Trên cơ sở đó, việc hướng dẫn học sinh định hướng để xây dựng và củng cố, khắc sâu kiến thức một cách hệ thống bằng sơ đồ được xem là một hình thức mới trong việc đổi mới phương pháp dạy
Trang 1PhÇn I §ÆT VÊN §Ò
I Lêi nãi ®Çu
- Hiện nay, khoa học kĩ thuật có tốc độ phát triển cực kì nhanh chóng Cứ khoảng 4 –
5 năm thì khối lượng tri thức lại tăng gấp đôi Trong sự phát triển chung đó thì Sinh học có gia tốc tăng lớn nhất Sự gia tăng khối lượng tri thức, sự đổi mới khoa học Sinh học tất yếu đòi hỏi sự đổi mới về phương pháp dạy học, đào tạo thế hệ trẻ
- Trong thực tế việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay theo hướng phát huy tính tích cực chủ động và sáng tạo của học sinh Bên cạnh việc đổi mới trong phương pháp dạy thì việc đổi mới phương pháp học của học sinh cũng rất quan trọng Nó góp phần làm cho tiết học trên lớp đạt hiệu quả hơn Trên cơ sở đó, việc hướng dẫn học sinh định hướng để xây dựng và củng cố, khắc sâu kiến thức một cách hệ thống bằng sơ đồ được xem là một hình thức mới trong việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay §ã lµ “S¬ §å T¦ DUY”
- Trước nay, chúng ta ghi chép thông tin bằng các ký tự, đường thẳng, con số Với cách
ghi chép này, chúng ta mới chỉ sử dụng một nửa của bộ não - não trái, mà chưa hề sử dụng
kỹ năng nào bên não phải, nơi giúp chúng ta xử lý các thông tin về nhịp điệu, màu sắc,
không gian và sự mơ mộng Hay nói cách khác, chúng ta vẫn thường đang chỉ sử dụng 50% khả năng bộ não của chúng ta khi ghi nhận thông tin Với mục tiêu giúp chúng ta sử dụng tối
đa khả năng của bộ não, Tony Buzan đã đưa ra Sơ đồ tư duy để giúp mọi người thực hiện
được mục tiêu này
- Một trong những hướng để đổi mới phương pháp dạy học là đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá Theo quy định của Bộ Giáo Dục và Đào Tạo và theo hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ từ năm học 2011–2012, đã thực hiện áp dụng việc kiểm tra môn Sinh học ở khối Trung Học Cơ Sở bằng hình thức tự luận Đó là cách để nhằm nâng cao khả năng tư duy, khả năng lập luận và kĩ năng trình bày của học sinh Với lượng kiến thức phong phú với nhiều quá trình và cơ chế như môn Sinh học, để học sinh có thể nắm vững và đầy đủ kiến thức thì rất khó, nên việc hướng dẫn học sinh có thể hệ thống kiến thức bằng sơ đồ, qua đó học sinh
sẽ nhìn được tổng thể kiến thức một cách ngắn gọn nhưng đầy đủ, rút ngắn được thời gian ôn tập củng cố và ghi nhớ bài nhanh hơn Trước đây, các tiết ôn tập chương một số giáo viên cũng đã lập bảng biểu, vẽ sơ đồ, biểu đồ,… và cả lớp có chung cách trình bày giống như cách của giáo viên hoặc của tài liệu, chứ không phải do học sinh tự xây dựng theo cách hiểu của mình, hơn nữa, các bảng biểu đó chưa chú ý đến hình ảnh, màu sắc và đường nét Gần đây,
