GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN THIẾT KẾ VƯỜN ƯƠM MĐ 01

Giáo trình được biên soạn bởi một nhóm các giáo viên có kiến thức, kinh nghiệm về lĩnh vực sản xuất cây giống lâm nghiệp và nhận được rất nhiều ý kiến đóng góp của các nhà chuyên môn đến

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN THIẾT KẾ VƯỜN ƯƠM

MĐ 01

NGHỀ: SẢN XUẤT KINH DOANH CÂY GIỐNG LÂM NGHIỆP

Trình độ: Sơ cấp nghề

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN

Giáo trình được biên soạn phục vụ mục đích đào tạo nghề cho nông dân nên các thông tin trong giáo trình có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo

Mọi đục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

MÃ TÀI LIỆU: MĐ 01

LỜI GIỚI THIỆU Trong những năm gần đây, hoạt động sản xuất cây giống lâm nghiệp đã giúp cho nhiều bà con nông dân miền núi xóa được đói, giảm được nghèo Tuy nhiên việc sản xuất cây giống của bà con còn nhỏ, sử dụng giống không rõ xuất xứ, không đăng ký sản xuất kinh doanh, thiết kế vườn ươm chưa đáp ứng được yêu cầu sản xuất, sản xuất chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, các kỹ thuật nhân giống tiến tiến chưa được áp dụng dẫn đến chât lượng, năng xuất cây giống thấp Từ nhu cầu thực tiễn trên, việc biên soạn Giáo trình hướng dẫn bà con sản xuất kinh doanh cây giống lâm nghiệp là hết sức cần thiết

Được sự hỗ trợ của Vụ Tổ chức Cán bộ - Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Trường Cao đẳng nghề Công nghệ và Nông lâm Phú Thọ đã tiến hành

biên soạn Giáo trình “Sản xuất kinh doanh cây giống lâm nghiệp” phục vụ cho

các khoá đào tạo nghề trình độ sơ cấp và dạy nghề dưới 3 tháng, trước hết là các khoá đào tạo phục vụ cho Đề án đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm

2020

Giáo trình mô đun “Thiết kế vườn ươm” là giáo trình mô đun thứ nhất trong

sáu giáo trình mô đun của nghề Sản xuất kinh doanh cây giống lâm nghiệp Giáo trình có 02 bài, mỗi bài học được chia làm 04 phần, cụ thể là: mục tiêu bài học, nội dung bài học, câu hỏi và bài tập thực hành, ghi nhớ Các bài dạy được biên soạn một cách ngắn gọn, kết cấu hợp lý giữa lý thuyết và thực hành nhằm cung cấp những kiến thức, kỹ năng về thiết kế vườn ươm cho người học

Giáo trình được biên soạn bởi một nhóm các giáo viên có kiến thức, kinh nghiệm về lĩnh vực sản xuất cây giống lâm nghiệp và nhận được rất nhiều ý kiến đóng góp của các nhà chuyên môn đến từ ba miền của đất nước.Trong quá trình biên soạn nhóm tác giả tiến hành biên soạn nội dung các bài học theo trình tự các bước thực hiện công việc của nghề và lồng ghép các kiến thức cần thiết theo logíc hành nghề

Trong quá trình biên soạn chúng tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của các cán bộ khuyến nông của các tỉnh Tuyên Quang, Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái, Phú Thọ

Mặc dù đã hết sức cố gắng, nhưng do những nguyên nhân chủ quan và khách quan nên việc biên soạn còn nhiều thiếu sót, rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của các đồng nghiệp, bạn đọc để Giáo trình được hoàn thiện hơn

Tham gia biên soạn

1 Kỹ sư: Lê Thị Tình (chủ biên )

2 Thạc sỹ: Dương Danh Công

3 Kỹ sư: Phạm Hữu Hân

MỤC LỤC

ĐỀ MỤC TRANG

LỜI GIỚI THIỆU 2

MỤC LỤC 3

MÔ ĐUN: THIẾT KẾ VƯỜN ƯƠM 4

GIỚI THIỆU MÔ ĐUN: 4

BÀI 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ VƯỜN ƯƠM 4

Mục tiêu: 4

A Nội dung 4

B Câu hỏi và bài tập thực hành 7

C Ghi nhớ 7

BÀI 2: THIẾT KẾ VƯỜN ƯƠM 9

Mục tiêu: 9

A Nội dung: 9

B Câu hỏi và bài tập thực hành 24

C Ghi nhớ 24

HƯỚNG DẪN GIẢNG DẠY MÔ ĐUN/MÔN HỌC 26

I Vị trí, ý nghĩa, vai trò của mô đun 26

II Mục tiêu của mô đun 26

III Nội dung chính của mô đun 26

IV Hướng dẫn thực hiện bài tập, bài thực hành 26

V Yêu cầu về đánh giá kết quả học tập 28

VI Tài liệu tham khảo 28

MÔ ĐUN: THIẾT KẾ VƯỜN ƯƠM

Mã mô đun: MĐ 01

GIỚI THIỆU MÔ ĐUN:

