân vật ra trước độc giả vì thế

trước mắt độc giả không thấy người nói chỉ thấy hiện thực được trình bày: “Sau khi

ngủ một đêm trong căn nhà trống không của mình, Hứa Tam Quan cảm thấy không tiếp tục sống như thế này được nữa…Thế là anh nghĩ đến bán máu… Chỉ cần anh

đi bán máu, anh có thể lấy tiền, xin ông Phương cho chuộc lại bàn của anh, hòm của anh và tất cả những cái ghế ”(20.131)

Trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu người tự sự đã được Dư Hoa lựa

chọn trở thành phương tiện đắc lực biểu hiện phẩm chất của nhân vật Nhà văn rất thông cảm với những băn khoăn, lo lắng chạy vạy của nhân vật về cuộc sống của gia đình Song ở những trang viết của mình, cái tôi chủ quan ấy của nhà văn hoàn toàn biến mất, không còn dấu tích Dư Hoa đã thuật lại khá đầy đủ về lịch sử và hiện thực cuộc sống ở Trung Quốc Vì cuộc sống sinh tồn, người Trung Quốc chỉ

còn cách duy nhất là bán máu Việc bán máu diễn ra ở nhiều nơi “Bán máu đã trở

thành phương thức sinh tồn của những người nghèo khổ xuất hiện hết thôn bán máu này đến thôn bán máu khác”(20.20) Nên cuốn tiểu thuyết này“đã khơi gợi lên

ký ức của rất nhiều người” (20.6) và gieo vào lòng người đọc bao sự thương cảm

cho số phận con người Nhưng điều đáng nói ở đây là “không có truyền thống phê

phán thời xưa cũng không có sự thương hại bên trên của tự sự quý tộc”( 5)

Nếu như trước đây, tác giả hay phù phép làm cho tác phẩm phức tạp, bây giờ tác phẩm trở nên giản dị, người đọc đã cảm nhận được cách tự sự ấm áp tình người của nhà văn Dư Hoa đã chuyển từ tự sự bộc lộ sang tự sự kín đáo, người tự sự ngôi

ba hầu như giấu mình rất kín đằng sau suy nghĩ và hành động của nhân vật Chính

vì thế khiến cho người đọc cảm thấy cuộc sống trong tác phẩm như nó tự diễn ra với tất cả tính khách quan không có sự can thiệp của tác giả Hầu hết các trường đoạn

người kể chuyện trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu thường ẩn mình sau văn

bản nhưng vẫn có một người chỉ dẫn ngầm dẫn dắt các biến cố của câu chuyện

Song người đọc khó có thể nhận biết được ngôi ba ấy: “Ngồi một lúc anh đứng dậy

đi tiếp Anh nghĩ đến đường đi Thượng Hải còn xa vời vợi ”(20.368)

1.2.2.2 Sự chuyển dịch ngôi kể

Trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu chủ thể của người tự sự đã chuyển

sang tính chủ thể của nhân vật Tác giả trao ngòi bút cho nhân vật tự kể và dường như bỏ hết những cái trang sức có tính chất kỹ thuật và dường như không phải làm tiểu thuyết mà viết rất tự nhiên chân thật Nên nhà nghiên cứu Ngô Nghĩa Cần đã

nói “Đọc tiểu thuyết này, chúng ta cảm thấy cái kỹ xảo của không kỹ xảo”(5)

Trong tiểu thuyết có những lúc tác giả trao ngòi bút cho nhân vật khiến người đọc cảm thấy người kể chuyện dường như kể ở ngôi một nhưng thực ra không phải mà

là lời trần thuật của tác giả “trượt” sang chủ thể của nhân vật Nhiều lúc Dư Hoa đã dùng thủ pháp hư hoá người kể chuyện, gần như không có người kể chuyện, nhân

vật tự nói, tác giả đứng ngoài nghe và nhìn việc giao đãi Có người đã nói Chuyện

Hứa Tam Quan bán máu như một vở kịch, đối thoại chi phối tất cả kết cấu, không

gian, thời gian tâm lý Đó là đối thoại giữa các nhân vật, đối thoại giữa người tự sự

và các nhân vật khác, người tự sự với người đọc hàm ẩn… Thông thường vận dụng quá nhiều đối thoại là một điều cấm kỵ trong tiểu thuyết, bởi nếu không xử lý tốt sẽ gây nên sự cách biệt giữa cốt truyện và tự thuật Nhưng Dư Hoa đã có sự khéo léo trong việc sử dụng nhiều đối thoại và ông đã tạo nên một sự gắn kết giữa cốt truyện

và tự thuật Lời trần thuật của người kể chuyện trong tiểu thuyết này được triển khai xen vào những lời đối thoại của nhân vật, nó có chức năng dàn dựng câu chuyện, đồng thời góp phần quan trọng trong việc tường thuật hành động và biến cố của cuộc đời nhân vật, cũng như miêu tả sự việc, sự vật trong môi trường hoạt động của

nhân vật Đối thoại là đặc điểm tự sự của Dư Hoa

Nếu như người kể chuyện trong tiểu thuyết truyền thống thường đứng ở góc nhìn biết tất cả, tầm nhìn không hạn chế thì người kể chuyện theo ngôi thứ ba của

Dư Hoa trong tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu nhiều khi có sự hiểu biết

ít hơn nhân vật nên “nhân vật trong sách thường xuyên tự mở mồm nói chuyện có

lúc khiến tác giả giật mình, khi những lời hết sức xác đáng và rất hay buột ra khỏi mồm nhân vật hư cấu” (20 6 ) Điều đó đã tạo nên tính chủ quan cho tự sự: “ Mẹ

của thằng Nhất Lạc xem ra đúng là Hứa Ngọc Lan, còn bố của thằng bé có phải Hứa Tam Quan hay không?Kẻ nào đã gieo giống thằng bé trên người Hứa Ngọc Lan ?Liệu có phải là Hà Tiểu Dũng ?”( 20 67 ) Rõ ràng người tự sự nhỏ hơn nhân

vật chứ không phải là thượng đế “biết tuốt” Ở đây, Dư Hoa đã cố tình “cất giữ” một số bí mật nhằm gợi chí tò mò của độc giả, tạo điều kiện cho người đọc tham gia vào quá trình đồng sáng tạo và xoá được khoảng cách giữa tác giả - nhân vật - độc giả và thu hút được sự chú ý khám phá của độc giả Lối kể chuyện này, cũng được Mạc Ngôn sử dụng rất thành công

Trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, Dư Hoa không kể chuyện theo cách

tự sự truyền thống mà tác giả nhập vai vào nhân vật để dẫn dắt câu chuyện và soi chiếu mọi sự việc dưới cái nhìn của nhân vật ấy nên tác phẩm phần nào mang màu sắc chủ quan Tuy trần thuật theo ngôi thứ ba nhưng trong tiểu thuyết nhiều chỗ lại

theo điểm nhìn của nhân vật Văn bản đã dùng nhiều từ: “ thấy”, “trông thấy”, “nghe

thấy”… có lúc ý nghĩ độc thoại của nhân vật như muốn nhảy ra khỏi sự khống chế

của người kể chuyện: “ Hứa Tam Quan ở nhà một mình, đầu tiên anh ngồi trên ghế,

ngồi một lúc, anh thấy mệt, ngả lưng nằm lên giường, Hứa Tam Quan nghĩ bụng, ngay đến ngồi cũng thấy mệt, hay là mình sắp đi toi … ”( 20 320) Như vậy, ở đây ta

thấy lời trần thuật của tác giả “trượt” sang chủ thể nhân vật khác và kể về tâm lý của

họ Tuy người kể chuyện kể theo ngôi thứ ba nhưng nhà văn vẫn có thể đứng từ hiện

tại để nhìn về qúa khứ- những quãng đời và biến cố của nhân vật: “ Ông rất muốn ăn

một đĩa gan lợn xào, rất muốn uống hai lạng rượu nếp cái ý nghĩ mỗi lúc một mạnh

mẽ, thôi thúc ông đi bán máu một lần Ông ôn lại chuyện cũ, ngồi trước chiếc bàn cạnh cửa sổ nơi ông cùng A Phương, Căn Long, Lai Thuận và Lai Hỉ ngồi ở khách sạn Hoàng Điếm gõ ngón tay lên bàn ”( 20 402)

Như vậy, qua đây chúng ta có thể thấy Chuyện Hứa Tam Quan bán máu của

Dư Hoa, Người tự sự đã có sự kế thừa nghệ thuật tự sự truyền thống đồng thời cũng

có sự sáng tạo rất độc đáo Trong tiểu thuyết, khi thì người tự sự giữ vai trò “biết tuốt” kể lại với người đọc về những sự kiện diễn ra trong cuộc đời của các nhân vật, khi thì người tự sự hàm ẩn, nhập vai vào nhân vật Sự thay đổi một cách linh hoạt vị trí người tự sự ấy đã tạo nên tính sinh động, hấp dẫn của truyện kể