nhiều giáo viên đã áp dụng thành công dạy học với việc thiết kế Sơ đồ tư duy Bước đầu tạo
một không khí sôi nổi, hào hứng của cả thầy và trò trong dạy học của nhà trường, là một trong những nội dung quan trọng của phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” mà Bộ Giáo Dục và Đào Tạo đang đẩy mạnh triển khai
Trang 2- Hơn thế nữa sơ đồ tư duy một cụng cụ cú tớnh khả thi cao đặc biệt là đối với cỏc lớp ở cấp THCS và những trường điều kiện cơ sở vật chất cũn thiếu như trường THCS Tõn Khang Vỡ cú thể vận dụng được với bất kỡ điều kiện cơ sở vật chất nào của cỏc nhà trường
hiện nay Cú thể thiết kế Sơ đồ tư duy trờn giấy, bỡa, bảng phụ,… bằng cỏch sử dụng bỳt chỡ
màu, phấn, tẩy,… hoặc cũng cú thể thiết kế trờn phần mềm sơ đồ tư duy Và tụi muốn chia
sẻ kinh nghiệm mỡnh đó thực hiện để quý đồng nghiệp tham khảo Đú là tờn sỏng kiến “ Sử dụng phơng tiên dạy học BĐTD và phần mềm Mimmaps trong dạy học sinh học”
II Thực trạng của vấn đề nghiên cứu
1 Thực trạng
Tân Khang là một xã thuần nông , điều kiện vật chất còn khó khăn việc tiếp cận những khoa học kỹ thuật hiện đại còn hạn chế tuy nhiên các em lại rất chăm học Việc đổi mới hương phỏp kiểm tra, đỏnh giỏ l Một hỡnh thức của đổi mới phương phỏp dạy học của giỏo viờn Vỡ vậy giỏo viờn phải cú phương phỏp dạy sao cho phự hợp Những phương phỏp tổ chức hoạt động nhúm của học sinh dưới sự hướng dẫn của giỏo viờn, dạy giỏo ỏn điện tử, ứng dụng cỏc phần mềm cụng nghệ thụng tin vào giảng dạy đũi hỏi mất rất nhiều thời gian, trong khi một tiết học trờn lớp chỉ cú 45 phỳt thỡ khụng đủ thời gian cho cỏc hoạt động
Nhiều học sinh cho rằng Sinh học là một mụn học thuộc lũng khụng cú gỡ sỏng tạo, một
số khỏc lại cho rằng đõy là mụn học khú vỡ kiến thức rộng rất khú nhớ và đặc biệt là thi khú đạt được điểm cao (nhất là điểm tối đa) Những nhận xột trờn đều cú phần đỳng và khụng đỳng
Thứ 1 : Việc học thuộc lũng từng bài cỏc em cú thể thực hiện được khỏ nhanh nhưng lại
nhanh quờn Tuy nhiờn, cỏi chớnh là cỏch học này thể hiện học sinh khụng biết túm tắt cỏc ý của bài, khụng biết ý nào là chớnh ý nào là phụ, cỏi gỡ cần nhớ cỏi gỡ khụng Chớnh vỡ cỏch học như thế rất nặng nề nờn học sinh sẽ nảy ra tư tưởng học tủ hay quanh cúp trong bài thi
Thứ 2 : Việc học hiểu học sinh ỷ lại vào thầy, cụ khụng cú tinh thần tự học Kết quả là chỉ
cú thu thập thụng tin về để ghi nhớ nhưng khụng biết cỏch xử lớ thụng tin phục vụ cho việc làm bài sau này Học một cỏch mỏy múc mà bỏ qua cỏc cõu hỏi nhằm kiểm tra cỏc kiến thức
cơ bản trong sỏch giỏo khoa
Thứ 3 : Trỏnh đi vào chi tiết mà khụng quan tõm đến tổng thể chỉ biết học thuộc lũng cỏc
chi tiết của từng bài riờng rẽ mà khụng thấy được cỏc chi tiết, cỏc bài học và cỏc chương cú quan hệ với nhau ra sao
