Vậy, làm thế nào để luôn đặt học sinh vào tình huống có vấn đề để cácem tự phát hiện và giải quyết, từ đó tìm ra các đơn vị kiến thức của bài học một cách tự nhiên.. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Trang 1MỤC LỤC
Chương I Các cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu 7
Chương II Cơ sở thực tế và thực trạng của việc dạy học theo phương pháp 10
phát hiện và giải quyết vấn đề trong môn vật lý 8
Trang 2PHẦN I MỞ ĐẦU
Trang 3I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1 Lý do khách quan
Ta đã biết, thời đại ngày nay là thời đại của khoa học kĩ thuật và côngnghệ thông tin đã đem lại cho loài người một khối lượng trí tuệ khoa họckhổng lồ và đương nhiên tạo ra cho mỗi chúng ta nhiều vận hội mới Tuynhiên chúng ta sẽ phải đứng trước nhiều sự lựa chọn sàng lọc vô cùng khókhăn, sự lựa chọn có thể là duy nhất và không cho phép sai lầm Do vậy nănglực giải quyết vấn đề của mỗi người sẽ là yếu tố quyết định tới sự tồn tại vàphát triển của xã hội
Không tách ra khỏi vòng xoáy đó, ngành giáo dục đào tạo cũng phải tăngcường đổi mới cho phù hợp với sự nghiệp Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá đấtnước, cũng như đào tạo những con người mới nhằm xây dựng đất nước ngàymột đi lên Xã hội đang trên đà phát triển theo cơ chế thị trường, cạnh tranhgay gắt thì sự phát hiện và giải quyết vấn đề nảy sinh trong thực tiễn là nănglực cần thiết cho mỗi con người Để đáp ứng được yêu cầu thực tại đó đòi hỏigiáo dục phải đổi mới về mọi mặt Mục tiêu của ngành giáo dục hiện nay làđào tạo những con người có khả năng lao động tự chủ, năng động sáng tạo, cónăng lực giải quyết các vấn đề, tự lo được việc làm, lập nghiệp và thăng tiếntrong cuộc sống
cực, tự giác, hoạt động đó thể hiện bằng năng lực “Phát hiện và giải quyết vấn
đề ” trong từng bài tập, từng tiết học Phương pháp dạy học này có nhiều
thuận lợi phù hợp với sách giáo khoa mới
Đặc trưng của bộ môn vật lý 8 rất phong phú, bao gồm nhiều bài tập từnhận biết đến thông hiểu, nhiều bài tập giải thích rất phức tạp đòi hỏi các emphải thông hiểu các đơn vị kiến thức một cách sâu sắc, bên cạnh đó cũng có rất
Trang 4Vậy, làm thế nào để luôn đặt học sinh vào tình huống có vấn đề để các
em tự phát hiện và giải quyết, từ đó tìm ra các đơn vị kiến thức của bài học
một cách tự nhiên Từ những lí do trên, chúng tôi đã chọn đề tài “ Dạy học theo phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề trong môn vật lý 8” để làm
đề tài nghiên cứu của mình
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Mục đích của đề tài này là đặt các em học sinh vào tình huống có vấn đề
để các em tự phát hiện và giải quyết, từ đó tìm ra các đơn vị kiến thức của bàihọc một cách tự nhiên và đó chính là kết quả mà tôi mong muốn khi thực hiện
đề tài này
III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là “Dạy học theo phương pháp pháthiện và giải quyết vấn đề trong môn vật lý 8 ”
Phạm vi nghiên cứu của đề tài là học sinh lớp 82, 83 trường THCS Tân HòaThành
Đề tài thực hiện từ tháng 8 năm 2012 đến tháng 2 năm 2013
IV NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
Đề tài nêu và giải quyết một số vấn đề sau :
Chương 1 Các cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu.
Chương 2 Cơ sở thực tế và thực trạng của việc dạy học theo phương pháp
phát hiện và giải quyết vấn đề trong môn vật lý ở trường THCS Tân Hòa Thành
Chương 3 Các giải pháp.
