Chế định lỗi trong pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn

Phạm tội do /ổi vô ý vi cau thd là phạm tội trong trường hợp bị can không thấy trước khả năng gây ra hậu quả của hành vi nguy hiểm cho xã hội do mình thực hiện mặc dù với sự chú ý cần t

TRƯỜNG ĐHKHXH&NV * Kỷ yếu HNKHSV lần IV (1998 - 1999) CHẾ ĐỊNH LỖI TRONG PHÁP LUẬT HINH SUVIET NAM HIEN HANH - MOT SO VAN DE LY LUAN VA

THUC TIEN

Vũ Thái Hà

K4IB, năm thứ 3, Khoa Luật GVHD: Nguyén Ngoc Chi Lãi trong luật hình sự (LHS) là một chế định trung

tâm và vô cùng phức tạp Vì vậy, việc nghiên cứu và

hoàn thiện chế định lỗi (CĐL) trong LHS không chỉ có ý

nghĩa thực tiễn mà còn có ý nghĩa xã hội pháp lý trên những bình diện sau:

Một là, xác định được lỗi giúp ta phân biệt một hành vi có tính chất tội phạm hay không Hai là, lỗi là

đối tượng cần phải chứng mình trong quá trình tiến hành

tố tụng hình sự (TTHS) và cần phải khẳng định một cách

dứt khoát bằng một trong hai khả năng có hay không Bư

là, lỗi không những cho thấy tính nguy hiểm của hành vì

mà còn của người phạm tội từ đó giúp Toà án và các cơ

quan bảo vệ pháp luật cá thể hoá TNHS một cách chính

xác Bốn là,việc xác định lỗi tránh được tình trạng buộc tội khách quan, không dựa trên cơ sở lỗi (không dựa trên nguyên tắc trách nhiệm hình sự trên cơ sở lỗi) Và cuối cing, ndm là, chế định lỗi là chế định khó nhất trong BLHS hiện hành, các quy phạm đề cập đến lỗi vẫn cần phải được bổ xung và hoàn thiện

TRƯƠNG ĐHKHXH&NV * Kỷ yếu HNKHSV lần [V (1998 - 1999)

Như vậy, những lí do trên không những cho thấy

- tầm quan trọng của việc nghiên cứu lỗi mà còn luận

chứng cho tính cấp thiết của đề tài này

I Lỗi trước pháp điển hoá:

Trong thời kỳ này đã có những quy định ghi nhận các hình thức phạm tội nhưng chưa ghi nhận định nghĩa pháp lí lỗi là sì ? cũng như giải thích các khái niệm vè hình thức của 'ẻi

Về cơ bản lôi được chia thành hai hình thức: cố ý

và ró ý và từ hai hình thức này có các dạng của chúng: cố

y gián tiếp Và cố ý trực tiớĐ; vô ý VÌ quá tự tín và vô ý vì

cau tha; bén cạnh đó là trường hợp phạm tội với lỗi phức

far Việc phân chia các hình thức cũng như các dạng của lôi được dựa trên cơ sở khả năng nhận thức (lí trí) và ý chí chủ quan của người phạm tội

Từ những phân tích trên ta có thể hiểu: lỗi là sự phản ánh lí trí và ý chí của tội phạm với hành vi nguy

hiểm cho xã hội và đối với hậu quả của hành vi đó, được

thể hiện dưới hình thức cố ý hoặc vô ý

Phạm tội do /ổi vô ý vi cau thd là phạm tội trong trường hợp bị can không thấy trước khả năng gây ra hậu

quả của hành vi nguy hiểm cho xã hội do mình thực hiện

mặc dù với sự chú ý cần thiết có thể thấy trước và phải thấy trước

Phạm tội do vô y vi qua tr tin là phạm tội trong trường hợp bị can thấy trước khả năng gây ra hậu quả của

hành vi nguy hiểm cho xã hội do mình thực hiện nhưng

vì nhẹ đạ tin vào khả năng ngăn ngừa không thực tế

TRƯỜNG ĐHKHXH&NV * Kỷ yếu HNKHSV lần IV (1998 - 1999)

Phạm tội do /ôi cố ý trực tiếp là phạm tội trong trường hợp bị can nhận thức được khả năng gây ra hậu quả, tất yếu sẽ gây nên hậu quả của hành vi do mình thực hiện và mong muốn cho hậu quả đó xảy ra