Trang 3Tâm lý học sinh thường coi sinh học là một môn học phụ học sinh chỉ học mạng tính chất đối phó , nên nhiều tiết học học sinh còn ỉ lại giáo viên , nếu là tiết thực hành đòi hỏi có mẫu khó , hay bài lý thuyết không có tranh , mô hình thì học sinh thường nản và không tập trung
Là một môn khoa học đa ngành vì thế nếu muốn học giỏi môn học này người học cần phải giỏi cả các môn học khác như toán, hoá và lí vì thế rất cần cách học thông minh, sáng tạo Điều này thật khó đối với những vùng nông thôn điều kiện học tập còn khó khăn như
Xã Tân Khang
Do Sinh học là môn học đòi hỏi nhiều tư duy để suy luận và vận dụng thực tiễn, kiến thức môn học đa dạng phong phú, đặc biệt là các quá trình về sự sống, các cơ chế của quá trình, lượng kiến thức dài, đa phần là mới và khó, ngoài ra còn có nhiều hình ảnh và đoạn phim mô tả các quá trình tương đối trừu tượng trong sinh học nhất là sinh học 8 và 9 như : Chương Thần Kinh và giác quan (Lớp 8) diễn biến quá trình nguyên phân, quá trình giảm phân, ( lóp 9) …Như vậy, trong quá trình dạy và học chúng ta sẽ thường gặp một số khó khăn
+ Học sinh sẽ tập trung ghi bài mà không tham gia thảo luận nhóm, hoặc chỉ tập trung thảo luận nhóm, trao đổi và quan sát hình ảnh mà không ghi bài Như vậy, học sinh không thể nắm được ý chính của bài để định hướng học tập
+ Mặt khác, hạn chế của học sinh là chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc nhưng không nhớ được kiến thức trọng tâm, không nắm được “sự kiện nổi bật” trong bài học, trong tài liệu tham khảo, hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiến thức có liên quan với nhau
+ Để làm một bài kiểm tra theo hình thức tự luận đòi hỏi học sinh phải đảm bảo được kiến thức trọng tâm, những vẫn đề chính và trình bày các vấn đề theo một hệ thống logic Tuy nhiên qua quan sát từ thực tế giảng dạy thì học sinh còn hạn chế trong việc tư duy
để lập luận và trình bày đầy đủ kiến thức
Trang 4Từ kết quả của thực trạng trờn tụi thấy cần thiết phải triển khai Sơ đồ tư duy và phần mềm Minmaps vào dạy học sinh học để cú kết quả cao hơn Túm lại cần quan tõm đến cỏch
học hệ thống húa kiến thức tạo rựng nờn bộ “ khung xương ” sau đú mới học chi tiết để lắp
giỏp vào bộ khung đú để xõy dựng một ngụi nhà kiến thức hoàn chỉnh
Phần II : Giải quyết vấn đề
1 Các giải pháp thực hiện:
Giải pháp 1: Phương phỏp lập sơ đồ tư duy:
1.1 Sơ đồ tư duy là gỡ?
- Sơ đồ tư duy là hỡnh thức ghi chộp nhằm tỡm tũi đào sõu, mở rộng một ý tưởng, túm tắt những ý chớnh của một nội dung, hệ thống húa một chủ đề… bằng cỏch kết hợp việc sử dụng hỡnh ảnh, đường nột, màu sắc, chữ viết…Đặc biệt đõy là một sơ đồ mở, việc thiết kế sơ đồ là theo mạch tư duy của mỗi người
- Việc ghi chộp thụng thường theo từng hàng chữ khiến chỳng ta khú hỡnh dung tổng thể vấn
