Bài giảng tâm lý học sư phạm phần 1

Cùng với học thuyết tiến hóa, những thành tựu trong việc nghiên cứu hoạt động phản xạ của con người do I.M.Xêtrênôp tiến hành đã khẳng định mối liên hệ qua lại giữa các hiện tượng tâm lý

BÀI GIẢNG

TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM

MỤC TIÊU MÔN HỌC

Sau khi học xong môn học này, sinh viên có khả năng:

1 Hiểu đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi học sinh học nghề, cơ sở tâm lý học của việc tổ chức hoạt động dạy và học, phẩm chất và năng lực cơ bản của người giáo viên

2 Hiểu được cơ sở tâm lý học của việc tổ chức quá trình lao động hợp lý và những vấn đề cơ bản của hoạt động dạy nghề

3 Bước đầu vận dụng những hiểu biết trên vào hoạt động giảng dạy tại các trường dạy nghề

MỤC LỤC

PHẦN I TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI 4

CHƯƠNG I NHẬP MÔN TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI VÀ 4

TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM 4

1 VÀI NÉT VỀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI VÀ TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM 4

2 ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM VỤ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI VÀ TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM 6

3 MỐI QUAN HỆ GIỮA TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI, TÂM LÝHỌC 13

4 Ý NGHĨA CỦA TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI VÀ TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM 14

5 LÝ LUẬN VỀ SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ THEO LỨA TUỔI 15

CÂU HỎI ÔN TẬP 31

CHƯƠNG II TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI HỌC SINH 32

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 32

1 NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 32

2 SỰ PHÁT TRIỂN TRÍ TUỆ CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 35

3 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM NHÂN CÁCH CHỦ YỂU CỦA LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 38

CÂU HỎI ÔN TẬP 43

CHƯƠNG III TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI SINH VIÊN 44

1 NHỮNG ĐIỀU KIỆN ẢHH HƯỞNG TỚI SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ CỦA LỨA TUÔI SINH VIÊN 44

2 ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CƠ BẢN CỦA LỨA TUỔI SINH VIÊN 48

3 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM NHÂN CÁCH CHỦ YẾU CỦA LỨA TUỔI SINH VIÊN 52

CÂU HỎI ÔN TẬP 61

PHẦN II TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG I TÂM LÝ HỌC DẠY HỌC Error! Bookmark not defined

1 BẢN CHẤT CỦA HOẠT ĐỘNG DẠY VÀ HỌC Error! Bookmark not defined

2 HÌNH THÀNH HOẠT ĐỘNG HỌC Error! Bookmark not defined

3 CƠ SỞ TÂM LÝ HỌC CỦA VIỆC LĨNH HỘI TRI THỨC, CÁC PHƯƠNG THỨC

HÀNH ĐỘNG VÀ PHƯƠNG THỨC TƯ DUY Error! Bookmark not defined CÂU HỎI ÔN TẬP Error! Bookmark not defined CHƯƠNG II TÂM LÝ HỌC NHÂN CÁCH NGƯỜI GIÁO VIÊN Error! Bookmark not defined

1 ĐẶC ĐIỂM LAO ĐỘNG CỦA NGHỀ DẠY HỌC Error! Bookmark not defined

2 CẤU TRÚC NHÂN CÁCH CỦA NGƯỜI GIÁO VIÊN Error! Bookmark not defined

3 MỘT SỐ PHẨM CHẤT NHÂN CÁCH CỦA NGƯỜI GIÁO VIÊN Error! Bookmark not defined

4 NĂNG LỰC CỦA NGƯỜI GIÁO VIÊN Error! Bookmark not defined

5 UY TÍN CỦA NGƯỜI GIÁO VIÊN Error! Bookmark not defined

6 CON ĐƯỜNG HÌNH THÀNH PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC CỦA NGƯỜI GIÁO

VIÊN Error! Bookmark not defined CÂU HỎI ÔN TẬP Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined

PHẦN I TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI

CHƯƠNG I NHẬP MÔN TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI VÀ

TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM

Trong hệ thống các khoa học sư phạm, cùng với Tâm lý học đại cương, Tâm

lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm là hai chuyên ngành tâm lý học trực tiếp góp phần hình thành quan điểm sư phạm và bồi dưỡng trình độ kỹ năng nghiệp vụ sư phạm cho sinh viên các trường sư phạm cũng như các trường có khoa sư phạm Hai chuyên ngành tâm lý học này gắn bó mật thiết với nhau, trong đó Tâm lý học lứa tuổi (nay còn gọi là Tâm lý học phát triển) là cơ sở không thể thiếu được của Tâm lý

học sư phạm Chính vì vậy, nhà giáo dục Nga K.D.Usinxki đã viết: “Các bạn hãy

nghiên cứu những quy luật của các hiện tượng tâm lý mà các bạn muốn điều khiển, các bạn hãy hành động căn cứ trên những quy luật này và những hoàn cảnh mà các bạn muốn vận dụng những quy luật này vào đó”1