Mô đun này cung cấp cho người học có được những kiến thức, kỹ năng về lựa chọn địa điểm đặt vườn ươm và thiết kế các công trình trong vườn ươm

Để việc học tập có kết quả quá trình giảng dạy nên kết hợp giữa thăm quan

và học tập

Việc đánh giá kết quả học tập của học viên nên dựa vào quá trình lựa chọn địa điểm đặt vườn ươm và thiết kế các công trình trong vườn ươm, kết hợp với việc đánh giá sơ đồ thiết kế vườn ươm của học viên

BÀI 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ VƯỜN ƯƠM

Mã bài: M1-01 Mục tiêu:

Học xong bài học này học viên khả năng

- Trình được khái niệm về vườn ươm

- Trình bày được tiêu chuẩn phân loại của từng loại vườn ươm trong thực tế sản xuất

- Nhận diện được các loại vườn ươm trong thực tế sản xuất

A Nội dung

1 Khái niệm về vườn ươm

Hiện nay có nhiều cách hiểu khác nhau về vườn ươm, nhưng chúng ta có thể hiểu vườn ươm là nơi trực tiếp diễn ra các hoạt động sản xuất và bồi dưỡng cây giống lâm nghiệp (gồm các khâu chủ yếu: làm đất, tạo bầu, gieo hạt tạo ra cây mạ, cấy cây, đảo bầu, chăm sóc v.v…) đảm bảo chất lượng phục vụ kế hoạch trồng rừng và dịch vụ

2 Phân loại vườn ươm

Thông thường, dựa vào đặc điểm và yêu cầu sản xuất chủ yếu, vườn ươm được phân thành hai loại như sau: (theo sơ đồ )

SƠ ĐỒ CÁC LOẠI VƯỜN ƯƠM

Theo cách thức sản xuất

Di chuyển hàng năm

Cố định nhiều năm

Chuyên nghiệp Tổng hợp

Cho một vài loài cây Cho nhiều loài cây

Lớn và vừa Nhỏ

Lớn hơn 0,5 – 3 ha Nhỏ hơn 0,5 ha

Nền thấm nước

Nền không thấm nước

Nền treo

Nền đất (luống nền mềm) Nền xây hoặc nền nilon (Luống nền cứng) Nền giàn, giá (luống nền treo)

2.1 Theo nguồn giống chia ra;

Theo nguồn vật liệu giống chia ra:

a) Vườn ươm hữu tính: là loại vườn ươm tạo cây con từ hạt giống

b) Vườn ươm vô tính: là loại vườn ươm tạo cây con bằng biện pháp giâm hom, nuôi cấy mô, chiết ghép… từ các vật liệu giống vô tính

2.2 Theo kỹ thuật chia ra:

a) Vườn ươm tạo cây con rễ trần trên nền đất thấm nước: là loại vườn ươm tạo ra cây con được ươm trực tiếp trên luống đất

b) Vườn ươm tạo cây con có bầu trên nền đất thấm nước: là loại vườn ươm tạo ra cây con được gieo ươm trong bầu đất dinh dưỡng xếp trực tiếp trên luống đất

c) Vườn ươm tạo cây con có bầu trên nền cứng không thấm nước: là loại vườn ươm tạo ra cây con được cấy trong bầu đất xếp trong bể xây không thấm nước, có thể chủ động điều chỉnh lượng nước dinh dưỡng trong bể

d) Vườn ươm tạo cây con trên giá và khay bầu cứng: là loại vườn ươm tạo ra cây con không có vỏ bầu mềm, thay vào đó là vỏ bầu nhựa cứng có thể dùng nhiều lần Thành phần ruột bầu không phải là đất, thay vào đó là các chất hữu cơ (cành lá, rơm rạ, vỏ cây…) đã được xử lý khử độc và lên men Không sử dụng luống đất hoặc bể xây, các khay bầu được xếp trên giá cách khỏi mặt đất

