b.Cấu trúc không phân mảnh và phân mảnh của gen GV: Gen Hb anpha là gen mã hoá chuổi pp anpha góp phần tạo nên phân tử Hb trong tế bào hồng cầu; gen t ARN mã hoá phân tử ARN vận chuyển.
Trang 1Ngày 27/7/ 2012 PHẦN V: DI TRUYỀN HỌC
BÀI 1:GEN, MÃ DI TRUYỀN VÀ QUÁ TRÌNH NHÂN ĐÔI ADN I.MỤC TIÊU
1.Kiến thức: Học sinh phải:
- Nêu được định nghĩa gen, và kể tên được một vài loại gen
- Trình bày được khái niệm về cấu trúc chung của gen
- Trình bày được khái niệm về mã di truyền và các đặc điểm chung
- Từ mô hình tái bản ADN, mô tả các bước của quá trình tự nhân đôi ADN làm cơ sở cho sự tự nhân đôi NST
2 Kỹ năng:
- Rèn luyện khả năng tư duy logic, kỹ năng giải thích, mô tả,…
3 Giáo dục:
- Giải thích được các hiện tượng di truyền
II PHƯƠNG TIỆN- PHƯƠNG PHÁP
1 Phương tiện:
- Tranh phóng to hình 1.1, 1.2, bảng 1 SGK
- Có thể dùng sơ đồ tái bản ADN ở sách khác
2 Phương pháp:
- Vấn đáp, khám phá
* Phần dự kiến tình huống
- Hoạt động 1: KHÁI NIỆM VÀ CẤU TRÚC CỦA GEN: (10p)
1 Khái niệm về gen
2 Cấu trúc của gen
a Cấu trúc chung của gen cấu trúc
b.Cấu trúc không phân mảnh và phân mảnh của gen
3 Các loại gen
- Hoạt động 2:MÃ DI TRUYỀN (10p)
- Hoạt động 3: QUÁ TRÌNH NHÂN ĐÔI CỦA ADN (20p)
1 Nguyên tắc:
2 Quá trình nhân đôi ADN
a Nhân đôi ADN ở sinh vật nhân sơ:
b Nhân đôi ADN ở sinh vật nhân thực
III TIẾN TRÌNH LÊN LỚP
1 Chào!
2 Bài mới:”Con nhà tông không giống lông cũng giống cánh” Giải thích hiện tượng này để vào bài mới.
10p I KHÁI NIỆM VÀ CẤU TRÚC CỦA GEN
1 Khái niệm về gen:
- Gen là một đoạn phân tử ADN mang thông tin
mã hoá một sản phẩm xác định (chuổi pôlipéptít
hay phân tử ARN)
2 Cấu trúc của gen
a Cấu trúc chung của gen cấu trúc:
- Vùng điều hoà: Ở đầu 3’ của mạch gốc có trình
tự nu đặc biệt giúp ARN pôlimêaza nhận biết và
liên kết để khởi động và điều hoà quá trình phiên
mã
- Vùng mã hoá: Mang thông tin mã hoá các axit
amin
- Vùng kết thúc: Ở đầu 5’ của mạch gốc, mang tín
hiệu kết thúc phiên mã
b.Cấu trúc không phân mảnh và phân mảnh
của gen
GV: Gen Hb anpha là gen mã hoá chuổi pp anpha góp phần tạo nên phân tử Hb trong tế bào hồng cầu; gen t ARN mã hoá phân tử ARN vận chuyển
?: Gen là gì?
0: Gen là một đoạn phân tử ADN mang thông tin mã hoá một chuổi pôlipéptít hay một phân tử ARN GV: Quan sát h 1.1 SGK mô tả mổi gen mã hoá prôtêin gồm những vùng nào?