đề, dẫn đến hiện tượng đọc sút ý, nhầm ý Cũn sơ đồ tư duy tập trung rốn luyện cỏch xỏc định chủ đề rừ ràng, sau đú phỏt triển ý chớnh, ý phụ một cỏch logic Sơ đồ tư duy cú ưu điểm:
• Dễ nhỡn, dễ viết , dễ làm
• Kớch thớch hứng thỳ học tập và khả năng sỏng tạo của học sinh
• Phỏt huy tối đa tiềm năng ghi nhớ của bộ nóo
• Rốn luyện cỏch xỏc định chủ đề và phỏt triển ý chớnh, ý phụ một cỏch logic
Trang 5- Sơ đồ tư duy sẽ giúp:
1 Sáng tạo hơn
2 Tiết kiệm thời gian
3 Ghi nhớ tốt hơn
4 Nhìn thấy bức tranh tổng thể
5 Phát triển nhận thức, tư duy, …
1.2 Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học:
- Hướng cho học sinh có thói quen khi tư duy lôgic theo hình thức sơ đồ hoá trên sơ đồ tư duy
- Từ một vấn đề hay chủ đề chính đưa ra các ý lớn thứ nhất, ý lớn thứ hai, thứ ba mỗi ý lớn lại có các ý nhỏ liên quan với nó, mỗi ý nhỏ lại có các ý nhỏ hơn các nhánh này như “bố mẹ” rồi “con, cháu, chắt, chút, chít” các đường nhánh có thể là đường thẳng hay đường cong
- Cho học sinh thực hành vẽ sơ đồ tư duy trên giấy: Chọn từ khóa- tên chủ đề hoặc hình vẽ của chủ đề chính cho vào vị trí trung tâm, chẳng hạn: cấu trúc tế bào, hô hấp tế bào, quang hợp, nguyên phân, giảm phân để học sinh có thể tự mình ghi tiếp kiến thức vào tiếp các nhánh “con”, “cháu”, “chắt” theo cách hiểu của các em
- Vẽ sơ đồ tư duy theo nhóm hoặc từng cá nhân
- Đối với giáo viên, để thiết kế một sơ đồ tư duy đối với một bài học, chúng ta có thể thiết kế bằng bảng vẽ trên giấy, hoặc hệ thống kiến thức bằng sơ đồ trên bảng, hoặc có thể dùng phần
Trang 6mềm Mindmap Đối với phần mềm này giáo viên có thể thực hiện thành một giáo án hay một bài giảng điện tử với kiến thức được xây dựng thành một sơ đồ, qua đó còn có thể kết hợp để trình chiếu những nội dung cần lưu ý hay những đoạn phim có liên quan được liên kết với sơ
đồ Qua đó có thể giúp học sinh hệ thống được kiến thức vừa học, khắc sâu được kiến thức trọng tâm
- Đối với học sinh, trước hết giáo viên phải giới thiệu một số sơ đồ tư duy cho các em làm quen, sau đó hướng các em từ từ xây dựng các sơ đồ riêng cho mình Bước đầu, chỉ yêu cầu học sinh xác định được vấn đề trọng tâm, sau đó hệ thống các kiến thức liên quan thành sơ
đồ phân nhánh, rồi từ đó học sinh sẽ thiết kế thành nhưng sơ đồ theo tư duy của mỗi cá nhân
Có thể áp dụng dùng sơ đồ trước hay sau khi học một bài học, với bài học mới, có thể cho học sinh xây dựng theo một nhóm, rồi dựa vào sơ đồ học sinh sẽ thảo luận, sau đó nhóm sẽ trình bày kiến thức theo hình thức thuyết trình dựa trên sơ đồ đã xây dựng, sau bài học thì có thể yêu cầu học sinh tự hệ thống lại kiến thức bằng sơ đồ theo cách riêng của mình Việc phối hợp linh động nhiều phương pháp trong quá trình giảng dạy, kết hợp với việc thiết lập
sơ đồ tư duy để hệ thống kiến thức đã giúp cho học sinh nắm được bài nhanh hơn và nhớ lâu hơn