1.3 Điểm nhìn

1.3.1 Khái niệm điểm nhìn

Điểm nhìn là vấn đề then chốt của kết cấu tác phẩm văn học, là một trong những yếu tố hàng đầu của sáng tạo nghệ thuật Để có thể sáng tạo được tác phẩm văn học, trước tiên nhà văn phải xác định được điểm nhìn của mình, tức phải tạo

được mối quan hệ giữa người sáng tạo với cái được sáng tạo Bởi “Không thể có nghệ

thuật nếu không có điểm nhìn, vì nó thể hiện sự chú ý quan tâm và đặc điểm của chủ thể trong việc sáng tạo ra cái nhìn nghệ thuật Giá trị của sáng tạo nghệ thuật một phần không nhỏ là do đem lại cho người thưởng thức một cái nhìn mới đối với cuộc sống, sự thay đổi từ nghệ thuật bắt đầu từ sự thay đổi điểm nhìn”(12 113)

Bàn về khái niệm điểm nhìn đã có rất nhiều ý kiến đưa ra Pospelov cho

rằng: “Trong tác phẩm tự sự điều quan trọng là tương quan giữa các nhân vật với

chủ thể trần thuật, hay nói cách khác, điểm nhìn của người trần thuật đối với những

gì mà anh ta miêu tả” (33 90 )

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Điểm nhìn là vị trí từ đó người trần thuật

nhìn ra và miêu tả sự vật trong tác phẩm ( ) Điểm nhìn nghệ thuật có thể hiểu là điểm rơi của cái nhìn khách thể Điểm nhìn nghệ thuật biểu hiện qua các phương tiện nghệ thuật, ngôi kể, cách xưng gọi sự vật, cách dùng từ ngữ, kiểu câu Điểm nhìn cung cấp một phương diện để người đọc nhìn sâu vào cấu tạo nghệ thuật và nhận ra đặc điểm phong cách ở trong đó ” (12 113)

Còn Trần Đình Sử quan niệm :“Điểm nhìn là vị trí của chủ thể trong không

gian, thời gian, thể hiện ở phương hướng nhìn, khoảng cách nhìn, ở đặc điểm của

khách thể nhìn” (37.150 ) và “nó không chỉ là điểm nhìn thuần tuý quang học mà

còn mang nội dung quan điểm, lập trường tư tưởng” ( 37.149) Biêlinxki đã từng nói: khi đứng trước một phong cảnh đẹp thì chỉ có một điểm nhìn làm cho ta thấy toàn cảnh và chiều sâu của nó Nếu đứng gần hoặc xa quá lệch về phía bên phải hay phía bên trái quá cũng sẽ làm cho phong cảnh mất đi vẻ toàn thiện, toàn mỹ

Theo quan điểm của nhà tự sự học Pháp G.Genette thì điểm nhìn tự sự là tiêu

cự, từ đó G.Genette chia ra làm ba loại hình tự sự: Tự sự với tiêu cự bằng không; tự

sự với tiêu cự bên trong; tự sự với tiêu cự bên ngoài

Như vậy, qua một số ý kiến của các nhà nghiên cứu về điểm nhìn, chúng ta thấy điểm nhìn giữ một vị trí quan trọng trong tác phẩm văn học Nó thể hiện vị trí

của chủ thể khi quan sát, kể chuyện và quan điểm của họ khi miêu tả thế giới và đôi khi có cả không gian, thời gian để quan sát và kể lại cho độc giả nghe

Trong tác phẩm văn học cổ trung đại hầu hết chỉ có một người kể với một điểm nhìn duy nhất Nhưng trong văn học hiện đại khuynh hướng tự sự nổi bật nhất

là tự sự “di động điểm nhìn” tạo nên một sự biến chuyển linh hoạt trong truyện kể

và góc nhìn đa diện, tăng độ tin cậy đối với người đọc về câu chuyện được kể

Chuyện Hứa Tam Quan bán máu cũng là một trường hợp như vậy

1.3.2 Điểm nhìn tự sự trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu

Trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, tác giả luôn là người tự sự hàm ẩn

Trong khi kể chuyện nhà văn đã kết hợp giữa điểm nhìn tự sự khách quan với điểm nhìn chủ quan của mình tạo nên sự “toàn thông” của người tự sự ngôi ba Trong tiểu thuyết, mặc dù Dư Hoa chỉ tự sự ở ngôi ba nhưng điểm nhìn trong mỗi chương có

sự biến đổi và di chuyển liên tục tạo nên tính khách quan liên tục, đa chiều cho truyện kể

Trong luận văn này, chúng tôi chỉ đi vào nghiên cứu khái niệm điểm nhìn ở phương diện kỹ thuật chọn chỗ đứng của nhà văn trong toạ độ không gian, thời gian

để quan sát và kể lại cho độc giả về cái khách thể ấy từ đó tìm hiểu tư tưởng của tác giả và những giá trị nghệ thuật trong tác phẩm Cụ thể, chúng tôi áp dụng nguyên tắc phân loại điểm nhìn trong tác phẩm của G.Genette để khám phá tác phẩm theo

ba loại điểm nhìn: điểm nhìn Zero, điểm nhìn bên ngoài và sự di động điểm nhìn

1.3.2.1 Điểm nhìn Zero

Theo lý thuyết điểm nhìn của G.Genette, người kể chuyện ở ngôi thứ ba có điểm nhìn Zero tức là người kể chuyện đứng ngoài nhưng có vai trò như “thượng đế biết tuốt” mọi việc nhân sinh vũ trụ, quá khứ, hiện tại, tương lai, hiểu được mọi ngóc ngách trong thế giới tâm hồn con người

Trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, người tự sự không xuất hiện trực

tiếp nhưng có thể thuật lại câu chuyện một cách đầy đủ và cặn kẽ, có thể giãi bày hay giải thích cùng người đọc những uẩn ức tình cảm phía bên trong nhân vật, đồng thời lý giải được những biến chuyển cảm xúc mà đứng ở vị trí bên ngoài người ta sẽ không thể biết Điều này, thể hiện rõ khi Hứa Tam Quan nghe được tin Nhất Lạc

không phải là con của mình “ Hứa Tam Quan cầm trong tay mảnh gương vỡ hình

tam giác, anh soi mắt mình một lúc Sau đó nhìn mắt Nhất Lạc, đâu cũng là mắt

Anh lại soi mũi mình một lát, rồi nhìn mũi Nhất Lạc, đâu cũng là mũi, Hứa Tam Quan thầm nghĩ, ai cũng bảo Nhất Lạc không giống mình, mình thấy vẫn có chút giống giống… Hứa Tam Quan trông thấy dáng ba anh em giống nhau ( ) Hứa Tam Quan bụng bảo dạ: mọi người bảo Nhất Lạc không giống mình, nhưng Nhất Lạc, Nhị Lạc, Tam Lạc giống y hệt con trai không giống bố nhưng con trai giống anh

em cũng là giống Nhất Lạc không giống mình có sao đâu, Nhất Lạc giống em trai

là được rồi ”( 20 69, 70 ) Người kể ở đây với cái nhìn của người “biết tuốt” đã đi

sâu vào lý giải tất cả những băn khoăn, thắc mắc của Hứa Tam Quan về Nhất Lạc Tất cả những uẩn ức, những diễn biến tình cảm của nhân vật này đã được người kể chuyện kể lại một cách khá đầy đủ Nhờ vậy các sự kiện diễn ra trong tác phẩm đã được dẫn dắt khá hấp dẫn, tạo được sự chú ý đối với người đọc

Dõi theo gần bốn trăm trang sách Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, chúng

tôi nhận thấy tiểu thuyết dày đặc những lời đối thoại của các nhân vật Điểm nhìn Zero xuất hiện có ý nghĩa dẫn dắt các tình tiết trong tác phẩm Mở đầu tiểu thuyết người kể chuyện kể dưới diểm nhìn Zero, giới thiệu một cách khách quan về Hứa

Tam Quan “ Hứa Tam Quan là công nhân vận chuyển kén tằm cho nhà máy tơ

trong thành phố, hôm nay ông về quê thăm ông nội ” hay có những đoạn người kể

“biết tuốt” kể rõ về những suy nghĩ, ý định, tính cách của nhân vật: “ Nếu anh chọn

một cô trong số đó làm vợ, một cô đồng tâm hiệp lực với anh cuốn chăn xoắn xuýt với nhau khi mùa đông mưa tuyết, thì anh sẽ chọn Lâm Phân Phương, …”( 20 51)