Phạm tội do lôi cố ý gián tiếp phạm tội là phạm tội trong trường hợp bị can nhận thức được khả năng xảy ra

hậu quả của hành vi nguy hiểm cho xã hội do mình thực

hiện, không mong muốn cho hậu quả xảy ra nhưng có ý thức bỏ mặc cho hậu quả xảy ra

2 Lỗi trong Bộ luật hình sự hiện hành 1985:

Về cơ bản lỗi trong BLHS 1985 là sự kế thừa mang

tính sáng tạo của các quy định của CĐL trong PLHS

trước pháp điển hoá 1985 Trong BLHS hiện hành lỗi đã

được ghi nhận một cách chính thức tại hai Điều 9 và

Điều 10 Tuy nhiên, chế định lỗi trong BLHS vẫn còn có một số nhược điểm sau:

BLHS chưa ghi nhận định nghĩa pháp lí của khái

niệm rất cơ bản: lỗi là gì và như thế nào là người có lỗi

trong tội phạm

Chưa khẳng định rõ ràng và dứt khoát chỉ trong

các trường hợp có các điều tương ứng tại Phần các tội phạm BLHS quy định thì những hành vi do vô ý mới bị

cot là tội phạm

Chưa thể hiện rõ nét xu hướng phân hoá TNHS tối

đa của khoa học luật hình sự như: chưa ghi nhận ĐNPL

khái niệm chung về tội cố ý và vô ý rồi sau đó mới đề cập đến các dạng của các hình thức lỗi này; chưa có quy

định điều chỉnh trong trường hợp lỗi phức tạp; chưa làm

TRƯỜNG ĐHKHXH&NV_ * Kỷ yếu HNKHSV lần IV (1998 - 1999)

rõ về mặt thuật ngữ và bổ xung một số dấu hiệu của các

dạng lỗi; chưa bổ xung hình thức lỗi với tính chất là dấu

hiệu bắt buộc của môt số cấu thành tăng nặng mà lẽ ra có

thề bổ xung được

3 Các kiến giải lập pháp:

Xuất phát từ sự phân tích trên đây, chúng tôi cho rằrg trong giai đoạn xây dựng NNPQ hiện nay nên chăng

ché định lỗi trong Phần chung BLHS Việt Nam hiện hàrh cần được ghi nhận bằng sáu điều luật theo các kiến

giả dưới đây:

() Điều Khái niệm lỗi

1 Lỗi là thái độ tâm lý của người phạm tội đối với

vids thitc hiện hành vì nguy hiểm cho xã hội của mình và hát qua của hành vi đó.Chỉ người nào thực hiện hành vi nety hiểm cho xã hội được quy định trong `bộ luật này

mớ bị coi là có lỗi trong tôi phạm

2 Cố ý phạm tội là trường hợp người phạm tội thực

hiệ; hành vì nguy hiểm cho xã hội một cách cố ý trực

tiéƒ, hoặc cố ý gián tiếp hoặc cố ý không hoàn toàn

3.V6 y pham tôi là trường hợp người phạm tội thực

hiệt hành ví nguy hiểm cho xã hột một cách quá tự tin

hoa cau thả

TRƯỜNG ĐHKHXH&NV * Kỷ yếu HNKIISV lần IV (1998 - 1999)

(ii) Điều Cố ý trực tiếp

Cố ý trực tiếp phạm tội là trường hợp người phạm tội nhận thức rõ tính chất nguy liểm cho xã hội của hành

vỉ do mình thực hiện, thấy trước khả năng tất yếu xảy ra

hậu quả của hành vì đó và mong muốn hậu quả xảy ra

(1ñ) Điều Cố ý gián tiếp

Cố ý gián tiếp phạm tội là trường hợp người phạm tội nhận thức rõ tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành

w do mình thực hiện và thấy trước khả năng xảy ra hậu quả của hành vi đó và mặc dù không mong muốn nhưng

có ý thức để mặc cho hậu quả vảy ra hoặc tỏ ra thờ ơ đối với hậu quả

(iv) Điều Phạm tội do lỗi cố ý không hoàn toàn

Phạm tội do lỗi cố ý không hoàn toàn là trường hợp người phạm tội nhận thức rõ tính chất nguy hiểm cho vã hội của hành vì do mình thực hiện, thấy trước khả năng xay ra háu quả của hành vì đó những hậu quả nghiêm trọng đã váy ra nằm ngoài dụ định của người đó

(v) Điều Phạm tội do lỗi vô ý vì quá tự tin

Phạm tội do lỗi vô ý vì quá tự tin là trường hợp người phạm tội thấy trước khả năng vảy ra hậu qud nguy

