Triết học Bêcơn là hệ thống toàn diện, bàn về nhiều vấn đề trong đó tập trung về bản chất và nhiệm vụ của khoa học và triết học, quan niệm về thế giới, về nhận thức luận và phương pháp luận, quan niệm về chính trị xã hội, quan niệm về nhân bản học và quan niệm về tôn giáo. Với hệ thống tư tưởng của mình, Bêcơn đã góp phần bổ sung, phát triển chủ nghĩa duy vật đặc biệt là lý luận nhận thức. Với phạm vi của bài tiểu luận, tôi tập chung làm rõ những điều kiện kinh tế xã hội, khoa học, tư tưởng tác độc đến sự hình thành tư tưởng triết học Ph. Bêcơn, trong đó tập chung phân tích, làm rõ quan điểm của ông về nhận thức luận từ đó đánh giá khái quát những hạn chế và đóng góp của nhận thức luận Bêcơn trong sự phát triển lý luận nhận thức nhân loại.
Trang 1MỞ ĐẦU 2
1.1.1 Những điều kiện, tiền đề xuất hiện triết học Ph Bêcơn 41.1.2 Cuộc đời và sự nghiệp của Ph Bêcơn
2.2 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC PH.
BÊCƠN VỀ NHẬN THỨC – VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG SỰ
PHÁT TRIỂN LÝ LUẬN NHẬN THỨC NHÂN LOẠI
Trang 2chuyển sang thời kỳ phục hưng, thời đại phục sinh những giá trị của nền văn hoá cổđại Hy La đã bị lãng quên trong nền chuyên chế phong kiến kéo dài hàng nghìnnăm ở Châu Âu
Cùng với những thành tựu vĩ đại trong kinh tế xã hội, lĩnh vực tư tưởng Tây
Âu cũng có những bước chuyển mình mạnh mẽ với sự xuất hiện của hàng loạtnhững nhà triết học mới như Nicolai Kuzan, Nicolai Copecnic, hay những đại biểucủa tư tưởng nhân đạo ở Ytali (Leona Đờ Vanhxi, Bruno, Galileô Galile, TomatMoro ) những nhà Duy vật Pháp, Hà Lan và đặc biệt là của chủ nghĩa duy vật ởAnh đã tạo nên bộ mặt phong phú, đa dạng trên lĩnh vực tư tưởng của triết học
Tư tưởng triết học Tây Âu phục hưng và cận đại là bước phát triển tiếp theotrong tiến trình lịch sử nhân loại, là bước cách mạng đưa triết học từng bước thoátkhỏi ảnh hưởng của tôn giáo thần quyền thời trung cổ, giải phóng tư tưởng nhânloại, sự vùng lên của triết học sau thời kỳ trung cổ làm cho triết học duy vật thoátkhỏi núp dưới tầm áo choàng của thần học và tôn giáo
Sự trỗi dậy của quan điểm triết học duy vật thời kỳ này phù hợp với sự pháttriển của nền sản xuất mới đang hình thành, phù hợp với tư duy khoa học, có ýnghĩa phản kháng lại các quan điểm của thần học và tôn giáo đã ngự trị hàng nghìnnăm Nó báo hiệu một màn giáo đầu mới cho cuộc cách mạng tương lai mà giai cấp
tư sản sẽ khởi sướng Vì thế triết học duy vật thời kỳ này được giai cấp tư sản hếtsức ủng hộ Nó trở thành thế giới quan và phương pháp luận của giai cấp cáchmạng mới Đây là bước chuẩn bị tiền đề lý luận của cách mạng Tư sản khắp Châu
Âu Giai cấp tư sản châu Âu đã tìm thấy ở triết học duy vật vũ khí tư tưởng sắc bén
để chống lại tư tưởng duy tâm, tôn giáo đang ngự trị lúc bấy giờ
Sự ra đời của triết học thời kỳ này còn khẳng định mối quan hệ khăng khítbền chặt giữa triết học và khoa học tự nhiên trong cuộc đấu tranh chông liên minhgiữa chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo trong giải quyết những vấn đề của triết học lúcbấy giờ