Điểm nhìn Zero ở đây không chỉ mang tính dẫn dắt tác phẩm mà còn có ý nghĩa nói

rõ hơn về nhân vật và phân tích rõ nguyên cớ, biến chuyển trong tâm lý nhân vật Phải là người “biết tuốt”, là người từng chứng kiến các sự việc xẩy ra thì người kể chuyện mới biết được hành động: Ngày nào, Hứa Tam Quan cũng đấm đấm, đẩy đẩy, cười hì hì ha hả với đám gái trẻ, mới biết các cô thường hay thò tay cốc lên đầu anh mới biết rõ về đặc điểm tính cách con người Lâm Phân Phương và Hứa Ngọc Lan, đặc biệt là biết cả ý định, suy nghĩ của Hứa Tam Quan Như vậy ở đây, người

tự sự đứng ở mọi nơi, mọi lúc để quan sát nắm bắt và thấu hiểu nhân vật và là người biết trước, biết hết không bị một hạn chế nào, không có khoảng cách nào với sự việc được kể, thậm chí có lúc người kể chuyện bước cả vào thế giới nội tâm của nhân vật tạo nên tính sinh động và khách quan cho truyện kể

Trong tác phẩm, người kể chuyện chẳng những toàn tri mà điểm nhìn còn di chuyển, siêu thời gian, không gian Nhiều lúc người tự sự vừa ở trong nhân vật, vừa ở ngoài nhân vật và thường lớn hơn nhân vật Lúc thì người kể chuyện đứng ở hiện tại

nhìn về quá khứ, lúc lại đứng ở hiện tại để kể về những sự kiện đang diễn ra:“Hứa

Ngọc Lan lấy Hứa Tam Quan đã muời năm, trong mười năm đó ngày nào Hứa Ngọc Lan cũng tính toán để sống, chị để hai cái hũ nhỏ dưới gầm giường, đó là hũ đựng gạo ”(20.186) Với những cụm từ: “sau khi”, “ sau đó”, “ lúc bấy giờ”… đã cho

người đọc nhận thấy người tự sự đang đứng ở hiện tại để kể về những sự việc đã và đang xảy ra mà mình được chứng kiến, những sự việc xảy ra được kể lại ấy diễn ra theo một trình tự thời gian xuôi chiều Song với điểm nhìn không hạn chế khiến cho

sự việc được kể lại như tự nó diễn ra: “ Đứng một lúc, anh bắt đầu thấy lành lạnh,

ngồi dựa vào một gốc cây, ngồi một lúc, anh móc hết tiền ở túi ngực ra đếm sau đó anh xếp lại cẩn thận bỏ vào túi áo ngực Ngồi một lúc, anh đứng dậy đi tiếp Anh nghĩ đến đường đi Thượng Hải còn xa vời vợi ”( 20 368 )

Trong tác phẩm, người kể chuyện đứng ở nhiều vị trí của không gian, thời gian phóng tầm mắt bao quát mọi diễn biến của câu chuyện, lúc người kể chuyện quan sát quê của Hứa Tam Quan, lúc lại quan sát nhà máy tơ, nhà Hứa Tam Quan, nhà Hà Tiểu Dũng, bệnh viện, thành phố và kể lại một cách trọn vẹn diễn biến của các sự kiện Cùng lúc người tự sự có thể trải rộng góc nhìn, quan sát và biết hết tất

cả những biểu hiện và hành vi bên ngoài, cùng những hoạt động tư tưởng bên trong của nhân vật Người kể ở đây vừa giới thiệu, thuyết minh, miêu tả nhân vật, cảnh vật, vừa bình luận, phân tích, đặc biệt là cách giới thiệu tường tận về cuộc đời của một số nhân vật như : Hứa Tam Quan, Hứa Ngọc Lan có tính gợi mở cho người đọc định dạng và suy đoán quá trình phát triển tâm lý, hành động của nhân vật Lúc này, người kể chuyện lớn hơn nhân vật Trước cảnh ngộ của Hứa Tam Quan, bề ngoài, người kể chuyện với một thái độ lạnh lùng vô can, không hề thấy một lời thương xót nhưng người đọc vẫn có thể nhận thấy thái độ thương cảm sâu sắc của anh ta Qua những lời kể chi tiết, cụ thể về cảnh ngộ gia đình túng đói, cảnh Hứa Tam Quan bán máu lấy tiền tiếp đãi ông đội trưởng của Nhị Lạc, rồi cảnh chạy vạy tiền nong để chữa bệnh cho Nhất Lạc đã thể hiện sự cảm thông sâu sắc của người kể

chuyện đối với Hứa Tam Quan Song điểm nhìn Zero trong Chuyện Hứa Tam Quan

bán máu không gợi cho người đọc cảm giác đang có người dẫn giải và biết trước

mọi sự kiện xảy ra trong tác phẩm và anh ta cũng không áp đặt những suy nghĩ nhận định của mình vào người đọc mà chỉ đứng lùi lại hoặc cao hơn để kể lại câu chuyện

và các biến cố của nhân vật Mặc dù là người kể “biết tuốt” nhưng anh ta lại tự giới hạn mình trong tầm nhìn như của một nhân vật Đây là điểm khác so với người kể biết tuốt trong văn học truyền thống

Trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu chúng ta không hề thấy có sự xuất

hiện trực tiếp của người kể chuyện mà chỉ thấy sự hiện diện trực tiếp của nhân vật được kể Nhân vật ấy được cụ thể hoá bằng tên riêng ( Hứa Tam Quan ) bằng những hành động và bằng tâm trạng Người kể chuyện ở đây lẩn khuất, lặng lẽ quan sát, nhận biết tất thảy về nhân vật kể cả những suy nghĩ trong đáy sâu tâm hồn của nhân vật và kể lại cho độc giả Người kể chuyện đã ẩn mình, đứng đằng sau các nhân vật

và sự kiện, bằng cách đẩy nhân vật ra trước độc giả khiến cho câu chuyện kể càng chân thực Mặc dù người kể chuyện không xuất hiện nhưng câu chuyện vẫn được kể lại từ điểm nhìn của anh ta - điểm nhìn của người “biết hết” Điểm nhìn này đóng vai trò dẫn dắt các sự kiện trong tác phẩm và góp phần soi sáng diễn biến tâm lý, cảm xúc của nhân vật tạo nên tính khách quan cho truyện kể và tăng độ tin cậy đối với độc giả

1.3.2.2 Điểm nhìn bên ngoài

Điểm nhìn bên ngoài gần giống với điểm nhìn Zero, nhân vật kể chuyện nằm ngoài câu chuyện và chỉ miêu tả lời nói, hành động của nhân vật, không miêu tả nội tâm, không phân tích tâm lý cũng không đánh giá chủ quan Todorov gọi người kể này nhỏ hơn hoặc bằng nhân vật

Chuyện Hứa Tam Quan bán máu được Dư Hoa sử dụng bút pháp trần thuật

khá linh hoạt Trong tiểu thuyết, người tự sự giữ vai trò kể chuyện ngôi thứ ba số ít

- người đứng từ bên ngoài quan sát và kể lại diễn biến câu chuyện Nhưng cái ấn tượng sâu sắc nhất của người đọc về người kể chuyện ngôi ba này là ở chỗ: điểm nhìn của người kể chuyện không hề bị đóng khung bởi một điểm nhìn bên ngoài duy nhất mà người kể chuyện luôn có sự chuyển dịch một cách rất linh hoạt

Có thể thấy, điểm nhìn bên ngoài của người kể chuyện xuất hiện trong

Chuyện Hứa Tam Quan bán máu không nhiều như điểm nhìn Zero Tất cả những

biến cố về cuộc đời của nhân vật cũng như những biến cố, thăng trầm của lịch sử đất nước Trung Quốc đều được kể thông qua một nhân chứng bên ngoài theo

phương pháp khách quan, nhưng thông báo bị giới hạn bởi vẻ bên ngoài và độc giả dường như không hề biết được suy nghĩ của nhân vật này Ngay phần mở đầu tác phẩm chúng ta đã bắt gặp người kể chuyện đứng ở bên ngoài quan sát rồi kể lại với

một thái độ dửng dưng vô can, chỉ đóng vai trò là người dẫn dắt câu chuyện: “ Ông

nội gật gật đầu, nước dãi chảy ra mép, mồm ông méo sệch, hít trở về một ít nước dãi Ông hỏi ( ) Hứa Tam Quan đáp Ông nội anh tiếp tục hỏi ( ) Ông nội Hứa Tam Quan lắc đầu, Hứa Tam Quan nói ” (20 26) Người kể ngôi ba ở đây không

phân tích tâm trạng của ông nội và Hứa Tam Quan mà chỉ kể lại những gì mà anh ta nghe thấy, nhìn thấy Có những đoạn người kể chuyện giấu mặt kể lại những sự kiện mà không hề có một dòng bình luận hay đánh giá nào về sự kiện ấy Cụ thể khi

kể về sự kiện cách mạng văn hoá, có những lúc tác giả như lùi xa để quan sát những biến chuyển của lịch sử giai đoạn ấy Những sự kiện ấy được kể một cách khách quan Chẳng hạn ở chương hai mươi lăm kể về cuộc Cách mạng văn hoá với những

sự kiện phê đấu Hứa Ngọc Lan đã thể hiện rất rõ về vấn đề đó Lời kể ở đây không

hề có sự phê phán, không tụng ca, cách kể hết sức giản đơn song đã tạo nên tính khách quan, chân thực cho truyện kể và có khoảng cách nhất định đối với nhân vật, tạo được sự tin cậy cao cho người đọc

Trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, có lúc người kể chuyện kể theo con

mắt máy ảnh- một cách trình bày sự kiện hoàn toàn từ bên ngoài và mang tính “ hành vi” Nên đọc nhiều đoạn trong tiểu thuyết giống như một bản sao do máy quay phim ghi lại, thiếu vắng điểm nhìn bên trong và có cái nhìn tĩnh tại của máy quay phim khiến sự vật, hiện tượng hiện ra trước mắt độc giả và độc giả có cảm giác như

đang được chứng kiến trực tiếp những sự vật, hiện tượng đó: “ Sau khi bán máu ở

bệnh viện Hoàng Điếm, Hứa Tam Quan dẫn hai người ra khách sạn bờ sông, anh ngồi ở chỗ sát cửa sổ, anh em Lai Hỉ mỗi người ngồi một bên anh, Hứa Tam Quan nói với hai người ” (20 380)

Kể chuyện từ điểm nhìn bên ngoài của người kể chuyện hàm ẩn, nếu không vận dụng khéo léo sẽ gây cho độc giả cảm nhận về sự thiếu tin cậy của câu chuyện được kể lại Nhưng ở đây, Dư Hoa đã sử dụng lối kể chuyện điểm nhìn từ bên ngoài một cách khéo léo nên khiến cho câu chuyện sinh động và tạo được một độ tin cậy của độc giả với truyện kể Theo Diệp Tú Sơn điểm nhìn bên ngoài có điểm nhìn chủ quan và điểm nhìn khách quan, dù là tác giả chủ quan hay tác giả khách quan cũng

đều sử dụng góc nhìn toàn tri để tự sự Trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, để

tạo nên một góc nhìn đa diện, đa thanh, đôi chỗ Dư Hoa đã sử dụng cả góc nhìn chủ quan của mình để kể chuyện Qua khảo sát, chúng tôi thấy điểm nhìn chủ quan của tác giả trong tác phẩm ít hơn điểm nhìn khách quan Bởi vì Dư Hoa là người hiểu hơn

ai hết rằng nếu sử dụng quá nhiều điểm nhìn chủ quan mà không có sự gia công đến nơi đến chốn, tác giả thường xuyên vô cớ cắt ngang câu chuyện thì sẽ phá vỡ mạch cảm xúc của độc giả làm ảnh hưởng đến hứng thú theo dõi Vì thế Dư Hoa không trực tiếp bày tỏ sự nhận xét, đánh giá bằng những đoạn văn dài trong tác phẩm

Bên cạnh việc sử dụng điểm nhìn chủ quan, người kể chuyện trong tiểu

thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, còn sử dụng điểm nhìn khách quan Qua

sự quy chiếu lý thuyết về góc nhìn khách quan, sau khi khảo sát tiểu thuyết Chuyện

Hứa Tam Quan bán máu, chúng tôi nhận thấy điểm nhìn bên ngoài của người kể

chuyện chủ yếu được thể hiện thông qua điểm nhìn khách quan Với điểm nhìn này, người kể chuyện tái hiện thế giới từ bên ngoài, thông qua hành động và sự việc thể hiện được hoàn cảnh, tâm lý và tính cách nhân vật Ở đây, người kể không hề bộc lộ thái độ tình cảm của mình trước đối tượng được miêu tả nhưng vẫn tạo được sự tin cậy nơi bạn đọc Chúng ta đã bắt gặp kiểu tự sự này ở cây bút Lỗ Tấn Cách tự sự toàn tri khách quan có chút gần với xu hướng nghiêng về phương pháp bộc lộ ý tưởng một cách tự nhiên từ bối cảnh đến tình tiết Chẳng hạn đoạn văn người kể chuyện kể về hành vi và thái độ của Hà Tiểu Dũng đối với Nhất Lạc Khi Nhất Lạc

đến nhận Hà Tiểu Dũng là bố: “ Hà Tiểu Dũng túm luôn cổ áo Nhất Lạc, nhấc bổng

cậu lên, đi mấy bước, Hà Tiểu Dũng nhấc không nổi, liền đặt cậu xuống, sau đó kéo

lê xềnh xệch Hà Tiểu Dũng lôi Nhất Lạc ra đến đầu ngõ mới đúng lại, đẩy Nhất

Lạc ra ngoài đường, dí ngón tay vào mũi Nhất Lạc đe ”(20.230) Qua đoạn trích

trên, chúng ta thấy người kể chuyện là một người biết hết mọi hành động và thái độ

của Hà Tiểu Dũng đối với Nhất Lạc Trước những thái độ và hành động tàn ác, dã man của Hà Tiểu Dũng người kể chuyện chỉ kể lại một cách chân thực theo đúng sự việc diễn ra chứ không bày tỏ một thái độ bất bình, căm giận hay ủng hộ nhân vật Chính cách trần thuật khách quan này khiến nhà văn giữ được khoảng cách với nhân vật và hiện thực được kể lại một cách chi tiết, cụ thể, khách quan, chính xác

tạo được sự tin tưởng cao cho sự việc được kể

Như vậy cùng với điểm nhìn chủ quan, điểm nhìn khách quan đã góp phần đem lại tính chân thực sinh động cho truyện kể, đồng thời tạo được một sự tin cậy lớn đối với độc giả Bên cạnh đó điểm nhìn khách quan cũng tạo được khoảng cách giữa tác giả và sự vật, sự việc được trình bày Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa góc

nhìn chủ quan và góc nhìn khách quan trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu của

người kể chuyện đã tạo nên cái nhìn đa chiều cho tác phẩm và làm cho tiểu thuyết

có sức thuyết phục cao đối với bạn đọc

1.3.2.3 Sự di động điểm nhìn

Điểm nhìn bên trong là người kể thông qua nhân vật mà xác lập điểm nhìn,

sự biết của anh ta ngang với nhân vật, anh ta chỉ kể những gì mà nhân vật cảm biết,

Tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, chủ yếu người kể chuyện kể ở ngôi

ba nhưng lại “nương theo”cái nhìn của nhân vật nên nhiều lúc người kể chuyện hoàn toàn biến mất thay vào đó là những suy nghĩ và phán đoán của nhân vật, thậm chí cả một tập thể nhân vật trước mỗi biến cố sự kiện Mọi sự việc đều soi dưới điểm nhìn của nhân vật nên tác phẩm phần nào mang màu sắc chủ quan

Người trần thuật trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, được xây dựng

trong một hệ thống với các điểm nhìn đa phương: Vừa đóng vai trò kể chuyện vừa đặt các điểm nhìn dưới nhiều góc độ Có lúc trên cùng một trang viết, Dư Hoa đã di chuyển điểm nhìn của người kể chuyện một cách linh hoạt và tài tình, khi thì anh ta đứng ở vị trí bên ngoài để quan sát, tường thuật lại câu chuyện, khi thì anh ta nhập luôn vào nhân vật và như đang tồn tại trong nhân vật để bộc lộ những suy nghĩ thầm kín của nhân vật, thể hiện sự cảm biết của nhân vật Chẳng hạn đoạn văn ngừời kể chuyện kể về việc Hứa Tam Quan uống rượu tiếp ông đội trưởng của con trai anh:

“Hứa Tam Quan chợt nhớ ra, mỗi lần về nhà, hễ mở mồm là Nhị Lạc lại bô bô chửi

lão đội trưởng ( điểm nhìn Hứa Tam Quan) Hứa Tam Quan thầm nghĩ trong lòng như vậy, nhưng ngoài miệng lại nói khác…(điểm nhìn tác giả) Hứa Tam Quan cảm

thấy đầu choáng váng, anh bắt đầu nghĩ đến Căn Long đang nằm trong bệnh viện

do ốm nặng và sắp chết đến nơi, anh nghĩ mình sắp phải vào bệnh viện (điểm nhìn

của Hứa Tam Quan) ”( 20 322 323 ) Như vậy, ở đây người trần thuật khi đứng ngoài quan sát và kể lại câu chuyện một cách vô can, khách quan nhưng có lúc anh

ta di chuyển điểm nhìn vào nhân vật để soi rõ suy nghĩ và trạng thái con người Hứa

Tam Quan Từ đây, người đọc có thể cảm nhận thể trạng của Hứa Tam Quan sau khi uống rượu Tất cả những suy nghĩ cảm giác ấy được tác giả cảm nhận nương theo cái nhìn của nhân vật, do đó câu chuyện mang dấu ấn chủ quan, những sự việc biến cố dần hiện lên qua những gì nhân vật thấy, cảm nhận suy nghĩ và bộc lộ thái

