ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC SINH LÝ NGƯỜI VÀ ĐỘNG VẬT

Sinh lý học là khoa học nghiên cứu chức năng các hệ thống cơ quan trong cơthể thống nhất, giải thích cơ chế hình thành, phát triển các quá trình và hiện tượngsống của cơ thể, giúp người học hiểu rõ cân bằng nội môi, trao đổi chất, nguyên nhânphát sinh bệnh. Mọi quá trình trong cơ thể chịu kiểm soát của hệ thần kinh và hệ nộitiết. Sự sai lệch của hệ thống kiểm soát hoặc sự tấn công của các yếu tố nội ngoại môigây phát sinh bệnh lý, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự tồn tại cơ thể. Sinh lý họcnghiên cứu sự điều tiết hoạt động các cơ quan nhằm duy trì cân bằng nội môi, phục hồicác chức năng bị rối loạn, giúp tái tạo khả năng làm việc và đẩy lùi bệnh tậ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-  -

ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC

SINH LÝ NGƯỜI VÀ ĐỘNG VẬT

1 Thông tin về giảng viên

- Họ và tên: Trần Cao Đường

- Chức danh: giảng viên

- Thời gian, địa điểm làm việc: giờ hành chính, từ thứ 2 đến thứ 6,

phòng 333 T1, Trường đại học Khoa Học Tự Nhiên

334 đường Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, HN

- Địa chỉ liên hệ: số 8 ngõ 294/30 Kim Mã, Ba Đình, Hà Nội

- Điện thoại, email: trancduong@yahoo.com

- Các hướng nghiên cứu chính: Sinh lý tiêu hoá, nội tiết, các chất hoạt tính sinh học trong động thực vật, tiểu đường

- Họ và tên: Tô Thanh Thúy

- Chức danh: giảng viên, tiến sĩ, phó chủ nhiệm bộ môn

- Địa điểm làm việc: giờ hành chính, từ thứ 2 đến thứ 6,

phòng 333 T1, Trường đại học Khoa Học Tự Nhiên

334 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, HN,

- Họ và tên: Lưu Thu Phương

- Chức danh: giảng viên, Th.s

- Địa điểm làm việc: giờ hành chính, từ thứ 2 đến thứ 6,

phòng 333 T1, Trường đại học Khoa Học Tự Nhiên

334 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, HN,

- Họ và tên: Phạm Trọng Khá

- Chức danh: giảng viên, Th.s

- Địa điểm làm việc: giờ hành chính, từ thứ 2 đến thứ 6,

phòng 333 T1, Trường đại học Khoa Học Tự Nhiên

334 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, HN, phamtrongkha@yahoo.com

2 Thông tin chung về môn học

- Tên môn học: Sinh lý người và động vật

- Mã môn học:

- Số tín chỉ: 03

- Số giờ tin chỉ đối với các hoạt động học tập:

+ Nghe giảng lý thuyết trên lớp: 20

+ Bài tập trên lớp: 0

+ Thảo luận: 0

+ Thực hành trong phòng thí nghiệp: 20

+Thực tập thực tế ngoài trường: 0

+ Tự học: 5

- Đơn vị phụ trách:

+ Bộ môn: Nhân học-Sinh lý học

+ Khoa: Sinh học

- Môn học tiên quyết: Sinh học động vật, sinh học người, sinh hoá, di truyền

- Môn học kế tiếp: lý sinh, sinh thái, thực tập luận văn

3 Mục tiêu của môn học:

- Mục tiêu về kiến thức:

+ Sinh viên nắm vững các khái niệm, chức năng, hoạt động và điều hoà của

hệ thống các cơ quan trong cơ thể thống nhất

+ Hiểu cơ chế hoạt động và điều tiết một số quá trình, hiện tượng xảy ra của

cơ thể

+ Hiểu và tư vấn về một số rối loạn chức năng thường gặp

- Mục tiêu về kỹ năng:

+ Rèn luyện kỹ năng thực hành, bố trí thí nghiệm, xử lý số liệu, đánh giá và giải thích kết quả

+ Vận dụng kiến thức đã học để giải thích kết quả thí nghiệm, một số dấu hiệu bệnh lý