Một trong số những đại biểu tiêu biểu của thời kỳ này là Phrăngxit Bêcơn –nhà triết học vĩ đại thời cận đại Theo Mác, Bêcơn là ông tổ của chủ nghĩa duy vậtAnh và khoa học thực nghiệm, bắt đầu từ Ông, lịch sử triết học Tây Âu bước sang
giai đoạn mới với những màu sắc riêng Ph.Bêcơn khẳng định: “Triết học chân chính chỉ là triết học truyền đạt chính xác nhất tiếng nói của bản thân thế giới
Trang 3và được viết dưới những sự chỉ dẫn của thế giới” Tinh thần phê phán và khám
phá của triết học Bê cơn đã ảnh hưởng sâu sắc đến nền triết học Anh và tây Âu thế
kỷ XVII-XVIII Đặc biệt, tuyên bố của ông “tri thức là sức mạnh” đã trở thànhtuyên ngôn của thời đại Đoạn tuyệt với triết học kinh viện và các hình thức tri thứctrung cổ, các nhà khoa học và triết học hướng sự nghiên cứu của mình vào nhu cầucủa thực tiễn Với vai trò mở đường cho tinh thần triết học mới, Ph.Bêcơn đã tạo ramột thời đại sôi động và cách mạng trong triết học, trở thành ngọ cở tư tưởng củagiai cấp tư sản trong cuộc đấu tranh chống lại trật tự phong kiến và giáo hội vànhững uy quyền trung cổ
Triết học Bêcơn là hệ thống toàn diện, bàn về nhiều vấn đề trong đó tậptrung về bản chất và nhiệm vụ của khoa học và triết học, quan niệm về thế giới, vềnhận thức luận và phương pháp luận, quan niệm về chính trị - xã hội, quan niệm vềnhân bản học và quan niệm về tôn giáo Với hệ thống tư tưởng của mình, Bêcơn đãgóp phần bổ sung, phát triển chủ nghĩa duy vật đặc biệt là lý luận nhận thức
Với phạm vi của bài tiểu luận, tôi tập chung làm rõ những điều kiện kinh tế
-xã hội, khoa học, tư tưởng tác độc đến sự hình thành tư tưởng triết học Ph Bêcơn,trong đó tập chung phân tích, làm rõ quan điểm của ông về nhận thức luận từ đóđánh giá khái quát những hạn chế và đóng góp của nhận thức luận Bêcơn trong sựphát triển lý luận nhận thức nhân loại
NỘI DUNG 1.1 KHÁI QUÁT VỀ TRIẾT HỌC PHRĂNGXÍT BÊCƠN
Trang 41.1.1 Những điều kiện, tiền đề xuất hiện triết học Ph Bêcơn
* Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội hình thành tư tưởng triết học Phrangxít Bêcơn
Cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII, nước anh cũng như toàn thể Tây Âu điễn
ra những thay đổi mang tính bước ngoặt trong lịch sử, trước hết là sự biến đổi trongphương thức sản xuất dẫn đến những biến đổi trên lĩnh vực chính trị, xã hội, văn hóa
đó là sự xuất hiện, củng cố và phát triển của phương thức sản xuất mới Tư bản chủnghĩa thay chế độ phong kiến với nền sản xuất nhỏ, đạo luật hà khắc trung cổ
Về kinh tế, từ nửa sau thế kỷ XVI, nước Anh trở thành quốc gia điển hình vềtích lũy tư bản nguyên thủy và hình thành nền kinh tế tư bản chủ nghĩa ở nông thôn ởnước Anh Về chính trị xã hội, cùng với hình thành chế độ chuyên chế tập quyền,tầng lớp quý tộc mới có xu hướng tư sản hóa, chiếm vị trí đặc biệt trong cơ cấu chínhtrị - xã hooijcuar nước Anh ở đêm trước cách mạng tư sản Xã hội Anh cuối thế kỷXVI, đầu thế kỷ XVII đã báo trước sự sụp đổ của chế độ chuyên chế phong kiến, tạotiền đề cho cuộc cách mạng tư sản Anh 1640 Chính những biến đổi trong đời sốngkinh tế, xã hội tác động đến đời sống sinh hoạt tinh thần tại Anh Các tín đồ Thánhgiáo tuyên truyền rộng rãi đạo đức, tôn giáo mới, những tổ chức chính trị của giaicấp tư sản và quý tộc mới bậc trung và một số nông dân, bình dân thị thành ra đời