độ Ở đây, người trần thuật đã có khả năng bao quát mọi biến cố hành vi của câu chuyện và anh ta tự do di chuyển điểm nhìn để phù hợp với sự kiện và diễn biến tâm lý của nhân vật Lúc này, người kể chuyện hàm ẩn đã hoá thân vào nhân vật, thâm nhập vào cảm xúc, suy nghĩ của nhân vật, nhìn thế giới theo con mắt của nhân vật và trần thuật bằng chính giọng điệu của nó Chính vì vậy làm cho người đọc có cảm giác khoảng cách giữa người trần thuật với nhân vật trên thực tế đã bị xoá nhoà, điểm nhìn của cả hai phía hoà vào nhau

Di động điểm nhìn từ người kể chuyện sang nhân vật là một đổi mới mà ười khai phá chính là Kafka, đó là cách kể “ khách quan hoá” hiện tượng Nhưng điểm nhìn của nhân vật Kafka, do chỉ tập trung vào một ám ảnh lại có một ý nghĩa chủ quan đặc biệt và một số chi tiết nhìn qua con mắt của nhân vật chính lại có hư-ớng ngược với khách quan hoá Dường như có một ai đó đứng ngoài sự ám ảnh để

ng-kể lại và nhìn nhận sự vật một cách xa lạ, còn trong Chuyện Hứa Tam Quan bán

máu, người kể chuyện đặt điểm nhìn vào nhân vật và luôn đứng kề nhân vật, nương

theo những suy nghĩ, tâm hồn nhân vật để cảm nhận thế giới Chính vì vậy mọi cái biết của anh ta chỉ nằm trong phạm vi ý thức của nhân vật, chẳng hạn ở chương mười bảy người kể chuyện kể về chuyện ngoại tình của Hứa Tam Quan với Lâm Phân Phương bị vỡ lở, Hứa Ngọc Lan lên mặt, Hứa Tam Quan phải xoay trần với

những việc nhà lại bị mọi người xung quanh hàng xóm để ý, “Anh cảm thấy đúng là

mình đã làm một việc cực kỳ dở hơi, dở hơi ở chỗ mình đã mua cho Lâm Phân ương bao nhiêu là thức ăn để trên bàn , thì làm sao chồng cô ấy chẳng đâm nghi cơ chứ, dù anh ta có ngu đần đến mấy đi chăng nữa”(20.179) Người kể chuyện đã đặt

Ph-điểm nhìn vào ba cậu bé: Nhất Lạc, Nhị Lạc, Tam Lạc để cho chúng bày tỏ thái độ

tình cảm của mình với hành vi của Hứa Ngọc Lan Đặc biệt cuộc phê đấu Hứa Ngọc

Lan trong gia đình Bằng cách này, người đọc nhận ra cái nhìn đầy ngạc nhiên và ngây thơ của Nhị Lạc, Tam Lạc, đồng thời người đọc cũng thấy được suy nghĩ nửa trẻ con nửa người lớn của Nhất Lạc: Khi nghe Hứa Ngọc Lan kể về chuyện của

mình xảy ra với Hà Tiểu Dũng, “Nhị Lạc và Tam Lạc lúc này ngồi nghe mắt cứ

trợn tròn, Nhất Lạc thì cúi đầu, hai chân cứ cố sức vạch đi vạch lại trên nền đất”(20.290) Trước những hành vi của Hứa Ngọc Lan, ba đứa trẻ cũng có những

suy nghĩ rất người lớn, chúng lấy làm xấu hổ bởi việc làm của mẹ Dưới con mắt của chúng, Hứa Ngọc Lan vừa là người mẹ đáng trách vừa là người mẹ đáng thương Bên cạnh đó, những việc làm của cuộc Cách mạng văn hoá cũng được đặt vào cái nhìn của những đứa trẻ mới lớn khiến cho người đọc cảm thấy chua xót trư-

ớc hiện thực tàn nhẫn của cái gọi là “Tất cả thuộc về chính quyền”

Nhằm tăng thêm tính chất chủ quan cho truyện kể, người kể chuyện đã để cho nhân vật tự ý thức, tự tìm lời lý giải cho hành động của mình và người khác bằng những liên tưởng, tưởng tượng tự do trong sự tương quan với sự hiểu biết và

kinh nghiệm của chính bản thân nhân vật:“ Hứa Tam Quan nghĩ bụng, cô ta còn

định chưng diện đi gặp Hà Tiểu Dũng hay sao? Hứa Tam Quan tức lộn ruột quăng cái chổi trong tay đứng dậy nói…”( 20 106 ) Như vậy, ở đây người kể

chuyện luôn linh hoạt thay đổi điểm nhìn sang đối tượng miêu tả, gần như là sự hoá thân vào nhân vật

Theo khảo sát của chúng tôi, số đoạn người kể chuyện di chuyển điểm nhìn sang nhân vật chiếm khá nhiều trong tác phẩm Lúc thì người kể chuyện di chuyển điểm nhìn vào Hứa Tam Quan, lúc thì lại di chuyển điểm nhìn vào Hứa Ngọc Lan, vào Nhất Lạc, vào tập thể đám đông và một số nhân vật khác, nên tiểu thuyết có tính đa chiều, đa thanh trong giọng kể Khi thì người đọc bắt gặp lời kể tỉ mỉ, khách quan của người kể chuyện Bên cạnh đó, người đọc còn nhận thấy giọng kể của nhân vật hoà lẫn khó tách bạch với giọng kể của người kể chuyện, vừa là giọng kể của người đứng từ bên ngoài quan sát vừa là giọng kể của nhân vật Câu chuyện vì thế mà tạo được sự tin cậy lớn với người đọc bởi những suy nghĩ và lời nói dường như của người trong cuộc Bằng cách trao điểm nhìn cho nhân vật, dựa vào tâm trạng, tình cảm, hoàn cảnh của nhân vật để kể, người kể chuyện thường xuyên đứng

ở ngôi thứ ba nhưng vẫn hiện lên với một cuộc sống đầy nội tâm

Điểm nhìn bên trong còn thể hiện rất rõ khi người kể chuyện xem xét vấn đề bằng con mắt bình giá nhân vật Đó là lối kể nửa tự vấn, nửa độc thoại, lời kể ấy mang tính chất lưỡng phân, vẫn là lời người kể chuyện nhưng lại giống như những

lời tâm sự thốt ra từ đáy lòng nhân vật: “Rất đông người quen biết Hứa Tam Quan

trong thành phố… bắt đầu xì xào bàn tán, họ bảo thằng bé Nhất Lạc không giống

Hứa Tam Quan chút nào… mẹ thằng bé Nhất Lạc xem ra đúng là Hứa Ngọc Lan, còn bố của thằng bé có phải Hứa Tam Quan hay không? kẻ nào đã gieo giống thằng bé trên người Hứa Ngọc Lan? Liệu có phải Hà Tiểu Dũng? mắt của Nhất Lạc, mũi của Nhất Lạc cả đôi tai to của Nhất Lạc càng ngày càng giống Hà Tiểu Dũng…”(20 67 ) Rõ ràng ở đây lời kể là của người kể chuyện nhưng những suy

nghĩ có tính chất tự vấn ấy lại là của nhân vật Chính lời kể lưỡng phân này khiến cho câu chuyện trở nên chân thực hơn, giảm bớt tính chất áp đặt của một “Thượng

đế toàn thông” Bằng cách kể chuyện này, dù người kể chuyện không đứng ở vị trí ngôi thứ nhất nhưng vẫn tạo được sự tin cậy nơi độc giả Những câu hỏi, những băn khoăn, hoài nghi mang tính chất lưỡng phân là kết qủa của những băn khoăn, day dứt, ám ảnh của tác giả hoặc của nhân vật Là một thượng đế thấu hiểu mọi sự, nh-ưng vị thượng đế kể chuyện ấy cũng hết sức công bằng, không bao giờ đưa ra những áp đặt chủ quan mà luôn thấu tình đạt lý Chính vì vậy, người kể chuyện ở

đây không kể ở ngôi một như trong tác phẩm Sống nhưng vẫn có được những độc

giả lắng nghe và chia sẻ

Mặc dù Chuyện Hứa Tam Quan bán máu kể theo ngôi thứ ba nhưng đôi khi

trước một sự việc, Dư Hoa đã để cho nhiều con mắt nhìn nhận với thái độ khác

nhau, chẳng hạn chuyện bán máu dưới cái nhìn của A Phương là: “bán mất sức

lực”, còn với Hứa Tam Quan, bán máu là bán “xương máu” Vẫn là chuyện bán

máu nhưng bố của Hứa Ngọc Lan lại cho rằng: “Bán máu là bán tổ tông”( 20 14) Chú Tư cho rằng: “Đàn ông chưa bán máu bao giờ đều không lấy được vợ”(20 30 ), Hứa Tam Quan lại nói: “Dân thành phố này, ai cũng cảm thấy bán máu là chuyện

mất mặt, chuyện xấu hổ ”( 20 241 ) Như vậy cùng một sự việc nhưng được nhìn

nhận dưới nhiều con mắt tạo nên sự đánh giá toàn diện hơn cho sự việc và nhà văn

đã tạo nên cái nhìn đa chiều trong tác phẩm, khắc phục được cái nhìn một chiều trong văn học cổ