1.3 Cách ghi chép trên sơ đồ tư duy:
- Nghĩ trước khi viết
- Viết ngắn gọn
- Viết có tổ chức
- Viết lại theo ý của mình, nên chừa khoảng trống để có thể bổ sung ý (nếu sau này cần)
* Điều cần tránh khi ghi chép trên sơ đồ tư duy:
- Ghi lại nguyên cả đoạn văn dài dòng
- Ghi chép quá nhiều ý vụn vặt không cần thiết
- Dành quá nhiều thời gian để ghi chép
* Kinh nghiệm khi viết SĐTD :
- Đừng để bị tắc ở một khu vực Nếu cạn kiệt suy nghĩ thì chuyển sang nhánh khác
- Ghi ngay ý tưởng vào nơi hợp lý ngay khi nghĩ ra nó Đừng lưỡng lự
- Phá vỡ ranh giới Khi hết giấy để trình bày thì đừng nên thay một tờ giấy khác to hơn mà
sử dụng thêm các tờ khác ghép vào
Trang 7- SĐTD trông sẽ dễ nhìn hơn nếu từ khóa được viết rõ ràng Để học nhanh và ghi nhớ tốt,
nên chọn loại bút có nét thanh nhỏ, dễ nhìn, màu mực đừng quá đậm Không nhất thiết phải dùng giấy to thì mới thể hiện các nhánh được rõ ràng Giấy tập học sinh có những đường kẻ giúp canh được vị trí của các nhánh vì vậy càng dễ vẽ hơn Ngoài ra cũng dễ dàng bảo quản
và mang theo lên trường ôn bài Nếu khéo léo có thể tóm tắt một bài học dài 3, 4 trang trên một trang giấy học trò
1.4.Hướng dẫn học sinh lập sơ đồ tư duy:
- Bước 1: Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề, hay có thể với một từ khóa được viết in hoa, viết đậm Một hình ảnh có thể diễn đạt được cả
ngàn từ và giúp ta sử dụng trí tưởng tượng của mình Một hình ảnh ở trung tâm sẽ giúp
ta tập trung được vào chủ đề và làm cho ta hưng phấn hơn
- Bước 2: Luôn sử dụng màu sắc Bởi vì màu sắc cũng có tác dụng kích
thích não như hình ảnh
- Bước 3: Nối các nhánh chính (cấp một) đến hình ảnh trung tâm, nối các
nhánh cấp hai đến các nhánh cấp một,… bằng các đường kẻ, đường cong với màu sắc khác nhau
Trang 8- Bước 4: Mỗi từ/ảnh/ý nên đứng độc lập và được nằm trên một đường kẻ
hay đường cong
- Bước 5: Tạo ra một kiểu bản đồ riêng cho mình (Kiểu đường kẻ, màu
Trang 9Dạng đầu tiờn là Sơ Đồ Tư Duy theo Đề Cương (cũn gọi là Sơ Đồ Tư Duy Tổng Quỏt) Dạng này được tạo ra dựa trờn bảng mục lục trong sỏch.
Dạng Sơ Đồ Tư Duy này mang lại một cỏi nhỡn tổng quỏt về toàn bộ mụn học Chỳng giỳp bạn cú khỏi niệm về số lượng kiến thức bạn phải chuẩn bị cho kỳ thi Bạn nờn tạo Sơ Đồ Tư Duy theo Đề Cương cho mỗi mụn học
2 SƠ ĐỒ TƯ DUY THEO CHƯƠNG
Kế tiếp, bạn phải vẽ Sơ Đồ Tư Duy cho từng chương sỏch riờng biệt Đối với cỏc chương ngắn khoảng 10-12 trang, bạn cú thể tập trung tất cả thụng tin trờn một trang Sơ Đồ Tư Duy.Đối với những chương dài khoảng 20 trang trở lờn, bạn cú thể cần đến 2-3 trang Sơ Đồ Tư Duy Cho nờn, giả sử bạn đang vẽ Sơ Đồ Tư Duy về chương “ Ngành động vật cú xương sống – lớp 7 ”, bạn cú thể đỏnh dấu cỏc trang Sơ Đồ Tư Duy của bạn là “Ngành động vật cú xương sống 1”, “Ngành động vật cú xương sống 2”, …