Xét toàn cảnh nước Anh, từ nửa sau thế kỷ XVI, xu hướng cải cách chính trị,
xã hội, và đời sống tinh thần đã trở nên phổ biến Mặc dù, Ph Bê cơn thuộc tầng lớpquý tộc, không ửng hộ đổi mới chính trị, xong xu thế đổi mới đời sống xã hội đã tácđộng đến cách nhìn của ông trong sinh hoạt tư tưởng, nhất là lành mạnh hóa môitrường giáo dục, hình thành quan điểm nhận thức mới
* Tiền đề lý luận, tiền đề khoa học hình thành tư tưởng triết học Ph.Bêcơn
Tiền đề lý luận sâu xa của triết học Ph Bê cơn là văn hóa Phục hưng, vàcùng với nó là những phát minh khoa học của thời đại, góp phần làm thay đổi tưduy con người Tư tưởng triết học Ph.Bê cơn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ nhữngthành quả của khoa học tự nhiên và truyền thống lý luận Tây Âu, từ những gợi mởcủa Platôn thời cổ đại mà trực tiếp là truyền thống Anh với những nhà tư tưởng
Trang 5xuất sắc như R Bê cơn, G Ốc cam, T Mô rơ… Đó chính là chiếc nôi nuôi dưỡngkhát vọng vượt thời đại cảu Ph.Bê cơn.
Ph.Bê cơn tiếp thu và phát triển một số yếu tố trong nhận thức luận củaPlantôn trên lập trường duy vật, trong đó học thuyết về các khái niệm, ý niệm là cơ
sở đề Ph.Bê cơ đưa ra phương án phê phán các ngẫu tượng trong nhận thức Cách
lý giải thế giới qua hình tượng “hang động” của Platon đã được Ph Bê cơn triểnkhai như một loại ngẫu tượng dẫn đến tri thức sai lầm của con người R Bê cơnnhà tưởng cách tân nước Anh thời trung cổ được coi là người đặt nền móng đầutiên cho khoa học thực nghiệm hiện đại và là người đề xướng vĩ đại tinh thần khoahọc mới chống tri thức kinh viện Tiếp bước đồng hương của mình, Ph Bê cơn đãthực hiện một sự cải cách rộng rãi, hệ thống, sâu sắc với triết học và khoa học.Guyliam ỐcCam tác động đến Ph.Bê cơn không chỉ chủ nghĩa duy danh, mà cảthái độ phê phán đối với “nền dân chủ trong khoa học”…
Những thành quả của khoa học tự nhiên thực nghiệp của G.Képlơ,N.Côpécních, … trong đó có khám phá khoa học của G.Galile đã tác động đến sựhình thành phương pháp luận kinh nghiệm – quy nạp của Ph.Bêcơn
Phong trào cải cách tôn giáo ở Tây Âu đã ảnh hưởng đến sinh hoạt tôn giáo
ở Anh, từ đó hình thành ở Ph.Bêcơn quan điểm về sự dung hòa tri thức và niềm tin,khoa học và tôn giáo, nhưng nhấn mạnh vai trò của tri thức trong thực tiễn, cònniềm tin theo Ph Bê cơn có tác dụng trong quá trình đạo đức, xét ở phương diệntích cực, Ph Bêcơn đã tiếp thu tinh thần phê phán và đấu tranh kiên quyết chống lạinhững xiềng xích của giáo hội và thần học đối với tri thức con người Phong tràocải cách tôn giáo như giá đỡ cho ông trong sự nghiệp của cách triết học và khoahọc, là động lực cho ông trong cuộc hành trình chống lại tri thức kinh viện, tìmkiếm hướng đi mới cho triết học và khoa học, nhấn mạnh tính ứng dụng của trithức trong thực tiễn
Cuối cùng, xét một cach tổng thể, tư tưởng đổi mới của triết học Ph.Bêcơnnói chung, quan điểm của Ông về nhận thức nói riêng, được cổ súy bởi tinh thần
Trang 6phục hưng văn hóa, mà Ph.Bêcơn là sự kết thúc tinh thần đó, đồng thời cũng bắtđầu thời đại mới.