Chương 4 Kết quả đạt được.
V GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
Để thực hiện tốt chương trình sách giáo khoa môn vật lý lớp 8 và dạy - họctheo phương pháp đổi mới đạt hiệu quả cao thì đòi hỏi giáo viên phải nghiên cứu,tìm tòi để đề ra được những phương pháp giảng dạy có hiệu quả để học sinh nắmvững kiến thức bài học một cách tự nhiên, không nặng nề gò bó từ đó kết quả họctập của học sinh và chất lượng giảng dạy của giáo viên được nâng cao đáng kể
Trang 5VI PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Trong quá trình nghiên cứu tôi đã sử dụng một số phương pháp sau :
1 Phương pháp điều tra
2 Phương pháp quan sát
3 Phương pháp thống kê, tổng hợp, so sánh
4 Phương pháp thực nghiệm
Trang 6
PHẦN II: NỘI DUNG
Trang 7CHƯƠNG I CÁC CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
I Cơ sở lí luận
Cách dạy học Vật lý trong thời gian qua có những chuyển biến tích cực,tuy nhiên vẫn chưa đáp ứng được những yêu cầu đổi mới về phương pháp dạyhọc trong giai đoạn hiện nay, thể hiện ở những điểm sau:
Hiện nay tình trạng “thầy đọc - trò ghi, thầy chiếu – trò chép” nhìnchung vẫn còn diễn ra trong quá trình dạy học trên lớp, có nghĩa là khi ngồitrên lớp, hoạt động trí tuệ chủ yếu của học sinh là ghi nhớ lại và tái hiện Nhưvậy việc rèn năng lực tư duy, phát triển trí tuệ, của học sinh được xem lànhiệm vụ chủ yếu, nhiệm vụ quan trọng nhất của quá trình dạy học còn giữ vaitrò rất mờ nhạt trong hoạt động thực tiễn hàng ngày của thầy và trò
Giảng dạy theo lối thông báo mặc dù đã có những cải tiến, thay đổi songvẫn chỉ thay đổi cách thức thông báo cho học sinh mà thôi - tức chỉ đổi mới vềhình thức, bề ngoài, còn người học vẫn tiếp thu một cách thụ động, một chiều,
do đó quá trình tích luỹ thông tin được sản phẩm đào tạo là con người có mộtlượng thông tin với phương pháp nhận thức thụ động, bắt chước Nhưng nộidung dạy học không chỉ là kiến thức mà thông qua nó hình thành ở học sinhnăng lực tự thu nhận, xử lý, sử dụng thông tin để giải quyết các tình huốngthực tế rất đa dạng
Do nhận thức vấn đề còn hình thức, nên một số người đã hiểu đơn thuầnđổi mới phương pháp dạy học theo nghĩa thay cách đã làm bằng một cách làmkhác, cho rằng phương pháp truyền thống là lạc hậu hoàn toàn cần thay chúngbằng cách dạy mới khác với cách dạy trước đây
Thực tế cho thấy một bộ phận học sinh giảm hứng thú đối với việc họctập trong lớp, do ảnh hưởng của nhiều luồng thông tin ở trong, ngoài nhàtrường Nếu dạy học chỉ dừng lại ở kiểu thông báo truyền thống thì khó có thểđào tạo ra sản phẩm là con người lao động làm chủ, khó thích nghi tối đa vớiđời sống xã hội năng động, nhiều biến đổi
Qua giảng dạy tôi thấy chất lượng môn vật lí nhìn chung còn hạn chếchưa được như mong muốn, chất lượng này thể hiện qua các đợt kiểm tra giữa,
Trang 8cuối kì Nguyên nhân có nhiều song một trong những nguyên nhân đó là cáchdạy của thầy và phương pháp truyền thụ chưa giúp cho học sinh hứng thú họctập
Trong các môn học ở trường THCS môn vật lý là một trong số nhữngmôn học quan trọng nhất Học vật lý là học cách nghiên cứu, giải thích cáchiện tượng xảy ra trong thực tế một cách chính xác, lôgic Học sinh được làmviệc nhiều từ việc phát hiện những kiến thức mới đến việc vận dụng kiến thứcvào làm bài tập thực tế Động lực thúc đẩy học sinh hoạt động học tập tíchcực là quá trình nảy sinh mâu thuẫn giữa yêu cầu, nhiệm vụ nhận thức với trithức và kinh nghiệm sẵn có
Học sinh lớp 8 vẫn còn rất thụ động trong việc nghiên cứu kiến thứctrước ở nhà mà chủ yếu là tiếp nhận kiến thưc qua bài giảng và qua phươngpháp truyền thụ của giáo viên Do đó mỗi giáo viên phải giúp học sinh tiếp thunhững kiến thức mới một cách nhẹ nhàng thoải mái, tổ chức các hoạt động họctập giúp các em thấy hứng thú và tự giác tích cực độc lập trong việc tiếp thunhững kiến thức mới đó
II Cơ sở triết học.