2.3 Theo quy mô chia thành 3 loại:

a) Vườn ươm nhỏ: diện tích dưới 0,5 ha và/hoặc công suất dưới 500.000 cây/năm b) Vườn ươm trung bình: diện tích từ 0,5-1,0 ha và/hoặc công suất từ 500.000 – 1.000.000 cây/năm

c) Vườn ươm lớn: diện tích trên 1,0 ha và/hoặc công suất lớn hơn 1.000.000 cây/năm

Diện tích, công suất của từng loại vườn ươm được quy định ghi ở bảng 1

Bảng 1 Quy mô vườn ươm

Vườn ươm từ hạt Vườn ươm từ hom

Diện tích vườn (ha)

Công suất (triệu cây tiêu chuẩn/năm)

Diện tích vườn (ha)

Công suất (triệu cây tiêu chuẩn/năm)

1 Nhỏ Dưới 0,5 Dưới 0,5 Dưới 0,70 0,1 đến 0,5

2 Trung bình 0,5 đến 1,0 0,5 đến 1,0 0,7 - 1,5 0,5 đến 1,0

Diện tích quy định ở bảng 1, tính cho vườn ươm từ hạt để tạo cây tiêu chuẩn dưới 1 năm tuổi và liên canh (không luân canh) Cách tính diện tích vườn ươm và các khu đất sản xuất theo các yêu cầu kỹ thuật cụ thể cho vườn ươm từ hạt trên 1 năm tuổi, luân canh và vườn ươm từ hom dưới 6 tháng tuổi, không luân canh, theo phụ lục 1 kèm theo tiêu chuẩn này

2.4 Theo thời gian sử dụng chia ra 3 loại:

a) Vườn ươm tạm thời:

b) Vườn ươm bán lâu dài:

c) Vườn ươm lâu dài: thời

Thời gian sử dụng của từng loại vườn ươm được quy định ghi ở bảng 2

Bảng 2: Thời gian sử dụng vườn ươm

Tạm thời Dưới 3 năm

Tiêu chuẩn phân loại vườn ươm ở trên quy định những nguyên tắc và yêu cầu kỹ thuật áp dụng cho các loại vườn ươm tạo cây con từ hạt giống hoặc từ hom đến khi đủ tiêu chuẩn đem trồng

B Câu hỏi và bài tập thực hành

Bài tập thực hành số 1: Hãy xác định loại vườn ươm của một vài cơ sở sản xuất

theo các tiêu chí phân loại đã học?

C Ghi nhớ

- Vườn ươm là nơi diễn ra các hoạt động sản xuất và bồi dưỡng cây giống lâm

nghiệp đảm bảo chất lượng phục vụ kế hoạch trồng rừng và dịch vụ

- Phân loại vườn ươm

+ Theo nguồn giống chia ra;

Vườn ươm tạo cây con từ hạt

Vườn ươm tạo cây con từ hom

+ Theo kỹ thuật chia ra:

Vườn ươm tạo cây con rễ trần trên nền đất thấm nước

Vườn ươm tạo cây con có bầu trên nền đất thấm nước

Vườn ươm tạo cây con có bầu trên nền cứng không thấm nước

Vườn ươm tạo cây con trên giá và khay bầu cứng:

+ Theo quy mô chia thành 3 loại:

Vườn ươm nhỏ

Vườn ươm trung bình

Vườn ươm lớn

+ Theo thời gian sử dụng chia ra 3 loại:

Vườn ươm tạm thời

Vườn ươm bán lâu dài

Vườn ươm lâu dài

BÀI 2: THIẾT KẾ VƯỜN ƯƠM

Mã bài: M1- 02 Mục tiêu:

Học xong bài học này học viên khả năng

- Trình bày được khái niệm về vườn ươm

- Trình bày được tiêu chuẩn của từng loại vườn ươm trong thực tế sản xuất

- Thiết kế được các loại vườn ươm phù hợp với thực tế sản xuất

A Nội dung:

1 Lựa chọn địa điểm đặt vườn ươm

Để sản xuất cây con có hiệu quả, vườn ươm cần phải đảm bảo các yêu cầu sau:

1.1.Vị trí đặt vườn ươm

+ Vườn ươm phải có vị trí đặt thuận lợi về giao thông, bằng phẳng không bị úng nước, cách nơi tiêu thụ cây giống trong phạm vi bán kính 100km là tốt nhất đối với vườn ươm cố định, < 50km đối với vườn ươm tạm thời ( đối với vườn ươm tạm thời càng gần nơi trồng rừng càng tốt)