- Mục tiêu khác:

+ Rèn luyện kĩ năng làm việc độc lập, tìm tài liệu, thiết lập các đề tài, dự án

4 Tóm tắt nội dung môn học:

Sinh lý học là khoa học nghiên cứu chức năng các hệ thống cơ quan trong cơ thể thống nhất, giải thích cơ chế hình thành, phát triển các quá trình và hiện tượng sống của cơ thể, giúp người học hiểu rõ cân bằng nội môi, trao đổi chất, nguyên nhân phát sinh bệnh Mọi quá trình trong cơ thể chịu kiểm soát của hệ thần kinh và hệ nội tiết Sự sai lệch của hệ thống kiểm soát hoặc sự tấn công của các yếu tố nội ngoại môi gây phát sinh bệnh lý, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự tồn tại cơ thể Sinh lý học nghiên cứu sự điều tiết hoạt động các cơ quan nhằm duy trì cân bằng nội môi, phục hồi các chức năng bị rối loạn, giúp tái tạo khả năng làm việc và đẩy lùi bệnh tật

Các quá trình xẩy ra trong não là sản phẩm của hệ thần kinh, một loại hoạt động thần kinh cao cấp ở động vật bậc cao Thông qua các hoạt động phản xạ, hưng phấn và

ức chế, cảm ứng và tín hiệu hai, các loại tư duy và tập tính động vật được hình thành

5 Nội dung chi tiết môn học

PH ẦN 1: LÝ THUYẾT

Chương 1 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.1 Sinh lý học là khoa học về chức năng của cơ thể động vật

1.2 Đối tượng nghiên cứu

1.3 Lịch sử phát triển

1.4 Vị trí sinh lý học trong sinh học, y học và nông nghiệp

1.5 Phương pháp nghiên cứu

1.5.1 Phương pháp cấp diễn 1.5.2 Phương pháp trường diễn

Chương 2 MÁU

2.1 Đại cương về máu

2.1.1 Khái niệm về nội môi 2.1.2 Mối liên quan giữa máu, hemolimpha, chất diệp lục và mioglobin 2.1.3 Các chức năng chính của máu

2.2 Tính chất của máu và ứng dụng

2.2.1 Hệ đệm 2.2.2 Áp suất thẩm thấu 2.2.3 Các dung dịch sinh lý 2.2.4 Khử độc rau quả và thực phẩm

2.3 Hồng cầu và vai trò của hemoglobin

2.4 Bạch cầu và đáp ứng bảo vệ

2.5 Tiểu cầu và đông máu

2.6 Huyết tương và cân bằng nội môi

2.7 Nhóm máu và truyền máu

2.7.1 Các nhóm máu cơ bản hệ ABO 2.7.2 Truyền máu

2.7.3 Hiến máu nhân đạo 2.7.4 Yếu tố RH

2.8 Một số bệnh của máu thường gặp

Ch ương 3 TUẦN HOÀN

3.1 Sự phát triển của hệ tuần hoàn

3.1.1 Hệ tuần hoàn chưa hoàn chỉnh 3.1.2 Hệ tuần hoàn hở

3.1.3 Hệ tuần hoàn kín 3.1.4 Tim chia làm nhiều ngăn 3.2 Cơ chế hoạt động của tim

3.2.1 Chu kỳ 3.2.2 Hưng phấn 3.2.3 Quy luật tất cả hay không có gì 3.2.4 Tự động

3.3 Âm thanh tim

3.4 Điện tim

3.5 Điều hoà hoạt động của tim

3.5.1 Thần kinh 3.5.2 Thể dịch 3.6 Hệ mạch và vận chuyển máu trong mạch

3.6.1 Máu vận chuyển trong mạch thành dòng liên tục 3.6.2 Máu vận chuyển trong mạch tuân theo quy luật thủy động học 3.6.3 Mối tương quan giữa vận tốc máu, thiết diện mạch và huyết áp 3.7 Huyết áp và rối loạn huyết áp