TRƯỜNG ĐHKHXH&NV * Ký yếu HNKHSV lần IV (1998 - 1999)

hiểm cho xã hội của hành ví do mình thực hiện, nhưng thiếu các căn cứ mà quá tự tin vào việc ngăn ngừa hậu

qua do

(vi) Điều Phạm tội do lỗi vô ý vì cấu thả

Phạm tội do lỗi vô ý vì cẩu thả là trường hợp người

phạm tội không thấy trước khả năng xảy ra hậu quả nguy

hiểm cho vã hội của hành vi do mình thực hiện mặc dù

với sư thân trong cần thiết phải thấy trước và có thể thấy

trước hậu qua đó

4 Tính hợp lý về thực tiễn, cơ sở khoa học và sự cần thiết của các KGLP trên đây là ở chỗ:

* Việc ghi nhận các KGLP trên đây không chỉ loại

trừ được một số nhược điểm đang tồn tại (như trên đã

phân tích ở trên), mà với tính chất là giải thích chính thức của nhà làm luật, các kiến giải ấy sẽ đảm bảo cho các cơ quan bảo vệ pháp luật và Toà án nhận thức một các thống nhất bản chất các qui phạm của chế định lỗi, và như thế nâng cao hiệu quả của việc áp dụng nguyên tắc TNHS, đồng thời góp phần hoàn thiện PLHS Việt Nam trong

giai đoạn này

*Các KGLP trên đây lần đầu tiên ghi nhận ĐNPL -

Lỗi là gì và các hình thức của lỗi một các chính thức

TRƯỜNG ĐHKHXH&NV * Kỷ yếu HNKHSV lần IV (1998 - 1999)

Chính vì vậy, các kiến giải này có ý nghĩa thực tiễn rất quan trọng, vì bằng khái niệm lỗi "Lỗi là thái độ tâm

lý "với việc chỉ ra hai hình thức của nó khẳng định chế

định lỗi được xây dựng trên cơ sở khoa học và lý luán lỗi

về mặt tâm lý - trường phái được coi là tiến bộ trên thế giới (ngoài ra còn hai trường phái khác !ý luận lỗi về tình trạng nguy hiểm và lí luận lỗi về đánh giá lỗi)

Đối với lỗi cố ý, nhằm đảm bảo tính chính xác hơn nữa về mặt khoa học - thực tiến các kiến giải lập pháp trên đây tại Điều đề cập đến hình thức lỗi này lần đầu tiên điều chỉnh về mặt lập pháp ĐNPL của khái niệm chung về tội cố ý mà trong đó chỉ rõ các dạng lỗi cố ý đã

từ lâu được giải quyết về mặt lý luận và được thừa nhận trong thực tiễn - cố ý trực tiếp, cố ý gián tiếp và cố ý

không hoàn toàn cũng như ĐNPL riêng biệt khái niệm từ

dạng lỗi cố ý này Các quy phạm này đã bổ sung: a) dấu hiệu bắt buộc chung và đầy đủ hơn về mặt lý trí của các

dạng lỗi cố ý này - "hấy trước khả năng xảy ra hậu quđ" của hành vi, chứ không phải thấy trước "hậu quđ ” như

quy định tương ứng không chính xác hiện nay trong

BLHS, vì dù cho hành vi được thực hiện do lỗi cố ý đi

chăng nữa, nhưng rõ ràng là chủ thể thấy trước khả năng

xảy ra hậu quả (chứ không phải là chính hậu quả đó); b) Dấu hiệu bắt buộc chung và đây đủ hơn về mặt ý chí của

TRƯỜNG ĐHKHXH&NV * Kỷ yếu HNKHSV lần IV (1998 - 1999)

dạng lỗi cố ý thứ hai - fở ra thờ ơ, vì thực tiễn áp dụng

PLHS cho thấy: đối với các tội được thực hiện do lỗi cố ý gián tiếp, không chỉ có ở những người "bở mặc cho hậu quả váy ra”, mà cả những người "fở ra thờ ở” đối với hậu quả đó cũng bị truy cứu TNHS

Đối với lỗi vô ý, các kiến giải lập pháp trên đây tại Điều đề cập đến hình thức lỗi này cũng lần đầu tiên: a)