+ Vườn ươm phải đặt ở nơi có điều kiện khí hậu phù hợp với yêu cầu sinh thái của các chủng loại cây giống, tránh được các yếu tố thời tiết bất thuận như: Giá rét sương muối hoặc nhiệt độ quá cao

1.2.Yếu tố đất đai

Khu đất xây dựng vườn ươm phải bằng phẳng, có độ dốc nhỏ hơn 50 và tiêu thoát nước tốt Phải thuận lợi lấy đất làm bầu, đất làm bầu là đất thịt nhẹ hoặc thịt trung bình có kết cấu tốt, tầng canh tác dày, mầu mỡ, có khả năng giữ nước và thoát nước tốt

1.3 Yếu tố nguồn nước

Có nguồn cung cấp đủ nước tưới cho cả các tháng trong năm, đảm bảo yêu cầu về chất lượng Nước tưới không được nhiễm phèn, mặn, các chất thải công nghiệp hoặc các hóa chất bảo vệ thực vật quá ngưỡng cho phép

1.4 Nguồn cung cấp điện

Trong quá trình sản xuất cây giống cần dùng đến điện để chạy một số loại máy móc như máy bơm, điện thắp sáng do đó địa điểm đặt vườn ươm phải có nguồn cung cấp điện

Bảng 3: Tiêu chuẩn điều kiện vườn ươm

2 Chất lượng

nước tưới Nước ngọt, độ PH 6,5-7,0, hàm lượng muối

NaCl < 0,2%

Nước ngọt, độ PH 7,5, hàm lượng muối NaCl < 0,3%

6,0-Tất cả các loại vườn ươm

4 Giao thông Cách trục giao thông <

50m, xe tải 5,7 tấn có thể vào vườn, không phải đầu tư xây dựng đường

Cách trục giao thông <

100m, xe tải 2,5 tấn có thể vào vườn, phải đầu tư

ít để sửa đường

Vườn ươm lớn, trung bình, bán lâu dài

5 Độ thoát

nước Sau cơn mưa nước tiêu thoát ngay Sau cơn mưa nước úng không quá 3-4 giờ trong

ngày

Tất cả các loại vườn ươm

6 Độ dày

Khu luân canh

hom Khu luân canh

8 Mầm mống

sâu bệnh hại

của đất

Không có mầm mống sâu bệnh hại Không phải xử lý đất

Có mầm mống sâu bệnh hại nhẹ

Phải xử lý đất bằng biện pháp thông thường, ít tốn kém, không ô nhiễm môi trường

Tất cả các loại vườn ươm

2 Thiết kế các công trình trong vườn ươm

Vườn ươm từ hạt,

từ hom, nhỏ, tạm thời

Nhà kiên cố (mái bằng, bê tông) cao 2 - 2,5m Có

Vườn ươm từ hạt,

từ hom, nhỏ, tạm thời

máy điều hòa nhiệt độ, ẩm độ

Mái nhà lợp rơm rạ, cỏ tranh, lá cọ, tre nứa đan

Tường quanh nhà Phên tre nứa đan, cao 1 - 2m

Vườn ươm từ hạt,

từ hom, nhỏ, tạm thời

2.2 Luống sản xuất cây con

♦ Khu vực luống gieo ươm hạt:

Hình 2: Hình ảnh luống ươm hạt trong vườn ươm

Khi thiết kế vườn ươm, nên dành một diện tích nhất định để xây dựng luống ươm hạt, luống ươm hạt nên bố trí gần văn phòng để tiện theo dõi

Luống gieo hạt bố trí theo hướng đông tây, nhằm tạo điều kiện cho cây con

có khả năng tiếp cận ánh sáng mặt trời được nhiều nhất

♦ Khu vực luống cây nền cứng:

Là luống nền láng bê tông và được xây gờ bao quanh, có lỗ thoát nước đóng

mở được, nền luống phải được láng phẳng và hơi dốc về phía lỗ thoát nước, tháo được kiệt nước Gờ luống nên xây bằng gạch cao 10 - 12 cm và trát vữa xi măng cẩn thận Tùy theo địa hình cụ thể của nơi đặt vườn ươm mà xây luống dài ngắn khác nhau Một luống bình thường có kích thước 10m dài x 1 mét rộng có thể xếp được 4.500 bầu cây với đường kính bầu 4,5 cm Luống cây nên xây thành từng cụm

4 -5 luống, các cụm cách nhau 1,5 mét và giữa các luống cách nhau khoảng 50 cm

là phù hợp trong quá trình sản xuất cây con

Hình 3: Hình ảnh luống nền cứng trong vườn ươm

♦ Khu vực luống cây nền mềm:

Luống nền mềm cũng được xây dựng theo kích thước như nền cứng, dài 10 mét, rộng 1 mét Gờ bao quanh luống có thể làm bằng khung gỗ, đan bằng tre nứa thậm trí bằng đá, gạch để giữ cho bầu cấy cây không bị đổ, hoặc nền luống làm thấp hơn mặt vườn khoảng 5 - 7 cm

Hình 4: Hình ảnh luống ươm nền mềm trong vườn ươm

Tiêu chuẩn kỹ thuật hệ thống luống và giàn che gieo ươm cây thực hiện theo quy định ở bảng 5

Bảng 5: Tiêu chuẩn kỹ thuật các loại luống và giàn che gieo ươm cây

Nền không thấm nước (nền cứng) Luống đất Luống bầu Bể nuôi cây

5 - 10

Chiều rộng của khe xung

quanh đáy phía trong bể

Chiều sâu của khe xung

quanh đáy phía trong bể

và thấp nhất của nền < 1cm

Nền đất, sạch cỏ, bằng phẳng, độ chênh cao giữa chỗ cao nhất và thấp nhất của nền < 1cm

Nền xây gạch hoặc gạch đá vỡ trộn xi măng vữa, không thấm nước, bằng phẳng, độ chênh cao giữa chỗ cao nhất và thấp nhất < 0,5cm Chiều rộng lối đi giữa các

Giàn che nắng

* Khung

Tre, gỗ nhỏ, cao 1,8 - 2,2m

Sắt hàn, cột bằng sắt, cao 2 - 2,5m, chân cột đổ bê tông

ánh sáng

Sắt f6 - f8, phủ lưới

ni lông che 50 - 70% ánh sáng

Đối tượng áp dụng nhỏ, tạm thời Vườn ươm Vườn ươm trung bình lớn, bán lâu

dài

Vườn ươm lớn, trung bình, lâu dài Tiêu chuẩn các loại luống gieo cây quy định ở bảng 5 áp dụng cho trường hợp luống nổi Ở những nơi có điều kiện khô hạn hoặc đặc biệt khác phải làm luống chìm hoặc luống bằng có thể tham khảo vận dụng cho phù hợp

2.3 Đường đi lại trong vườn ươm

- Đường đi lại trong vườn ươm được thiết thuận tiện cho mọi hoạt động sản xuất trong vườn

- Hệ thống đường trong vườn ươm gồm:

+ Đường trục chính là đường vận để sử dụng cho các phương tiện cơ giới vận chuyển vật tư, công cụ dụng cụ, máy móc thiết bị phục vụ cho quá trình sản xuất + Đường nhánh (đường phân khu) là đường phục vụ cho công tác vận chuyển vật

tư, thiết bị, công cụ dụng cụ bằng các phương tiện vận chuyển thô sơ

Hình 5: Hệ thống đường đi trong vườn ươm

Tiêu chuẩn kỹ thuật hệ thống đường đi trong vườn ươm được thực hiện theo quy định ở bảng 6

Bảng 6: Tiêu chuẩn kỹ thuật đường đi trong vườn ươm

Hệ thống

đường Lâu bền Đường chính rải đá cấp phối rộng 3 - 4m xe tải 5 - 7 tấn đi lại

Đường phân khu rải đá dăm rộng 2 - 2,5m người, xe cải tiến đi lại

Vườn ươm trung bình, lớn, bán lâu dài

4m xe tải 5 - 7 tấn đi lại Đường phân khu xây gạch chỉ, gạch đá vụn vữa

xi măng rộng 2 - 2,5m xe cải tiến đi lại

Vườn ươm trung bình, lớn, bán lâu dài

2.4 Hệ thống tưới tiêu

a Hế thống tưới

- Hệ thống tưới phải đảm bảo nước được dẫn đến khắp nơi trong vườn ươm Cần phải xây dựng hệ thống cung cấp nước cố định và hệ thống cung cấp nước linh hoạt phục vụ tưới cây trong vườn ươm

- Hệ thống tưới nước trong vườn ươm chia làm các bộ phận sau:

+ Nguồn cung cấp nước: Nguồn cung cấp nước cho vườn ươm có thể là sông, suối hoặc giếng khoan, đào

+ Bể chứa: Bể chứa thường được bố trí ở vị trí cao nhất trong vườn ươm để có thể

sử dụng áp lực dẫn nước đến mọi nơi trong vườn ươm Quy mô của bể chứa lớn hay nhỏ tùy thuộc vào quy mô của vườn ươm, loài cây định sản xuất, tài chính