3.7.1 Huyết áp trực tiếp và huyết áp gián tiếp

3.7.2 Huyết áp cao và biện pháp phòng ngừa 3.7.3 Huyết áp thấp và biện pháp phòng ngừa 3.8 Một số rối loạn hệ tim mạch

Chương 4 HÔ HẤP

4.1 Phương thức hô hấp ở động vật

4.1.1 Hô hấp qua da 4.1.2 Hô hấp qua mang 4.1.3 Hô hấp qua phổi 4.1.4 Hô hấp qua túi khí 4.2 Hô hấp ngoài (phổi)

4.2.1 Hoạt động hít vào và thở ra 4.2.2 Các dạng không khí ở phổi 4.2.3 Áp lực âm và ý nhĩa của nó 4.2.4 Phân áp

4.2.5 Trao đổi khí giữa không khí phế bào và máu 4.3 Hô hấp trong (mô)

4.3.1 Chênh lệch phân áp các loại khí 4.3.2 Sự kết hợp và phân li của O2 với hemoglobin 4.3.3 Sự kết hợp và phân li của CO2 với hemoglobin 4.3.4 Sự vận chuyển O2 và CO2 trong máu

4.4 Nợ oxy, thương số hô hấp và luyện tập thể dục

4.5 Điều hoà hoạt động của phổi

4.5.1 Thần kinh 4.5.2 Thể dịch 4.6 Hô hấp nhân tạo, một số bệnh về phổi thường gặp

Chương 5 TIÊU HOÁ

5.1 Đại cương về tiêu hoá ở động vật

5.1.1 Các hình thức tiêu hóa 5.1.2 Tiêu hóa cơ học, tiêu hóa hóa học và hấp thu 5.2 Sự phân hóa của bộ máy tiêu hoá theo tiến hóa của động vật và thức ăn 5.3 Các phương pháp nghiên cứu tiêu hóa

5.3.1 Các phương pháp kinh điển 5.3.2 Các phương pháp hiện đại 5.4 Điều hoà hoạt động của bộ máy tiêu hoá

5.4.1 Thần kinh 5.4.2 Thể dịch 5.5 Cơ chế bài tiết các dịch tiêu hóa chính

5.5.1 Nước bọt, 5.5.2 Dịch dạ dày 5.5.3 Dịch mật

5.5.4 Dịch tụy 5.6 Cơ chế vận chuyển thức ăn trong bộ máy tiêu hoá

5.6.1 Quy luật vận chuyển một chiều của Starling 5.6.2 Vận chuyển thức ăn

5.7 Cơ chế hấp thu

5.7.1 Các quy luật vận chuyển 5.7.2 Hấp thu các chất

5.8 Các hiện tượng sinh lý liên quan đến tiêu hóa hấp thu 5.9 Rối loạn tiêu hoá, nhiễm độc thức ăn và biện pháp xử lý

Chương 6 BÀI TIẾT

6.1 Đại cương về bài tiết

6.2 Sự phát triển của thận,

6.3 Sự hình thành và bài xuất nước tiểu

6.4 Sự hình thành và bài tiết mồ hôi

6.5 Suy thận, thận nhân tạo

Chương 7 SINH SẢN

7.1 Sinh sản vô tính và hữu tính ở động vật

7.2 Hormon sinh dục nam và sự tạo tinh trùng

7.3 Hormon sinh dục nữ và sự tạo trứng

7.4 Sinh lý mang thai và tiết sữa

7.5 Thụ tinh nhân tạo và kế hoạch hoá gia đình

7.6 Các bệnh lây lan qua đường niệu sinh dục

Chương 8 NỘI TIẾT

8.1 Các hiện tượng tiết và đặc tính hormon

8.1.1 Nội tiết, ngoại tiết, nội-ngoại tiết 8.1.2 Tuyến tiết, thần kinh tiết, cận tiết, tự tiết 8.1.3 Nội tiết ở động vật không xương sống 8.1.4 Hormon, pheromon và chất tiết

8.2 Cơ chế tác động hormon

8.2.1 Các loại hormon 8.2.2 Tác động thông qua tín hiệu hai AMP vòng 8.2.3 Tác động thông qua tín hiệu hai Ca++

8.2.4 Tác động thông qua hoạt hóa gen 8.3 Điều hoà hoạt động nội tiết

8.3.1 Điều hòa xuôi 8.3.2 Điều hòa ngược ngắn 8.3.3 Điều hòa ngược dài 8.3.4 Điều hòa ngược âm 8.3.5 Điều hòa ngược dương 8.4 Các tuyến nội tiết kinh điển ở động vật có xương sống và hormon của chúng