Theo triết học duy vật biện chứng, ta đã biết mâu thuẫn là động lực của
sự phát triển Người học phải là chủ thể của hoạt động nhận thức, người họcphải tự ý thức được nhu cầu, hứng thú của việc học, từ đó tích cực tìm hiểu trithức mới, tích cực tạo ra các xung đột cá nhân về nhận thức làm động lực cho
sự phát triển
Như vậy, việc tập cho học sinh biết nhìn tình huống đặt ra dưới nhiềugóc độ khác nhau chính là tập cho học sinh biết diễn tả cùng một nội dungdưới nhiều hình thức khác nhau, giúp tìm ra hướng mới giải quyết vấn đề Bởivậy lớp học phải được coi như xã hội thu nhỏ, ở đó chứa đựng những tìnhhuống học tập, việc giải quyết các tình huống đó như là nhu cầu tất yếu củacuộc sống
Một vấn đề gợi ra cho học sinh học tập chính là mâu thuẫn giữa yêu cầunhận thức với các tri thức và kinh nghiệm sẵn có phản ánh một cách lôgic và
Trang 9biện chứng quan hệ bên trong giữa tri thức cũ, kĩ năng cũ với yêu cầu giảithích sự kiện mới
III Cơ sở tâm lí học.
Con người chỉ bắt đầu tư duy tích cực khi nảy sinh nhu cầu tư duy tức làkhi đứng trước một khó khăn về nhận thức cần phải khắc phục.Tư duy sángtạo luôn bắt đầu bằng một tình huống gợi vấn đề (Rubinstein-trang 435)
Nguyên tắc tính tự giác là tích cực vì nó khêu gợi được hoạt động họctập và chủ thể được hướng đến, gợi động cơ trong quá trình nhận thức Hoạtđộng học được coi là quá trình chủ động và tích cực của bản thân người học và
là quá trình “tự điều khiển ” Dạy cho học sinh cách khám phá, rèn luyện cho
học sinh cách thức phát hiện tiếp cận và giải quyết vấn đề một cách khoa học
IV Cơ sở giáo dục học:
Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề phù hợp với nguyên tắc tính tựgiác và tích cực, vì nó khêu gợi được hoạt động học tập mà chủ thể đượchướng đến đích gợi động cơ trong quá trình phát hiện và đánh giá vấn đề
Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề cũng biểu hiện sự thống nhấtgiữa kiến tạo tri thức, phát hiện năng lực trí tuệ và bồi dưỡng phẩm chất Dạyhọc phát hiện và giải quyết vấn đề góp phần bồi dưỡng cho người học nhiềuđức tính cần thiết của người lao động sáng tạo như tính chủ động, tích cực,tính kiên trì vượt khó, tính kế hoạch và thói quen tự kiểm tra
Thực tế cho thấy đã phương pháp học tập của học sinh còn thụ động vàtrông chờ nhiều vào các giải pháp được bày sẵn của giáo viên, phần đông chưachủ động, tích cực tìm kiếm kiến thức, một bộ phận không nhỏ chưa hứng thúvới việc học tập môn vật lí, do đó kết quả học tập còn hạn chế
Trang 10Học sinh trường THCS Tân Hòa Thành có đầy đủ sách giáo khoa, sách bàitập theo yêu cầu học tập bộ môn vật lý.