Trong tiểu thuyết, Dư Hoa đã tạo ra những cái nhìn khác nhau của các nhân vật về Hứa Tam Quan Hứa Ngọc Lan từng nói với bà con hàng xóm của Hà Tiểu

Dũng: “Vì tôi, vì Nhất Lạc, vì gia đình, anh Hứa Tam Quan nhà tôi ngay đến tính

mạng cũng không tiếc ”( 20 145 ) Khi Hứa Ngọc Lan mới lấy Hứa Tam Quan, nhà

văn cũng để cho nhân vật tự nhìn nhận, đánh giá về Hứa Tam Quan: Đó là Hứa Tam Quan không thua kém Hà Tiểu Dũng, dáng dấp còn điển trai hơn Hà Tiểu

Dũng, tiền trong túi rủng rỉnh hơn, khoẻ hơn Hà Tiểu Dũng Còn dưới điểm nhìn của Nhất Lạc thì Hứa Tam Quan là người mà nó yêu thứ hai sau Mao chủ tịch, như-

ng có lúc Nhất Lạc lại nghĩ về Hứa Tam Quan khác: “tôi không phải con ông đẻ ra,

ông cũng đếch phải bố đẻ tôi” (20 224)

Từ nhiều điểm nhìn khác nhau của người trong cuộc về nhân vật Hứa Tam, nhà văn đã khắc hoạ được tính cách của nhân vật khá sinh động và chân thực, đem lại độ tin cậy cao cho người đọc Điều đó đã tạo nên một “góc nhìn tự sự phức điệu” cho tiểu thuyết

Trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, Dư Hoa cũng có sự thay đổi điểm

nhìn trong từng thời điểm cụ thể Điều này, thể hiện khá rõ trong nhân vật Hứa Tam

Quan Thoạt tiên trong ba đứa con “anh thích nhất Nhất Lạc”(20.94), nhưng có lúc

Hứa Tam Quan lại tỏ ra bực mình và ghét Nhất Lạc, gọi Nhất Lạc là thằng lạc loài Song khi Nhất Lạc bị ốm nặng, Hứa Tam Quan lo lắng chạy đi vay tiền để chữa bệnh cho Nhất Lạc Vì Nhất Lạc, anh lại vào viện bán máu Điểm nhìn của nhân vật

có sự di động như vậy khiến cho tính cách, tâm lý biến chuyển theo thời gian được thể hiện rõ Ở đây, điểm nhìn của nhân vật chia cắt từng khúc đoạn thực tế nhưng điểm nhìn của người kể thì luôn thấu suốt trên một trục thời gian được lựa chọn trư-

ớc và sâu chuỗi lại nhờ sự liên hệ với người đọc Mặc dù người kể chuyện không

xuất hiện trực tiếp trong tiểu thuyết nhưng người đọc vẫn cảm nhận được cái nhìn đầy cảm thông của nhà văn đối với nhân vật Trong tiểu thuyết, nhiều lúc nhà văn

đã đưa người đọc vào các đầu mối sự kiện và những suy nghĩ của nhân vật bằng cách cung cấp điểm nhìn bên trong của nhân vật Từ đó người đọc cảm nhận sự việc qua lăng kính tâm hồn nhân vật Ở đây, Dư Hoa đã biết hạn chế điểm nhìn tự sự vào nhãn quan nhân vật Chẳng hạn nhân vật đám đông bạn của Hứa Tam Quan không biết bố của Nhất Lạc là ai? Hay hành động ra đi tìm bố đẻ của Nhất Lạc đặt dưới cái

nhìn của hai đứa em Nhị Lạc và Tam Lạc, “chúng cảm thấy rất lạ cười khúc khích”

( 20 225 ) Với điểm nhìn của những đứa trẻ mới lớn, nên chúng chỉ thấy được

những biểu hiện bề ngoài mà không hiểu sâu xa vấn đề Điểm nhìn này được sử dụng khá linh hoạt, phù hợp với từng đối tượng đã khiến cho nhân vật và sự kiện hiện ra như nó vốn có Song nhân vật chỉ có thể nhìn thấy, cảm thấy và lý giải vấn

đề nằm trong khả năng cho phép Nhiều khi có những tình huống người ngoài cuộc

có thể biết rất tường tận nhưng người trong cuộc vẫn không thể biết Đây chính là

sự sáng tạo của Dư Hoa, sự sáng tạo này đã đem đến cho người đọc một khoảng lặng và biến bạn đọc thành người đồng sáng tạo với nhà văn

những lúc người kể lại tựa vào điểm nhìn của cả một tập thể người để trần thuật Điểm nhìn này trong tiểu thuyết xuất hiện không nhiều, song điểm nhìn thông qua

một nhóm nhân vật trong cuộc: “người ta kháo nhau”, “người ta đều gọi”, “họ

trông thấy”…đã tăng thêm độ tin cậy cho truyện kể và tạo nên tính khách quan cho

tác phẩm người kể chuyện nương theo cái nhìn của cả một tập thể để kể lại câu chuyện đã tạo nên nhiều giọng điệu, nhiều điểm nhìn của tác phẩm khiến cho hiện thực được trình bày chân thực, sinh động hơn Trong tiểu thuyết người kể chuyện dùng tiếng nói khác nhau của nhiều người để diễn đạt xung đột tâm lý, thái độ của nhân vật chính Khác với tiểu thuyết truyền thống chỉ có một nhân vật kể chuyện

với một điểm nhìn duy nhất, Chuyện Hứa Tam Quan bán máu người kể chuyện sử

dụng nhiều điểm nhìn để tạo nên sự đa diện trong cách nhìn nhận đánh giá sự vật, cuộc sống Chính vì vậy cuộc sống hiện ra một cách chân thực đầy đủ hơn

Tiểu kết

Chuyện Hứa Tam Quan bán máu của Dư Hoa được kể theo ngôi thứ ba

truyền thống nhưng người kể chuyện có sự sáng tạo riêng, anh ta luôn thay đổi vị trí rất linh hoạt Khi thì anh ta đóng vai trò người biết tuốt, khi thì ẩn vào nhân vật kể theo những cái đã biết của nhân vật, thậm chí nhiều lúc người kể chuyện trao ngòi bút cho nhân vật, để đứng ngoài lắng nghe khiến cho truyện kể được khách quan, chân thực có sức hấp dẫn đối với người đọc Đặc biệt trong truyện đã có sự sử dụng linh hoạt giữa các điểm nhìn: điểm nhìn zero; điểm nhìn bên ngoài; điểm nhìn bên trong nên đã đem lại giá trị nghệ thuật lớn cho tác phẩm Nó không chỉ giúp người đọc thấy được hiện thực đa chiều đang diễn ra mà còn nắm bắt được thế giới nội tâm của nhân vật và cả tư tưởng, tình cảm nhà văn gửi gắm

Chương 2: NHÂN VẬT NHƯ LÀ PHƯƠNG THỨC TỰ SỰ

2.1 Khái niệm nhân vật

Nhân vật văn học là yếu tố thiết yếu trong cấu trúc nghệ thuật Chính vì vậy trong nghiên cứu văn học, khái niệm nhân vật đã được khá nhiều các nhà nghiên cứu đề cập đến

Nhà nghiên cứu Hà Minh Đức cho rằng: “Văn học không thể thiếu nhân vật, vì

đó chính là phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng Nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đó, về một vấn đề nào đó của hiện thực Nhân vật chính là người dẫn dắt người đọc vào một thế giới riêng của đời sống trong một thời kỳ lịch sử nhất định”(9 126)

Trong cuốn Tuyển tập Nguyễn Đình Thi, Nxb Văn học, 1997, Nguyễn Đình Thi cho rằng: “Vấn đề trung tâm của nghệ thuật viết tiểu thuyết là miêu tả con

người và con đường đi của họ trong xã hội Người viết tiểu thuyết nghĩ mọi vấn đề đều phải thông qua các nhân vật, xuất phát từ nhân vật hơn là từ sự việc Một cuốn tiểu thuyết có đứng được hay không là ở chỗ có tạo ra được những nhân vật làm cho bạn đọc nhớ được hay không”

Nhân vật vừa là chủ thể (là người kể chuyện) vừa là đối tượng

(người được miêu tả từ một người nào đó) Tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán

máu được kể ở ngôi thứ ba nên vừa có nhân vật là chủ thể vừa có nhân vật là đối

tượng Nhưng do xuất phát từ mục đích nghiên cứu, ở chương này, chúng tôi chỉ đi vào nghiên cứu nhân vật ở phương diện là đối tượng của nghệ thuật kể chuyện, là công cụ phản ánh hiện thực, phương thức thể hiện tư tưởng nghệ thuật của nhà văn

để từ đó khẳng định những đóng góp của nhà văn Dư Hoa về nghệ thuật tự sự đối với nền văn học Trung Quốc nói riêng, văn học thế giới nói chung