8.4.1 Tuyến yên 8.4.2 Tuyến giáp 8.4.3 Tuyến cận giáp 8.4.4 Tuyến tụy 8.4.5 Thuyến thượng thận 8.4.6 Tuyến sinh dục 8.5 Một số cơ quan làm nhiêm vụ tuyến nội tiết và hormon của chúng

8.5.1 Vùng dưới đồi 8.5.2 Tim

8.5.3 Thận 8.5.4 Dạ dày 8.6 Một số bệnh nội tiết chủ yếu thường gặp

Chương 9 CƠ QUAN PHÂN TÍCH

9.1 Thụ quan cảm giác

9.2 Cơ chế hình thành cảm giác xúc giác

9.3 Cơ chế hình thành cảm giác khứu giác

9.4 Cơ chế hình thành cảm giác vị giác

9.5 Cơ chế hình thành cảm giác thính giác

9.6 Cơ chế hình thành cảm giác thị giác

9.7 Người khuyết tật và vấn đề nhân đạo

Chương 10 HỆ THẦN KINH

10.1 Tế bào thần kinh

10.1.1 Tua 10.1.2 Thân và chất xám trong hệ thần kinh trung ương 10.1.3 Sợi trục và chất trắng trong hệ thần kinh trung ương 10.1.4 Xináp

10.1.5 Dây thần kinh 10.2 Xung thần kinh và sự dẫn truyền của nó

10.2.1 Hiện tượng điện ở động vật 10.2.2 Điện thế màng

10.2.3 Điện thế hoạt động 10.2.4 Dẫn truyền xung thần kinh trên dây không mielin 10.2.5 Dẫn truyền xung thần kinh trên dây có bao mielin 10.2.6 Dẫn truyền xung thần kinh qua xinap

10.3 Thành phần và tính chất của hệ thần kinh

10.3.1 Hạch thần kinh 10.3.2 Búi hay đám rối thần kinh 10.3.3 Nhân thần kinh

10.3.4 Trung khu thần kinh 10.3.5 Hệ thần kinh

10.3.5.1 Hệ thần kinh dạng lưới 10.3.5.2 Hệ thần kinh dạng hạch 10.3.5.3 Hệ thần kinh dạng ống 10.3.6 Tính chất của hệ thần kinh

10.4 Chức năng hệ thần kinh ngoại biên

10.4.1 Hệ thần kinh vận động 10.4.2 Hệ thần kinh thực vật 10.5 Chức năng hệ thần kinh trung ương

10.5.1 Tủy sống 10.5.2 Hành tủy 10.5.3 Tiểu não 10.5.4 Não giữa và cầu não 10.5.5 Não trung gian 10.5.6 Đại não và vỏ não 10.5.7 Điện não

10.6 Sinh lý hệ vận động

10.6.1 Cơ-thần kinh và các dạng co cơ 10.6.2 Cơ chế co cơ

10.6.3 Mối quan hệ giữa hưng tính, thời gian và cường độ kích thích 10.6.4 Định luật Fluger

10.6.5 Mỏi cơ và điện cơ 10.7 Hoạt động hệ thần kinh cấp cao

10.7.1 Hưng phấn và ức chế 10.7.2 Hoạt động phản xạ

10.7.2.1 Cơ chế hình thành phản xạ không điều kiện 10.7.2.2 Cơ chế hình thành phản xạ có điều kiện 10.7.2.3 Phản xạ có điều kiện nhân tạo