Tiếp thu tinh thần của chủ nghĩa nhân văn, triết học Ph.Bêcơn thể hiện tưtưởng tôn vinh con người, đề cao con người, xem con người là điểm xuất phát vàmục đích cuối cùng của mình.Ở Ph.Bêcơn, chủ nghĩa nhân văn gắn với vấn đềkhẳng định quyền lực của con người trước tự nhiên, và giải phóng con người khỏinhững uy quyền của thời đại
Có thể nói, khát vọng khám phá, cuộc đấu tranh chống ý thức hệ phong kiếntrung cổ, những phát minh khoa học tự nhiên, những phát triển của văn hóa nhânvăn và phong trào cải cách tôn giáo là những yếu tố tác động đến sự hình thành tưtưởng Ph.Bêcơn nói chung, quan điểm nhận thức luận nói riêng
1.1.2 Khát vọng cuộc đời và sự nghiệp của Ph Bêcơn
Phranxis Bêcơn (Francis Bacon) là nhà triết học vĩ đại thời cận đại.
C.Mác coi Ph.Bêcơn là ông tổ của chủ nghĩa duy vật Anh và khoa học thựcnghiệm Bắt đầu từ Ph.Bêcơn, lịch sử triết học Tây Âu bước sang một giaiđoạn phát triển mới với những màu sắc riêng
Bê cơn sinh ngày 22/01/1561 tại London, trong gia đình dòng dõi quý tộc, bố,Nicolas Bêcơn, là Quan giữ ấn (Lord Keeper of the Seal) của Nữ hoàng Elisabeth I.Năm 1573 (12 tuổi) Bacon được gởi đến Cambridge học Lúc này Cambridge vàOxford là trung tâm tri thức lớn, đã thấy xuất hiện nhiều yếu tố thế tục, phi tôn giáotrong sinh hoạt học thuật, bên cạnh hệ thống giáo dục kinh viện xưa cũ Sau ba năm,
từ giã, mang theo thái độ thù địch với triết học Aristotle Năm 1584 Ph.Bêcơn viếttác phẩm triết học đầu năm 1856, Ph.Bêcơn trở thành luật sư tập sự, 1597,Ph.Bêcơn xuất bản tác phẩm “dẫn luận giải thích về tự nhiên” Năm 1605Ph.Bêcơn công bố tác phẩm “Về ý nghĩa và thành công của tri thức, tri thứcthành phần và tri thức của con người”…
Năm 1609, Ph.Bêcơn xuất bản tập sách “Về sự thông thái của người xưa”.Năm 1618 Ph.Bêcơn trở thành đại pháp quan và được phong hàm nam tướcVerulam, băm 1621 Ph.Bêcơn bị xử trong một vụ án, sau đó được tha Năm
Trang 71620, Ph.Bêcơn công bố tác phẩm triết học chủ yếu “Công cụ mới”, năm 1623Ph.Bêcơn công bố tác phẩm “về phẩm giá và sự phát triển của khoa học”, nhữngnăm còn lại, Ph.Bêcơn tiếp tục với tác phẩm “New Atlantis”, nội dung của triếthọc tương ứng với phần 3 của Dự án đại phục hồi khoa học Ngày 09/04/1626Ph.Bêcơn qua đời.