II Thực trạng của việc dạy và học khi chưa thực hiện đề tài
Trong quá trình dạy học, nghiên cứu sách giáo khoa và sử dụng phươngpháp dạy học theo hướng phát hiện và giải quyết vấn đề tôi thấy có nhữngthuận lợi khó khăn sau:
* Thuận lợi:
Nội dung chương trình ở sách giáo khoa vật lý được viết theo lôgic ″nửa mở”, hình thức đẹp, nhiều tranh ảnh và nhiều bài tập thực tế giúp học sinh tự
học và tìm ra kiến thức mới một cách nhẹ nhàng, hấp dẫn đối với học sinh
Với mỗi bài sách giáo khoa còn đưa ra các câu hỏi nêu vấn đề ngay sautên bài học, kích thích tính tò mò tư duy ở học sinh Các em muốn tìm ra kiếnthức mới nên tích cực tư duy, học tập để giải quyết vấn đề
Đồ dùng dạy học phong phú, phương tiện dạy học hiện đại, cơ sở vậtchất của nhà trường ngày càng được hoàn thiện với các phòng học bộ môn vớiđầy đủ trang thiết bị dạy học đã giúp cho học sinh hứng thú học tập, tích cực
tự giác học tập để giải quyết vấn đề
Giáo viên tích cực đổi mới phương pháp dạy học, sử dụng kết hợp nhiềuphương pháp giúp học sinh tích cực, tự giác học tập, tìm tòi kiến thức mớibằng hành động của bản thân hoặc thảo luận trong nhóm
Trang 11* Khó khăn - Tồn tại
Trong một lớp học còn có nhiều đối tượng học sinh, khả năng tiếp thucủa các em khác nhau nên đôi lúc giáo viên chưa bao quát hết được các đốitượng
Khả năng suy luận lôgic cũng như kỹ năng làm thí nghiệm, trình bàycủa học sinh còn hạn chế
Giáo viên đã tích cực đổi mới phương pháp dạy học song việc đổi mớidiễn ra còn chậm, nặng về thuyết trình, củng cố kiến thức ở dạng có sẵn, họcsinh tiếp thu một cách thụ động, ỷ lại cho một số học sinh khá trong lớp dẫnđến chất lượng học tập chưa cao
Do tác động mặt trái của cơ chế thị trường nên một bộ phận không nhỏcha mẹ học sinh có cái nhìn không đúng mức về việc học của con em mình,chưa thật sự quan tâm đến việc học tập của con cái dẫn đến việc buông lỏngquản lí do đó còn có một bộ phận học sinh có động cơ học tập không đúng
Thực tế về trình độ học tập của học sinh qua khảo sát đầu năm môn vật lý ở
Trang 12CHƯƠNG III CÁC GIẢI PHÁP
I Các giải pháp chung
Để đạt được mục tiêu đề ra là giúp học sinh tích cực học tập trong giờhọc bằng phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, tôi đã thựchiện một số giải pháp sau:
1 Nghiên cứu kĩ đối tượng mà mình phụ trách, phân loại học sinh bằng
tìm hiểu kết quả học tập của năm trước và nhất là thông qua bài kiểm tra khảosát đầu năm học Từ kết quả đã có tôi phân loại học sinh theo nhóm phụ thuộcvào năng lực nhận thức của từng em để có biện pháp truyền thụ cho phù hợp
2 Nghiên cứu kỹ nội dung chương trình, sách giáo khoa, sách tham
khảo, hiểu được ý đồ của người viết sách, trước khi lên lớp dạy học tôi nghiêncứu kỹ bài dạy để xem có thể tạo ra những tình huống gợi vấn đề Tình huốnggợi vấn đề có thể xuất hiện ngay khi đặt vấn đề vào bài mới hoặc trong từngđơn vị kiến thức, từng bài tập Khi lên lớp, giáo viên tạo ra những tình huống