0: Gồm 3 vùng: vùng điều hoà, vùng mã hoá, vùng kết thúc
GV: Vùng mã hoá các gen ở sinh vật nhân sơ có vùng mã hoá liên tục (gen không phân mảnh) Phần
Trang 220p
- Gen không phân mảnh: Các gen ở sinh vật nhân
sơ có vùng mã hoá liên tục
- Gen phân mảnh: Các gen của sinh vật nhân thực
có vùng mã hoá không liên tục, xen kẽ các đoạn
mã hoá axit amin (êxon) là các đoạn không mã
hoá axit amin (intron)
3 Các loại gen
- Gen cấu trúc: Là gen mang thông tin mã hóa
cho các sản phẩm tạo nên thành phần cấu trúc hay
chức năng của tế bào
- Gen điều hòa: Là những gen tạo sản phẩm kiểm
soát hoạt động của các gen khác
II MÃ DI TRUYỀN
- Mã di truyền: Là trình tự sắp xếp các nu trong
gen(mạch khuôn) quy định trình tự sắp xếp các
axit amin trong prôtêin
-Năm 1966, tất cả 64 bộ ba(côđon) trên mARN
tương ứng 64 bộ ba (triplet) trên ADN mã hoá
các axit amin
- Đặc điểm mã di truyền:
+Mã di truyền được đọc từ một điểm xác định
theo từng bộ ba nu mà không gối lên nhau
+ Mã di truyền có tính phổ biến: các loài đều có
chung mã di truyền (trừ một vài ngoại lệ)
+ Mã di truyền có tính thoái hoá: nhiều bộ ba
khác nhau cùng xác định một loại aa(trừ AUG,
UGG)
+ Mã di truyền có tính đặc hiệu: 1 bộ ba chỉ mã
hoá cho 1 loại aa
- Trong 64 bộ ba:
+ 3 bộ kết thúc: UAA,UAG, UGA: không mã hoá
axit amin, quy định tín hiệu kết thúc quá trình
dịch mã
+ Bộ ba mở đầu: AUG khởi đầu dịch mã và mã
hoá aa Met (sinh vật nhân sơ là foocmin Met)
III QUÁ TRÌNH NHÂN ĐÔI CỦA ADN
1 Nguyên tắc:
- ADN có khả năng nhân đôi để tạo thành 2 phân
tử ADNcon giống nhau và giống mẹ
- Quá trình nhân đôi của ADN theo nguyên tắc bổ
sung và bán bảo tồn
2 Quá trình nhân đôi ADN
a Nhân đôi ADN ở sinh vật nhân sơ:
- Bước1: Tháo xoắn phân tử ADN
+ Nhờ enzim tháo xoắn, 2 mạch đơn của phân tử
ADN tách nhau dần tạo nên chạc hình chử Y để
lộ 2 mạch khuôn
-Bước 2: Tổng hợp các mạch ADN mới
+E ADN- pôlimêraza sử dụng một mạch làm
khuôn tổng hợp nên mạch mới, A-T; G-X
(NTBS)
+ Vì ADN-pôlimêraza tổng hợp mạch mới theo
chiều 5’-P→ 3’-OH nên trên mạch khuôn 3’-OH
→5’-P, mạch bổ sung được tổng hợp liên tục; còn
trên mạch khuôn 5’P→ 3’-OH, mạch bổ sung
được tổng hợp ngắt quãng tạo nên các đoạn
lớn các gen của sinh vật nhân thực có vùng mã hoá không liên tục, xen kẽ các đoạn mã hoá axit amin (êxon) là các đoạn không mã hoá axit amin(intron) (gen phân mảnh)
GV: Dựa vào sản phẩm của gen, người ta phân ra gen cấu trúc, gen điều hòa
?: Định nghĩa mỗi loại gen?
?: Vậy làm thế nào gen có thể quy định được cấu trúc của chuỗi pp?
GV: Bằng thực nghiệm Các nhà khoa học đã khám phá toàn bộ bí mật của mã di truyền
GV : -Gen được cấu tạo từ các nu Trong ADN có 4 loại nu (A,T, G, X)
-Chuỗi pôlipéptít(prôtêin) được cấu tạo từ các axit amin Có khoảng 20 loại axit amin
?: Mã di truyền là gì?
0: Là trình tự sắp xếp các nu trong gen(mạch khuôn) quy định trình tự sắp xếp các axit amin trong prôtêin
?: Tại sao mã di truyền là mã bộ ba?
GV: - Nếu 1 nu xác định 1 aa thì có 41= 4 tổ hợp (chưa đủ để mã hoá hơn 20 loại aa)
- Nếu 1 nu xác định 1 aa thì có 42= 16 tổ hợp (chưa đủ để mã hoá hơn 20 loại aa)
- Nếu 1 nu xác định 1 aa thì có 43= 64 tổ hợp (dư thừa để mã hoá hơn 20 loại aa)
→ Kết luận mã di truyền là mã bộ ba
GV: Mã di truyền lưu giử trong ADN phiên mã sang mARN Do đó sự giải mã mARN cũng chính là giải
mã ADN
?: Mã di truyền có đặc điểm gì?