Các công trình nghiên cứu của Bacon có thể phân thành hai nhóm Nhómthứ nhất bàn về sự phát triển của khoa học và nhận thức khoa học Nhóm nàybao gồm các tác phẩm gắn liền với dự án “Đại phục hồi khoa học”, một dự ánlớn, nhưng chưa kịp kết thúc; chỉ có phần hai của dự án là tương đối hoàn chỉnh,bàn về phương pháp quy nạp, được xuất bản vào năm 1620 dưới tên gọi “Công
cụ mới” Nhóm thứ hai tập hợp các tác phẩm về các vấn đề xã hội, hoặc mangtính tổng thể, như “New Atlantis”, “Tiểu luận đạo đức, kinh tế và chính trị”,
“Lịch sử Henrich VII”, “Các nguyên lý và cơ sở” v v
Ph.Bêcơn không chỉ là người sáng lập triết học cận đại mà còn là nhà cải
tổ tri thức, người dự báo có những biến đổi có tính cách mạng trong khoa học.Thứ nhất, tạo nên một trường phái triết học đặc thù của Anh – chủ nghĩa kinhnghiệm duy vật Anh thế kỷ XVII, với các đại biểu lớn là Giôn Lốccơ, TomatHốpxơ thứ hai, sáng lập phương pháp luận kinh nghiệm – quy nạp; thứ ba,vạch ra sự cần thiết vận dụng tri thức khoa học vào xây dựng xã hội lý tưởngdựa trên chỉ ra quyền lực của tri thức
Nhìn tổng thể toàn bộ hệ thống triết học Ph.Bêcơn gồm ba phần có liên hệhữu cơ với nhau: Phê phán (hay phủ định), “thiết kế: (hay xây dựng) và ứngdụng thực tiễn Logic của sự triển khai tư tưởng như sau: trước hết cần thực hiện
“thanh tẩy” lý trí, loại bỏ những chướng ngại trên con đường nhận thức chân lý;tiếp đó, xây dựng phương pháp khoa học, nhờ đó con người đạt được tri thứcđúng, thực sự hiệu quả, không chỉ giải thích tự nhiên, mà còn khẳng định quyềnlực của mình với tự nhiên; sau cùng là vận dụng tri thức khoa học vào thực tiễn
xã hội, xây dựng một xã hội tốt đẹp dựa trên “quyền lực” của tri thức
Di sản mà Ph.Bêcơn để lại không đồ sộ như một số nhà tưởng khác, nhưng
Trang 8những ý tưởng mà ông gợi mở về sự cần thiết cải tổ tri thức, vượt qua nền quânchủ trong khoa học, vượt qua uy quyền để khẳng định tinh thần khám phá của conngười – những ý tưởng ấy thực sự mở đường cho sự vận động của lịch sử nhânloại trong cuộc vận động tiến lên về phía trước, khẳng định quyền lực của conngười không chỉ trước tự nhiên mà cả trước các lực lượng tự phát của xã hội.
Ph Bêcơn phê phán gay gắt chủ nghĩa kinh viện vì nó xa rời cuộc sống,chỉ dựa vào những lập luận tuỳ tiện không có nội dung và chẳng đem lại lợiích gì cho con người Theo Ph Bêcơn, triết học phải giúp con người trở nênmạnh hơn Nhiệm vụ của triết học là nhận thức giới tự nhiên và các mối liên
hệ phức tạp của nó
2.1 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC PH BÊCƠN VỀ NHẬN THỨC – VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG SỰ PHÁT TRIỂN LÝ LUẬN NHẬN THỨC NHÂN LOẠI
2.1.1 Bản chất của nhận thức
Xuất phát điểm trong nhận thức luận của Bêcơn là thế giới vật chất tồntại khách quan, nhiệm vụ của khoa học là nhận thức thế giới khách quan ấy.Theo Bêcơn, quá trình nhận thức thế giới khách quan là quá trình xây dựngcác tri thức khách quan về thế giới Quá trình này phải xuất phát từ bản thânthế giới khách quan, thông qua kinh nghiệm cảm tính, tiến đến tư duy lý tính