có vấn đề, điều khiển học sinh phát hiện vấn đề, hoạt động tự giác, tích cực,chủ động và sáng tạo để giải quyết vấn đề mà thông qua đó mà tạo tri thức, rènluyện kỹ năng và đạt được những mục đích học tập khác
3 Sưu tầm, nghiên cứu làm đồ dùng dạy học, sử dụng đồ dùng dạy học
phong phú nhằm triển khai một số phương pháp dạy học, với mục đích giúphọc sinh học tập tự giác, tích cực hoạt động bằng hoạt động cá nhân hoặc thảoluận trong nhóm nhỏ để tìm ra phương hướng giải quyết vấn đề
4 Trong quá trình dạy học, giáo viên phải điều khiển học sinh thực hiện
hoặc hoà nhập vào quá trình nghiên cứu vấn đề Quá trình này có thể chia làmcác bước:
Bước 1 : Phát hiện, thâm nhập vấn đề
Ở bước này học sinh được phát hiện vấn đề, một tình huống gợi vấn đềthường là giáo viên tạo ra, học sinh giải thích và chính xác hoá tình huống đểhiểu đúng vấn đề được đặt ra, sau đó học sinh phát biểu vấn đề và tìm phươngpháp giải quyết vấn đề
Trang 13Bước này học sinh tìm một cách giải quyết vấn đề, sau khi đã tìm ra cácgiải pháp khác nhau, so sánh chúng để tìm giải pháp hợp lí nhất.
Bước 3: Trình bày giải pháp.
Bước này thực hiện khi học sinh đã giải quyết được vấn đề đặt ra Ví dụnếu vấn đề là một bài cho sẵn thì không cần phải phát biểu vấn đề mà trongkhi trình bày cần tuân theo các chuẩn mực đề ra
Bước 4: Nghiên cứu sâu giải pháp
Ở bước này thường là học sinh tìm hiểu khai thác ứng dụng của vấn đềđược giải quyết
Trong từng bước có thể học sinh tự làm, cũng có thể do giáo viên gợi ýcho học sinh tự làm hoặc học sinh theo dõi giáo viên trình bày
5 Các tình huống có vấn đề đưa ra cần phải tính toán đến khả năng giải
quyết vấn đề của học sinh, tránh quá khó cho học sinh dễ chán nản, dự đoántrước các phương án trả lời cho học sinh, từ đó xây dựng hệ thống câu hỏi dẫndắt để giúp học sinh tìm ra kiến thức mới Tăng cường hoạt động học tập đadạng của học sinh, đặc biệt là hoạt động tổ nhóm
Đi đôi với việc chuẩn bị kiến thức cho học sinh cần đánh giá kịp thời kếtquả học tập của các em bằng bài tập trắc nghiệm khách quan Dạng trắcnghiệm tôi thường sử dụng trong tiết dạy vật lí là đúng sai, nhiều lựa chọn,điền khuyết…
Dạng đúng sai trong vật lí thường chỉ kết quả của một sai lệch nào đótrong kiến thức, nó không chỉ là một đáp số sai đơn thuần toán học Viêc sửdụng trắc nghiệm vật lí, giáo viên sẽ huy động được tất cả học sinh vào bàihọc để các em hoạt động và củng cố kiến thức nhanh chóng Tuy nhiên để trắcnghiệm đạt hiệu quả cao đòi hỏi phải xoáy vào những kiến thức quan trọngtrong mục tiêu bài học phù hợp nhận thức học sinh, câu hỏi phải ngắn gọnchính xác, dễ hiểu, cuốn hút học sinh
Sau khi các em được củng cố kiến thức, tôi thường đưa ra các bài tập tựluận từ đơn giản đến nâng cao đòi hỏi các em vận dụng kiến thức cơ bản mớilĩnh hội được để giải quyết, các bài tập càng gần gũi với cuộc sống hàng ngày