2.2 Các kiểu nhân vật trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu

Nói đến kiểu nhân vật có nghĩa là nhân vật được khái quát từ những đặc

điểm tính cách, cuộc sống thành những khuôn dạng “mang tính ổn định bền vững và

được sử dụng nhiều lần”(12.136) trong tác phẩm

2.2.1 Người bán máu

Trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, nhà văn đã xây dựng nên một số

nhân vật người bán máu Hình tượng người bán máu đã trở thành một nỗi trăn trở,

một niềm day dứt trong trái tim Dư Hoa Họ là những người nghèo khổ lấy việc bán máu làm phương thức sinh tồn của mình Dư Hoa xây dựng họ như một công cụ biểu hiện nghệ thuật kể chuyện và thể hiện tư tưởng, tình cảm của mình đối với con người, cuộc sống

Trong lời tựa cuốn tiểu thuyết Chuyện Hứa Tam Quan bán máu bản tiếng Anh, Dư Hoa viết, có hàng vạn chuyện bán máu ở Trung Quốc “Ở rất nhiều nơi, bán

máu đã trở thành phương thức sinh tồn của những người nghèo khổ, thế là đã xuất hiện hết thôn bán máu này đến thôn bán máu khác”( 20.20) Hiện thực cuộc sống của

những người bán máu để lấy tiền mưu sinh đã khơi nguồn cảm hứng sáng tạo cho Dư

Hoa Điều này, nhà văn đã từng tâm sự: “ Tôi biết lịch sử và hiện thực Trung Quốc đã

nuôi dưỡng sáng tác của tôi, đã cho tôi thân thể, bàn tay và tim đập Còn văn học đã cho tôi con mắt khi sáng tác, để tôi có thể nhìn thấy sự vật sâu sắc hơn và những sự kiện lắt léo khúc khuỷu” (20 21) Những nhân vật Dư Hoa sáng tạo nên trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu thường lấy mẫu ở ngoài đời Điều này, Dư Hoa đã từng thừa

nhận “ Nhân vật trong câu chuyện này chỉ là một trong một ngàn con người đi theo

lão trưởng phòng cung cấp máu, anh ta cũng có thể không tham gia cuộc lặn lội bán máu đường dài Tôi biết mình chỉ viết trong rất nhiều câu chuyện, còn rất nhiều câu chuyện khác tôi vẫn luôn luôn chưa viết ” (20 14)

Những người bán máu là những người nghèo khổ và họ ý thức hơn ai hết sự hơn kém giữa việc bán máu với việc lao động chân tay cực nhọc ngoài đồng ruộng

“Một lần bán máu kiếm được những ba mươi lăm đồng, làm việc cật lực nửa năm ở

ngoài đồng ruộng cũng chỉ được ngần ấy” ( 20 30)

Trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, Dư Hoa đã xây dựng thành công

nhân vật Hứa Tam Quan – một kiểu người chuyên bán máu để giải quyết những bế tắc của cuộc sống thường nhật Đây là một cống hiến to lớn của Dư Hoa trong văn học Trung Quốc những năm 90 của thế kỷ XX Dư Hoa kể về Hứa Tam Quan, nhưng nhà văn không trực tiếp giới thiệu hoàn cảnh xuất thân của nhân vật Song qua những lời nói, suy nghĩ của nhân vật, người đọc đã thấy được hoàn cảnh của Hứa Tam Quan Khi Hứa Tam Quan mười ba tuổi, bố của anh đã chết, mẹ anh đi theo một người đàn ông khác, một mình anh sống bơ vơ giữa thành phố, rồi sau đó

đi bộ về quê tìm ông nội Lớn lên, Hứa Tam Quan đi làm công nhân vận chuyển cho nhà máy tơ ở thành phố Trong một lần tình cờ anh gặp A Phương và Căn Long đi

bán máu, anh đi bán máu cùng họ Lần bán máu này, anh có tiền nên đã tán được Hứa Ngọc Lan và lấy cô làm vợ Anh đã sinh được ba đứa con, nhưng hoàn cảnh cuộc sống gia đình ngày một khó khăn đã khiến anh lại phải tìm đến bệnh viện để bán máu Những lần bán máu của Hứa Tam Quan ngày một nhiều thêm Bởi bán máu là lối thoát duy nhất của những lần bế tắc trong cuộc sống của anh Đây chính

là hành vi cứu dỗi khổ đau của Hứa Tam Quan

Nếu như Hò hét trong mưa viết về một chàng thiếu niên cô độc thể nghiệm nỗi khổ đau sinh tồn như thế nào? Nếu như Sống viết về một con người trong những

năm tháng dài dằng dặc đã phải chịu đựng nỗi khổ đau sinh tồn như thế nào thì

Chuyện Hứa Tam Quan bán máu viết về một người lớn làm thế nào để tiêu diệt, để

thoát khỏi nỗi khổ đau sinh tồn Qua nhân vật Hứa Tam Quan chúng ta thấy từ thể nghiệm khổ đau đến chịu đựng khổ đau để rồi muốn tiêu diệt nỗi khổ đau là một lý giải sâu sắc của Dư Hoa, đặc biệt muốn tiêu diệt khổ đau ấy giống như là một bước

nhảy vọt của nhân sinh Việc bán máu trong Chuyện Hứa Tam Quan bán máu, là

một phương thức để cứu dỗi khổ đau, nó không những thử thách sự kiên cường của thân thể con người mà còn là sự thử thách về ý chí của Hứa Tam Quan Bởi về luân

lý, việc bán máu của Hứa Tam Quan có hai áp lực tinh thần: một là người thành phố coi việc bán máu như bán sinh mệnh của mình, như bán tổ tông của mình Hai là Nhất lạc không phải con đẻ của Hứa Tam Quan, đó là sự thật cả thành phố đều biết, thế mà Hứa Tam Quan nhiều lần vì Nhất Lạc mà đã bán máu Có những lúc vì bán

nhiều lần máu liên tiếp anh đã bị ngã gục, nhưng anh không còn cách nào khác “Vì

thế phương thức bán máu là để tiêu diệt nỗi khổ đau của nhân sinh” (7 )

Xét về mặt luân lý đạo đức, có thể thấy Hứa Tam Quan là một con người có đạo đức, ăn ở rất phải đạo Nhìn từ mối quan hệ trong gia đình, Hứa Tam Quan là một người cháu rất có tâm với ông, với chú, là một người chồng, người cha rất mực yêu thương vợ con, anh sẵn sàng hy sinh cả bản thân mình cho vợ con Cuộc sống gia đình trước Cách mạng văn hoá ngày một khốn khó, cả nhà phải ăn cháo ngô,

anh quyết định đi bán máu để lấy tiền nuôi cả nhà: “Nhà tôi năm miệng ăn, húp

cháo ngô đã năm mươi bảy ngày nay Hiện giờ trên người tôi, ngoài máu ra không

có thứ gì khác Tôi đến hai tay không là để xin ông mua cho tôi hai bát máu trên người, có tiền đem về, tôi có thể cho cả nhà ăn một bữa tử tế Ông giúp tôi, tôi sẽ báo đáp”(20 208) Khi ông đội trưởng của Nhị Lạc đến chơi, Hứa Tam Quan lại

phải bán máu để lấy tiền đãi ông một bữa cơm tươm tất, mong ông ta đoái thương

để Nhị Lạc chóng trở về thành phố Mặc dù chưa đến ngày hạn định bán máu, nhưng con đường giải thoát bế tắc duy nhất lúc này của Hứa Tam Quan là bán máu, chỉ bán máu mới có tiền Chính vì vậy anh phải đến van nài ông trưởng phòng cung cấp máu của bệnh viện để được bán máu Có thể nói, lòng thương con của Hứa Tam Quan là vô bờ bến, anh có thể hy sinh cả bản thân mình cho con Mặc dù anh biết bán máu là bán dần sự sống của mình, thậm chí còn nguy hiểm đến cả tính mạng nhưng anh vẫn sẵn sàng bán máu để mong con có ngày sung sướng Sau khi bán máu về đến nhà, anh cảm thấy người mệt mỏi, chân tay rã rời và tưng tức ở lồng ngực vậy mà đến khi uống rượu tiếp ông đội trưởng của Nhị Lạc, anh vẫn thầm nghĩ

“ Thôi thì vì Nhị Lạc, vì Nhị Lạc sớm được trở về thành phố anh sẽ uống chén rượu

này vì Nhị Lạc, vì Nhị Lạc dù có chết cũng cứ uống.” (20 325) Đến đây, người

đọc càng cảm phục trước tấm lòng của Hứa Tam Quan Tình yêu thương sâu nặng

ấy còn được thể hiện rõ nét hơn khi Nhất Lạc bị ốm đi bệnh viện Để có tiền chạy chữa cho Nhất Lạc, Hứa Tam Quan đã phải đi hết nhà này đến nhà khác để vay tiền