0: +Mã di truyền được đọc từ một điểm xác định theo từng bộ ba nu mà không gối lên nhau
+ Mã di truyền có tính phổ biến, tức các loài đều có chung mã di truyền, trừ một vài ngoại lệ
+ Mã di truyền có tính thoái hoá, tức nhiều bộ ba khác nhau cùng xác định một loại aa(trừ AUG, UGG)
+ Mã di truyền có tính đặc hiệu, tức 1 bộ ba chỉ mã hoá cho 1 loại aa
?: Quá trình nhân đôi ADN diễn ra khi nào?
0: Kỳ trung gian
?: Quá trình nhân đôi ADN theo nguyên tắc nào? 0: Quá trình nhân đôi ADN theo nguyên tắc bổ sung
và nguyên tắc bán bảo tồn
GV: Quan sát sơ đồ h 1.2 SGK thảo luận nhóm 2 phút và mô tả các bước chủ yếu trong quá trình nhân đôi của ADN (tranh câm)
0: Đại diện nhóm trình bày, các nhóm khác góp ý bổ
Trang 3ngắn(đoạn Okazaki) Sau đó các đoạn Okazaki
nối lại với nhau nhờ E nối
-Bước 3: Hai phân tử ADN được tạo thành
+Trong mỗi phân tử ADN được tạo thành từ một
mạch là mới được tổng hợp, còn mạch kia là của
ADN ban đầu(Nguyên tắc bán bảo tồn)
b Nhân đôi ADN ở sinh vật nhân thực
- Giống ở sinh vật nhân sơ
- Tế bào sinh vật nhân thực có nhiều phân tử
ADN kích thước lớn Sự nhân đôi xảy ra ở nhiều
điểm trong phân tử ADN tạo ra nhiều đơn vị nhân
đôi và do nhiều loại enzim tham gia
sung
GV: Chỉnh lí, bổ sung
GV: Theo NTBS thì A chỉ liên kết với T bằng 2 liên kết hidrô và G liên kết với X bằng 3 liên kết hidrô GV:T ừ 1ADN ban đầu nhân đôi1lần → 21 ADNcon -1ADN ban đầu nhân đôi 2lần → 22 ADN con -1ADN ban đầu nhân đôi3lần → 23 ADNcon -1ADN ban đầu nhân đôi n lần → 2n ADN con
- a ADN ban đầu nhân đôi lần →a 2n ADNcon GV: Các mạch mới được tổng hợp đến đâu thì 2 mạch đơn xoắn đến đó→ Tạo thành phân tử ADN con, trong đó một mạch là mới được tổng hợp, còn mạch kia là của ADN ban đầu (Nguyên tắc bán bảo tồn)
?: Quá trình nhân đôi ở sinh vật nhân thực như thế nào?
0: Giống ở sinh vật nhân sơ Tế bào sinh vật nhân thực có nhiều kích thước lớn Sự nhân đôi xảy ra ở nhiều điểm trong phân tử ADN tạo ra nhiều đơn vị nhân đôi và do nhiều loại enzim tham gia
3 Củng cố: 5p
Câu1: - Có 4 ADN nhân đôi 6 lần Hỏi có bao nhiêu ADN được tạo thành ?
(Đáp án: 4.26 ADN = 256 ADN con)
Câu2: Hãy chọn phương án đúng:
Vai trò của enzim ADN- pôlimêza trong quá trình tự nhân đôi ADN là:
a Tháo xoắn phân tử ADN
b Bẻ gãy các liên kết hidrô giữa 2 mạch ADN
c Lắp ráp các nu tự do theo nguyên tắc bổ với mổi mạch khuôn của ADN
d Cả a, b, c đúng (Đáp án: c)
4.Dặn dò:
- Học bài cũ, chuẩn bị trước bài tiếp theo
- Trả lời các câu hỏi SGK cuối bài
Rút Kinh nghiệm:
………
………
………
Tổ trưởng Giáo viên
Huỳnh Thị Nhờ