để đảm bảo tính lôgic pháp lý và thể hiện nguyên tắc

phân hoá TNHS tối đa trong lập pháp hình sự - chỉ rõ tại Phần chung BLHS là tất cả các hành vị được thực hiện do

vô ý chỉ bị coi là tội phạm khi chúng được quy định trực

tiếp trong LHS vì thực tế các CTTP trong Phần các tội

phạm BLHS được xây dựng theo hướng đó; b) ghi nhận

của ĐNPL của khái niệm chung về tội vô ý mà trong đó chỉ rõ hai dạng vô ý đã từ lâu được giải quyết vệ mặt lý

luận và được thừa nhận trong thực tiễn - vô ý vì quá tự tin (hay còn gọi là chủ quan hoặc khinh xuất) và vô ý vì cẩu thả; c) ghi nhận ĐNPL riêng biệt các khái niệm của hai

dang vô ý này với một số thay đổi và bổ sung nhất định

được phân tích dưới đây:

Trong lỗi vo ý vì quá tự tin KGLP trên đây của quy phạm tại Điều về lỗi vô ý đã loại trừ khái niệm "cho

rằng hậu quả đó sẽ không váy ra" và bổ sung vào trước

TRƯỜNG ĐHKHXH&NV * Kỷyếu HNKHSV lần IV (1998 - 1999)

khái niệm "ngăn ngừa được hậu qua đó" đấu hiệu "không

có đủ các căn cứ mà quá tự tin vào việc " là phù hợp với thực tiếnvà có căn cứ khoa học vì ở một chừng mực nào

đó thời điểm lí trí của dạng vô ý này cũng gần giống như

của lỗi cố ý gián tiếp - người phạm tội do vô ý vì quá tự

tin cũng thấy trước khả năng xảy ra hậu quả (khả năng thực tế chứ không phải khả năng trừu tượng) nên việc cho

rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra là phi lí Ví dụ: A vượt

đèn đỏ, nhận thức được đó là sự vi phạm các quy định về

an toàn giao thông vận tải đường bộ, thấy trước là có khả năng xảy ra hậu quả gây tai nại cho người khác nhưng vì tin vào khả năng của mình, tin rằng những người lái xe khác cũng thận trọng khi qua ngã tư, nên sẽ ngăn ngừa được hậu quả (nếu có), nhưng kết quả là tai nạn xảy ra -

A đâm vào B và gây nên cái chết cho B Như vậy, tính toán của A là sai lầm - quá tự tin vì đối với việc ngăn ngừa hậu quả là không có đủ các cơ sở mà quá tự tin cho

là có thể ngăn ngừa được _

Còn trong lỗi vô ý vì cẩu thả, KGLP trên đây của

qui phạm tại Điều về lỗi vô ý đã cụ thể hoá các yêu cầu của khái niệm “phổi thấy trước và có thể thấy trước hậu qua’ trong dang vô ý này bằng việc bổ sung thêm một điều kiện bắt buộc chung - "zặc dù với sự thận trong can thi?” - là rõ ràng, hợp lí và đảm bảo được các yêu cầu

TRUONG DHKHXH&NV * Ky yéu UNKHSV lan IV (1998 - 1999)

của nguyên tắc nhân đạo và nguyên tắc TNHS tối da trong lập pháp hình sự

Vấn đề TNH§ trong trường hợp tội phạm được thực

hiện với hình thức lỗi cố ý không hoàn toàn mà KGLP tại Điều đề cập đến - là vấn đề có ý nghĩa cấp bách về mặt

lí luận, cũng như về mặt thực tiễn mà hiện nay cần được điều chỉnh về mặt lập pháp, đồng thời nếu căn cứ vào KGLP trên về lỗi vô ý đã được phân tích trên đây thì hậu quả nghiêm trọng xảy ra phải nằm ngoài ý muốn của tội

phạm Cần lưu ý rằng đối với lỗi cố ý trực tiếp, trong ý

thức của người phạm tội hậu quả được xác định như là kết quả tất yếu của hành vi; việc xác định lỗi cố ý hay vô

ý phải căn cứ vào thái độ chủ quan của người phạm tội đối với hậu quả xảy ra, vì vậy, việc ghi nhận hình thức lỗi

cố ý như là dấu hiệu bắt buộc của hai CTTP cơ bản được qui định tại hai Điều 174 BLHS (cố ý làm trái gây hậu quả nghiêm trọng) và Điều 264 BLHS (cố ý báo cáo sai)

của BLHS hiện hành là thiếu chính xác

Bộ luật hình sự hiện hành của nước ta có ít nhất 9 CTTP tang nang do hậu qua xay ra nghiêm trọng hơn hậu quả của CTTP cơ bản và mặc dù không mong muốn hậu quả đó xảy ra nhưng vẫn chưa được qui định với tính chất

là dấu hiệu bát buộc của CTTP tăng nặng tương ứng -