10.7.2.4 Phản xạ có điều kiện tự nhiên 10.7.2.5 Phản xạ có điều kiện bậc cao 10.7.3 Tập tính, bản năng và động hình

10.7.3.1 Tập tính 10.7.3.2 Bản năng 10.7.3.3 Động hình 10.7.4 Ức chế phản xạ có điều kiện

10.7.4.1 Ức chế ngoài 10.7.4.2 Ức chế trong

10.7.5 Các quá trình xẩy ra trên vỏ não

10.7.5.1 Quá trình khuếch tán 10.7.5.2 Quá trình tập trung

10.7.5.3 Quá trình cảm ứng 10.7.5.4 Các loại thần kinh ở người 10.7.6 Giấc ngủ, mộng, thôi miên

10.7.6.1 Giấc ngủ 10.7.6.2 Các giai đoạn của giấc ngủ 10.7.6.3 Cơ chế giấc ngủ

10.7.6.4 Các loại ngủ thường gặp 10.7.6.5 Mộng

10.7.6.6 Thôi miên 10.7.7 Hệ thống tín hiệu hai 10.7.8 Trí nhớ

10.7.8.1 Cơ chế trí nhớ 10.7.8.2 Trí nhớ ngắn 10.7.8.3 Trí nhớ dài 10.7.8.4 Rèn luyện trí nhớ 10.7.9 Tư duy

10.7.9.1 Cơ chế hình thành tư duy 10.7.9.2 Tư duy cụ thể

10.7.9.3 Tư duy trừu tượng 10.7.10 Một số rối loạn thần kinh và khả năng phục hồi

PHẦN THỰC TẬP

Chương 2 Bài1 - Kỹ thuật lấy máu xét nghiệm

- Đếm bạch cầu và xác định hemoglobin Chương 2 Bài 2 - Đếm hồng cầu và xác định nhóm máu Chương 3 Bài 3 - Ghi đồ thị tim ếch và ghi ngoại thu tâm Chương 3 Bài 3 - Ghi đồ thị hoạt động của tim ếch khi kích

thích dây thần kinh giao cảm -mê tâu

- Thí nghiệm Stanius

Chương 3 Bài 4 - Ghi điện tim

Chương 3 và 4 Bài 5 - Đo huyết áp và đo dung tích sống

Chương 5 Bài 6 - Mổ tiêu hóa

Chương 8 Bài 7 - Biến màu da ếch sau khi cắt tuyến yên

và chẩn đoán thai sớm theo Galli-manini Chương 9 Bài 8 - Đo thị trường và thị lực của mắt

- Xác định các vùng vị giác của lưỡi Chương 10 Bài 9 - Ghi và phân tích các dạng co cơ

Chương 10 Bài 10 - Phân tích cung phản xạ

- Đo thời gian phản xạ

6 Học liệu

Học liệu bắt buộc:

1 Trịnh Hữu Hằng, Đỗ Công Huỳnh, 2005 Sinh lý học người và động vật, (Tập 1+ Tập 2) NXB Đại Học Quốc Gia Hà Nội, Hà Nội

2 Nguyễn Đình Dậu và cộng sự, 2001 Sinh lý Người và động vật, NXB

ĐHKHTN Tp HCM

3 Tạ Thúy Lan, 2005 Giải phẫu và sinh lý người, NXB ĐHSP, Hà nội

Học liệu tham khảo

4 Trịnh Hữu Hằng, 1998 Thực tập sinh lý học người và động vật, NXB Đại Học Quốc Gia Hà Nội, Hà Nội

5 J Martin, Physiologie animal et humaine Technique Paris, France 2004,

6 H Happer, Human Physiology 16th ed., Elsilvier, 2003

7 N.Marthew, Haman Physiology, 5th ed WCB, Bubuque, 2001

8 Medical Physiology www.getcited.og/

7 Hình thức tổ chức dạy học

7.1 Lịch trình chung

Nội dung

Hình thức tổ chức dạy học môn

Tổng

Lên lớp Thực hành, thí

nghiệm, điền dã…

Tự học,

tự nghiên cứu

Lý thuyết Bài tập Thảo luận

7.2 Lịch trình tổ chức dạy học cụ thể

Tuần Nội dung Yêu cầu sinh viên

chuẩn bị

Hình thức tổ chức dạy học Ghi chú

- Nhập môn sinh lý học

Đọc trước tài liệu [1]:

tr 3÷22, t 1 Lý thuyết Đọc trước tài liệu Tự học

2 Chương 2: mục 2.1 - 2.5

- Máu

Đọc trước tài liệu [1]: tr.68÷82, t.2 [2]: tr.12÷24

Lý thuyết

3

Chương 2: mục 2.6 - 2.7,

Chương 3: mục 3.1 - 3.2

- Máu và tuần hoàn

Đọc trước tài liệu [1]: tr.82÷102, t 2 [2]: tr.25÷43

Lý thuyết

Bài 1: Máu Đọc trước tài liệu

[7]: tr.11÷21 Thực tập

4

Chương 3: mục 3.3 - 3.8

- Tuần hoàn

Đọc trước tài liệu [1]: tr.105÷140, t.2 [3]: tr 78-98

Lý thuyết:

Bài 2: Máu Đọc trước tài liệu

[7]: tr.23÷25 Thực tập

5

Chương 4: mục 4.1 - 4.4

- Hô hấp

Đọc trước tài liệu [1]: tr.144÷165, t.2 [3]: tr 100-123

Lý thuyết

Bài 3: Tuần hoàn Đọc trước tài liệu

[7]: tr.34÷37

Thực tập

6

Chương 5: mục 5.1 - 5.4

- Tiêu hóa

Đọc trước tài liệu [3]:

tr 124-134 [1]: tr.168÷201, t.2

Lý thuyết

Bài 4: Tuần hoàn Đọc trước tài liệu

[7]: tr.37÷41

Thực tập

7

Chương 5: mục 5.5 - 5.9

- Tiêu hóa

Đọc trước tài liệu [3]:

tr.135-164, [2]: tr.63÷82

Lý thuyết

Bài 5: Tuần hoàn và hô

hấp

Đọc trước tài liệu [7]: tr.51÷69

Thực tập

8

Thi giữa kì Bài 6: Tiêu hóa Đọc trước tài liệu

[7]: tr.71÷80

Thực tập

9 Chương 6: mục 6.1 - 6.5

- Bài tiết

Đọc trước tài liệu [3]:

tr.201-215, [1]: tr.253÷271, t.2

Lý thuyết

Bài 7: Nội tiết Đọc trước tài liệu

[7]: tr 86÷98

Thực tập

10

Chương 7: mục 7.1 - 7.5

-Sinh sản

Đọc trước tài liệu [3]:

tr.217-244, [1]: tr 43÷66, t.1

Lý thuyết

Bài 8: Cơ quan phân tích Đọc trước tài liệu

[7]: tr 120÷136

Thực tập

11 Chương 8: mục 8.1 - 8.5

-Nội tiết

Đọc trước tài liệu [1]: tr.1÷39, t.2

Lý thuyết Bài 9: Cơ thần kinh Đọc trước tài liệu Thực tập

12

Chương 8: mục 8.6 - 8.7

-Nội tiết

Đọc trước tài liệu [1]:

tr.43÷66, t.2 [2]: tr.88÷102

Lý thuyết

Bài 10: Phân tích cung

phản xạ

Đọc trước tài liệu [7]: tr.109÷116

Thực tập

13

Chương 9: mục 9.1 - 9.6

- Cơ quan phân tích

Đọc trước tài liệu [1]: tr.49÷94, t.1 [2]: tr.130÷161

Lý thuyết

Kiểm tra thực tập

14 Chương 10:

mục 10.1 – 10.7

- Hệ thần kinh

Đọc trước tài liệu [1]: tr.104÷134, t.1 [2]: tr.168÷222

Lý thuyết

15

Chương 10: mục 10.8 - 10.9

- Hệ thần kinh

Đọc trước tài liệu [1]: tr.136÷267, t.1 [1]: tr.223÷267

Tự học Thi cuối kỳ kỳ Lịch thi do nhà trường bố trí

8 Yêu cầu khác của giảng viên đối với môn học

- Giảng đường có máy chiếu

- Sinh viên chuẩn bị đầy đủ các yêu cầu của giảng viên

- Sinh viên phải tham dự đủ các bài thực hành

9 Phương pháp và hình thức đánh giá môn học

Thi trắc nghiệm, thi viết, vấn đáp hay bài tập lớn

9.1 Các loại điểm kiểm tra và trọng số của từng loại điểm

- Điểm kiểm tra giữa kì: 20%

- Điểm kiểm tra thực tập: 20%

- Điểm thi cuối kì: 60%