Lưu ý: - BĐTD là một sơ đồ mở nờn khụng yờu cầu tất cả cỏc nhúm HS cú chung một kiểu
BĐTD, GV chỉ nờn chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức, gúp ý thờm về đường nột vẽ, màu sắc và hỡnh thức (nếu cần)
- Cỏc BĐTD cú nhiều màu sắc (chữ thuộc nhỏnh nào thỡ cựng màu với nột vẽ của nhỏnh đú)
- Sau khi HS tự thiết lập BĐTD kết hợp việc thảo luận nhúm dưới sự gợi ý, dẫn dắt của GV dẫn đến kiến thức của bài học một cỏch nhẹ nhàng, tự nhiờn
- Một điều quan trọng nữa bạn nờn nhớ rằng một Sơ Đồ Tư Duy lý tưởng khụng nờn chỉ lưu lại những ý chớnh mà cũn phải thể hiện đầy đủ tất cả cỏc chi tiết hỗ trợ quan trọng khỏc
- luụn luụn vẽ Sơ Đồ Tư Duy cho chương sỏch trước khi đến lớp nghe giảng Nếu vỡ một lý
do nào đú mà bạn khụng thể hoàn tất Sơ Đồ Tư Duy trước giờ học, hóy để việc đú lại sau giờ học Thời gian nghe giảng trong lớp hết sức quan trọng và quý bỏu Bạn cần phải tập trung 100% để đạt hiệu quả cao nhất
3 SƠ ĐỒ TƯ DUY THEO ĐOẠN VĂN
Một cỏch khỏc là vẽ Sơ Đồ Tư Duy theo từng đoạn văn nhỏ trong sỏch Mỗi Sơ Đồ Tư Duy dựng để túm tắt một đoạn văn hoặc một trớch đoạn trong sỏch
Sơ Đồ Tư Duy theo đoạn văn giỳp bạn tiết kiệm thời gian ụn lại những thụng tin cần thiết mà khụng cần đọc lại đoạn văn đú Bạn cú thể vẽ những Sơ Đồ Tư Duy tớ hon này lờn những nhón dỏn nhỏ và đớnh chỳng trong sỏch giỏo khoa của bạn
Giải pháp 3: Giáo viên cùng học sinh rút kinh nghiệm sau những bài học sử dụng phần
Sơ đồ tư duy
Giáo viên dành một tiết ngoại khóa để trao đổi cùng học sinh rút kinh nghiệm những gì
đã làm đợc những gì cha làm đợc
2 Các biện pháp tổ chức thực hiện:
Trang 102.1 Lập bản đồ tư duy trong việc kiểm tra kiến thức cũ:
Sử dụng bản đồ tư duy vừa giúp giáo viên kiểm tra được phần nhớ lẫn phần hiểu của học sinh đối với bài học cũ Các bản đồ tư duy thường được giáo viên sử dụng ở dạng thiếu thông tin, yêu cầu học sinh điền các thông tin còn thiếu và rút ra nhận xét về mối quan hệ của các nhánh thông tin với từ khóa trung tâm
Ví dụ : Em hãy hoàn thành kiến thức trong bài 7: Cấu tạo tế bào thực vật
2 2 Lập bản đồ tư duy trong việc dạy kiến thức mới
Giáo viên có thể tổ chức trong học nhóm (BĐTD rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm, để
dễ dàng tiếp nhận được kiến thức sau này và giải quyết được những vấn đề gặp phải trong
- Lập Sơ đồ tư duy :
* Dạy một nội dung có trong bài
Thứ nhất : Giáo viên đưa ra một SĐTD mà giáo viên chuẩn bị sẵn theo mục tiêu và nôi dung của bài học hay là một nội dung có , một đoạn văn có trong bài học đó , dạy tới nội dung nào giáo viên sẽ chỉ lên nhánh của SĐTD Hình thức này giúp học sinh nhìn một cách tổng thể nhất về nôi dung bài và rút ra được mối tương quan giữa các phần
Ví dụ : Bài 24 : Tiêu hóa và các cơ quan tiêu hóa Dạy mục I SGK sinh học 8
Gv đưa ra SĐTD như sau :