để xây dựng các tri thức khách quan về thế giới
Phát triển các quan niệm duy vật thời cổ đại, Ph.Bêcơn cho rằng để lýgiải được tính muôn màu muôn vẻ của thế giới, chỉ cần mỗi vật chất là đủ
Để giải thích thế giới, ông đã cải biến thuyết bốn nguyên nhân của Arixtốttheo hướng duy vật Ông cho rằng thế giới( giới tự nhiên) tồn tại khách quan, đadạng và thống nhất; con người là một sản phẩm của thế giới, nó bao gồm thểxác và linh hồn mang tính vật chất Ông xoá bỏ nguyên nhân mục đích củacác sự vật và cho rằng, mọi cái trên thế gian chỉ tồn tại từ ba nguyên nhân:hình dạng, vật chất và vận động Khác với Arixtốt, ông coi hình dạng của sự vật
là cái nằm chính trong bản thân sự vật, là bản chất hoàn toàn khách quan củanó; không thể có cái gọi là "hình dạng của hình dạng" phi vật chất, cũng như
Trang 9"vật chất đầu tiên" phi hình dạng là không có thực; mọi "hình dạng" đều chỉ là
"hình dạng" của vật chất Cả ba nguyên nhân "hình dạng", "vật chất" và "vậnđộng", thực chất đều là bản tính của vật chất Vì thế vật chất có bản tính làtích cực, có sinh khí chứ không phải thụ động
Thế giới tồn tại một cách khách quan không phụ thuộc vào tình cảm, uytín, nhận thức (cái chủ quan) của con người Ph.Bêcơn cho rằng: cảm giác,kinh nghiệm là nguồn gốc duy nhất của mọi tri thức M ặc dù vẫn còn chịuảnh hưởng bởi quan niệm chân lý lưỡng tính – chân lý lòng tin của thần họctồn tại cùng với chân lý lý trí của khoa học – và chưa khắc phục được tính thầnhọc trong quan niệm của mình, nhưng Ph Bêcơn luôn cho rằng cảm giác,kinh nghiệm là nguồn gốc duy nhất của mọi tri thức Khoa học thực sự phải biết
sử dụng tư duy tổng hợp và phương pháp quy nạp khoa học để khái quátcác dữ kiện do kinh nghiệm mang lại nhằm khám phá ra các quy luật, bảnchất của thế giới vật chất khách quan, đa dạng và thống nhất Khoa học như thếchỉ có thể là khoa học thực nghiệm Và tri thức khoa học thật sự phải luônmang bản tính khách quan; chúng hoàn toàn không phụ thuộc vào tình cảm, ýchí, lợi ích chủ quan của con người Triết học và khoa học không thể biết cái
gì ngoài thế giới vật chất khách quan đó Tính đa dạng của thế giới chỉ có thểđược lý giải một cách đúng đắn và đầy đủ nhờ vào quan niệm về vật chất, vềhình dạng, về vận động…
Vật chất là toàn thể các phần tử rất nhỏ với những tính chất khác nhau.Hình dạng là nguyên nhân dẫn tới mọi sự khác biệt của các sự vật, là lý dođầy đủ để sự vật xuất hiện, là bản chất chung của các sự vật cùng loại, làquy luật chi phối sự vận động của chúng
Ph Bêcơn là người ủng hộ nhiệt thành sự phát triển của khoa học.Ông nói: "Mục đích của tôi là ở chỗ chỉ ra uy thế thực sự của khoa học màkhông cần phải tô vẽ và cường điệu, và làm rõ ý nghĩa và giá trị chân chính củanó." Ph.Bêcơn phê phán gay gắt chủ nghĩa kinh viện vì nó xa rời cuộc sống, chỉdựa vào những lập luận tuỳ tiện không có nội dung và chẳng đem lại lợi ích gì chocon người Theo Bacơn, triết học phải giúp con người trở nên mạnh hơn Nhiệm vụ
Trang 10của triết học là nhận thức giới tự nhiên và các mối liên hệ phức tạp của nó Ôngmong muốn đưa ra một phương pháp nhận thức mới.