( mặc dù Nhất Lạc không phải con đẻ của anh ) thậm chí anh bất chấp cả những quy

định tối thiểu của Y học ( ba tháng mới bán máu một lần ), bất chấp cả tính mạng của mình cách ba ngày anh lại bán máu Hứa Tam Quan bán máu liên tục, đến nỗi

sau khi bán máu xong, anh “vừa bước ra phố, chưa kịp đi tới khách sạn đối diện

bệnh viện, chưa kịp ăn một đĩa gan lợn xào và uống hai lạng rượu nếp cái, anh đã

đi không nổi anh ngã gục ra đất ” (20 354) Việc bán máu liên tiếp này, Hứa

Tam Quan là người ý thức hơn ai hết tác hại của nó: “Tôi đã bán hết sức lực trên

người, chỉ còn lại khí nóng…tôi đã bán hết ráo khí nóng còn lại” (20 360), nhưng

Con trai anh “mới có hai mươi mốt tuổi, nó chưa được làm người tử tế, ngay đến vợ

cũng chưa lấy, nó chưa từng làm người, nếu nó chết, thiệt thòi quá” ( 20 363) Bốn

ngày sau, anh lại bán máu tiếp, lần này cơ thể anh đã quá suy sụp, anh phải ngồi ngoài nắng cho da dẻ hồng hào để được bán máu Sau khi Y tá rút bốn trăm cc máu trên cánh tay anh, anh đã ngã lăn ra đất, bệnh viện lại phải tiếp cho anh 700 cc máu vào cơ thể, anh mới tỉnh lại Trong hoàn cảnh cùng quẫn ấy, nếu Hứa Tam Quan chấp nhận 700 cc máu bệnh viện vừa tiếp cho anh thì anh sẽ không có tiền để chữa bệnh cho con, đứng trước sự lựa chọn: một là anh nhận máu để cơ thể anh được hồi phục, hai là anh không nhận số máu ấy để lấy tiền chữa bệnh cho con, anh cương

quyết trả máu cho bệnh viện, điều này càng làm nổi bật phẩm chất cao đẹp của Hứa Tam Quan – một người cha hy sinh đến quên bản thân mình cho con Trong vòng mười ngày anh đã bán máu bốn lần, có lần anh còn mua máu của Lai Hỉ rồi lại bán, anh trở thành người buôn máu Có thể nói hoàn cảnh càng ngày càng đẩy Hứa Tam Quan vào con đường cùng quẫn, mà lối thoát duy nhất khỏi cảnh ấy là bán máu,

nhưng càng bán máu thì sự sống của anh càng rơi vào đường cùng: “ Mình bán máu

liên tục là bị đẩy vào con đường cùng, không biết làm thế nào khác, con trai mình đang nằm trong bệnh viện Thượng Hải, ốm nặng lắm, mình phải lo đủ tiền đem đến cho nó, nếu không có tiền, bác sĩ không tiêm thuốc, không chạy chữa.” (20 388)

Hành động bán máu liên tục của Hứa Tam Quan thể hiện anh là một người có tính ngoan cường và năng lực chịu đựng, tài ứng phó với hoàn cảnh Cuộc sống mỗi lần rơi vào bế tắc anh lại tự tìm cách ứng phó mà cách ứng phó duy nhất là bán máu Để

có thể thoát ra khỏi những nỗi khổ đau nhiều lúc anh đã vượt qua bao khó khăn trở ngại của sức khoẻ, của định kiến xã hội Bán máu vốn là việc làm thường xuyên, duy nhất của Hứa Tam Quan mỗi khi gia đình có chuyện Chính vì vậy, lần cuối

cùng ông đi bán máu, người ta không mua, ông đã lo lắng và khóc “- Bà ơi, tôi già

rồi, từ nay trở đi tôi không bán máu được nữa, không ai cần máu của tôi, ngộ sau

này nhà mình gặp tai hoạ biết làm thế nào ?” (20 409)

Hứa Tam Quan cũng sẵn sàng hy sinh bản thân mình cho vợ: anh bán máu lấy tiền cho Hứa Ngọc Lan mua sắm quần áo, nhiều lúc anh cũng rất bao dung độ

lượng với vợ Lúc Hứa Ngọc Lan bị phê đấu vì tội “vi phạm sai lầm trong sinh

hoạt”, anh luôn bênh vực và cảm thông với chị, hàng ngày anh chăm sóc Hứa ngọc

Lan rất chu đáo: “ Về nhà chỉ có anh là người tử tế với em Em đứng sù chân lên,

anh nấu nước nóng cho em ngâm, em về muộn sợ cơm canh muội, anh ủ vào trong chăn, em đứng ngoài phố đem cơm, mang nước cho em cũng là anh Anh Hứa Tam Quan chỉ cần anh đối xử với em tử tế, em không sợ gì hết ”(20 277

Trong mối quan hệ với bạn bè hàng xóm, anh cũng là người sống rất chân tình, cởi mở Khi gia đình anh bị ông Phương thợ rèn đến bắt nợ, anh thể hiện

là một người tốt và lịch sự Hành vi Hứa Tam Quan sai vợ đun nước chè mời mọi người đến bắt nợ uống và anh xếp đồ đạc vào xe đỡ ông Phương thợ rèn khiến ông Phương cũng phải nể phục Ngay trong mối quan hệ bạn bè với Căn Long và A Phương, tuy là những người bạn cùng cảnh đi bán máu, nhưng khi nghe tin A

Phương bị suy sụp về sức khoẻ anh giật nảy mình, đặc biệt khi Căn Long bị chết,

anh cảm thấy rất hụt hẫng: “Anh cứ ngồi im lặng, trong lòng nghĩ đến Căn Long,

cả A Phương nữa Nghĩ đến tận cùng, Hứa Tam Quan bật khóc hu hu ” (20 328)

Hay cả với Lai Hỉ, Lai Thuận – người đã cho anh đi nhờ thuyền đến Thượng Hải, với cách sống chân thành của anh đã khiến cho họ cũng rất xúc động Đặc biệt Hứa Tam Quan đã vượt lên trên mâu thuẫn cá nhân để cho Nhất Lạc đi gọi hồn Hà Tiểu Dũng Qua đây, chúng ta thấy Hứa Tam Quan là người sống có tình có nghĩa, đây chính là mẫu nhân vật, nhà văn Dư Hoa thường xây dựng

Xây dựng nhân vật Hứa Tam Quan, Dư Hoa đã tạo cho nhân vật sự phong phú, phức tạp về tính cách Đó là một Hứa Tam Quan từng cao cả trong bản chất quyên mình, hy sinh cho vợ, cho con, từng tỏ ra là một con người nhân ái, bao dung, cao thượng, nhưng vẫn có lúc tầm thường ích kỷ Anh hiện ra với tư cách là một con người có cả phần ánh sáng và phần bóng tối Tất nhiên cái phần chưa hoàn hảo đó không đủ sức để che lấp, lấn át cái phần tốt đẹp trong con người Hứa Tam Quan Trong cuộc sống, nhiều lúc lòng ghen tuông ích kỷ của Hứa Tam Quan bộc

lộ một cách rõ nét Khi anh biết Hứa Ngọc Lan “phạm sai lầm trong sinh hoạt”,

lòng ghen tuông của anh bộc lộ những nét tính cách rất trẻ con: Suốt ngày nằm

khểnh trên sạp mây, hai chân gác lên ghế nói với Hứa Ngọc Lan: “ Dạo này, tao

đếch làm cái gì sất, cứ về đến nhà là tao nằm khểnh hưởng thụ cho sướng” ( 20 79

) Tật xấu ấy càng được thể hiện rõ hơn khi anh xui các con nay mai đi cưỡng hiếp

trả thù con Hà Tiểu Dũng: “Các con hãy nhớ, sau khi lớn khôn, các con sẽ đi cưỡng

hiếp hai đứa con gái của Hà Tiểu Dũng ”(20.130) Thói thường ích kỷ trỗi dậy

trong con người Hứa Tam Quan, khi anh biết Nhất lạc không phải con đẻ của mình Mặc dù trong ba đứa con anh thích nhất Nhất Lạc, nhưng khi anh bán máu để cho

cả gia đình đi ăn mì sợi và may quần áo thì anh dứt khoát không cho Nhất Lạc cùng

đi mà chỉ cho Nhất Lạc tiền ăn một củ khoai Lòng ghen, ích kỷ nhiều lúc anh đổ tất lên đầu Nhất Lạc Tính xấu ấy của Hứa Tam Quan còn được thể hiện thông qua lời

nói và suy nghĩ của Hứa Ngọc Lan: “ Đồ phá gia chi tử Hứa Tam Quan, thường

ngày anh kiệt xỉ hơn ai hết, tôi xé một vuông vải, anh ta xót ruột hàng nửa năm ”

(20.168) thế nhưng lại đi biếu quà vợ người khác Bên cạnh đó, Hứa Tam Quan còn mang tính cách rất AQ, nhiều lúc nhân vật rơi vào hoàn cảnh khó xử, tính cách ấy càng được thể hiện rõ hơn Đó là khi mọi người đến nói với anh về chuyện Hứa