2.2.2 Phương pháp nhận thức
a Học thuyết về các ảo tưởng
Xuất phát từ nhiệm vụ của triết học là phải cải tạo lại toàn bộ những trithức của triết học kinh viện, vì thế để xây dựng được một phương pháp nhậnthức mới, đạt tới chân lý, cần phải làm trong sạch trí tuệ của con người khỏicác khuyết tật liên quan đến lý tính
Với hoài bão xây dựng một cách nhìn mới về thế giới thật sự khách quan,Ph.Bêcơn đồng thời chỉ ra những hạn chế trong các khả năng nhận thức của conngười, những hạn chế không phải chỉ dẫn đến những sai lầm vụn vặt và nhấtthời, mà là những sai lầm nghiêm trọng không thể tránh khỏi của con ngườitrong nhận thức Ông gọi chúng là các “ảo tưởng” (Idola theo tiếng cổ Hi Lạpnghĩa là hình ảnh bị xuyên tạc) Để nhận thức chân lí và khắc phục đượccác ngẫu tượng, thì phải vạch ra cơ chế và bản chất của chúng Do vậy,Ph.Bêcơn coi học thuyết về các ảo tưởng tựa như phần mở đầu trong nhận thức
và phương pháp luận của mình
Theo Ph.Bêcơn, các ảo tưởng có nguồn gốc hoàn toàn khách quan, bởi vìchúng một phần có trong bản chất của trí tuệ con người, một phần xuất hiện trongquá trình lịch sử nhận thức của nhân loại, một phần nảy sinh trong sinh lí và nhâncách của mỗi người "trí tuệ con người tự đặt ra chướng ngại vật và cạm bẫy chomình” Vì các ngẫu tượng thường xuyên ám ảnh con người, tạo nên cho nó những
tư tưởng và ảo ảnh giả dối, xuyên tạc bộ mặt thật của thế giới, nói tóm lại, cản trởcon người xâm nhập vào thế giới cả về chiều rộng lẫn chiều sâu" Vì vậy, quá trìnhcon người đấu tranh khắc phục những hạn chế khách quan đó cũng là quá trình conngười đấu tranh vì sự hoàn thiện bản thân mình
Ph.Bêcơn phân loại các dạng ảo tưởng như sau:
Thứ nhất, dạng ảo tưởng loài:
Sinh ra do con người thường xuyên nhầm lẫn bản chất trí tuệ của mìnhvới bản chất khách quan của sự vật, ai cũng dễ dàng gán cho sự vật những
Trang 11đặc tính của riêng con người Ph.Bêcơn khẳng định: "Các ảo tưởng loài có cơ
sở trong chính bản thân loài người, bởi vì thật là sai lầm khi khẳng định cảmgiác cảm tính của chúng ta là thước đo sự vật Ngược lại, tất cả các giác quancũng như trí tuệ đều được dựa trên sự tương đồng của con người, chứ khôngphải dựa trên sự tương đồng của thế giới Trí tuệ con người cũng tương tự nhưchiếc gương méo, khi nó pha trộn bản chất của mình với bản chất của sự vật thì
nó phản ánh các sự vật dưới dạng bị xuyên tạc, bóp méo"
Sở dĩ có loại ảo tưởng này là do các giác quan cũng như trí tuệ của conngười còn chưa được hoàn thiện Một trong những biểu hiện của ảo tưởng loài là
ở chỗ, người ta thường hay bảo thủ, coi ý kiến và suy nghĩ chủ quan của mình làthước đo tất thảy mọi vật Ảo tưởng loài do vậy rất bền vững Chúng ta chỉ cóthể hạn chế ảnh hưởng của ngẫu tượng này bằng cách hoàn thiện các nhận thứccủa con người như thực nghiệm
Việc Ph.Bêcơn đòi hỏi nhận thức sự vật phải hoàn toàn khách quan là hợp
lý Ông nhận xét đúng rằng, con người thường hay chủ quan, duy ý chí trong hoạtđộng của mình Nhưng ông lại sai lầm khi phủ nhận hoàn toàn cái chủ quan trongnhận thức Việc đòi hỏi nhận thức phải "khách quan thuần tuý" của ông là một điềukhông tưởng, tuy nhiên nó có ý nghĩa tích cực trong việc phê phán các quan niệmthần học chủ quan kinh viện thời đó, vì sự tiến bộ của khoa học
Biện pháp khắc phục ảo tưởng loài: con người trong nhận thức phải tôntrọng tính khách quan, không được duy ý chí, chủ quan áp đặt tư tưởng củamình cho các đối tượng, thận trọng thăm dò, tăng cường quan sát, thựcnghiệm, thường xuyên kiểm tra các tài liệu do cảm tính mang lại, loại bỏnhững sai lầm về mặt logic…
Thứ hai, dạng ảo tưởng hang động:
Ngoài những ảo tưởng đối với cả loài người, thì mỗi người có các đặc tínhchủ quan, tâm lý, tính cách đặc thù của mình làm xuyên tạc bản chất khách quancủa sự vật Chúng còn xuất hiện do hoàn cảnh giáo dục của mỗi người cũngkhác nhau Thực chất ảo tưởng hang động chính là ảo tưởng loài, nhưng biểu