1 VÀI NÉT VỀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI VÀ TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM

Trong lịch sử các khoa học về con người, Tâm lý học trở thành một khoa học độc lập, tách ra khỏi Triết học từ năm 1879 Cũng từ đó, Tâm lý học lứa tuổi và Tâm

lý học sư phạm ra đời gắn liền với sự thâm nhập của các tư tưởng di truyền học Cùng với học thuyết tiến hóa, những thành tựu trong việc nghiên cứu hoạt động phản xạ của con người do I.M.Xêtrênôp tiến hành đã khẳng định mối liên hệ qua lại giữa các hiện tượng tâm lý và sinh lý, chỉ ra sự phát triển tâm lý gắn liền với cơ sở sinh lý thần kinh và não bộ con người Có thể nói, tư tưởng của S.Darwin, I.M.Xêtrênôp đã góp phần làm rõ vấn đề về nguồn gốc phát triển tâm lý con người;

1

K.D.Usinxki Tuyển tập tập 8 Nhà xuất bản viện khoa học giáo dục nước cộng hòa liên bang Nga 1950 trang 55 (tiếng Nga)

các con đường, quy luật, điều kiện và động lực của sự phát triển tâm lý; vai trò của dạy học, giáo dục đối với sự hình thành và phát triển tâm lý con người, qua đó góp phần thúc đẩy hai chuyên ngành Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm tại thời điểm lúc đó phát triển mạnh mẽ hơn

Cùng với những thành tựu trên, các công trình nghiên cứu dựa trên sự tích lũy

và tổng kết kinh nghiệm của những quan sát về sự phát triển tâm lý trẻ em và tâm lý học giáo dục trẻ đã đặt nền móng cơ sở thực tiễn cho Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm lúc bấy giờ Những kết quả nghiên cứu trong Tâm lý học đại cương

như Quy luật tâm lý của Weber và Feisner, nghiên cứu Trí nhớ của Ebbinhauz, nghiên cứu cảm giác và vận động trong tâm lý học của W.Wundt bắt đầu thâm

nhập vào Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm Ngoài ra, những tác phẩm đầu

tiên về Tâm lý học sư phạm như Tâm lý học sư phạm của nhà giáo dục, nhà tâm lý học Nga P.P.Karterev, Nói chuyện với các giáo viên về Tâm lý học của nhà tâm lý

học Mỹ W.James đã mở ra triển vọng cho sự phát triển của chuyên ngành này

Năm 1906, ở Nga đã tổ chức Hội nghị Tâm lý học sư phạm lần thứ nhất tại

Peterburg Tại hội nghị này, người ta kịch liệt phê phán tính lý luận sáo rỗng trong Tâm lý học sư phạm và khẳng định phải có nghiên cứu thực nghiệm về Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm Các nhà tâm lý học và giáo dục học cũng cho rắng, cần phải chỉ ra nguồn gốc phát triển tâm lý trong quan hệ của nó với quá trình dạy học

Trong lịch sử hình thành và phát triển của Tâm lý học sư phạm và Tâm lý học

lứa tuổi phải kể đến sự ra đời của trường phái Nhi đồng học vào cuối thế kỷ XIX đầu

thế kỷ XX Trường phái này là sự kết hợp máy móc những quan điểm Tâm lý học, Sinh lý học, Sinh vật học về sự phát triển tâm lý của trẻ em Ở Liên Xô vào những

năm 20-30 của thế kỷ XX, trường phái Nhi đồng học có tham vọng giữ vai trò của khoa học duy nhất macxit về trẻ em, coi sự tác động của hai nhân tố là môi trường

và di truyền quyết định trực tiếp sự phát triển tâm lý trẻ em Họ coi Tâm lý học là

khoa học về các yếu tố chủ quan, còn Giáo dục học là kinh nghiệm chủ nghĩa

Những quan điểm trên của trường phái Nhi đồng học đã có ảnh hưởng không tốt tới

Tâm lý học, Giáo dục học và hoạt động giảng dạy trong nhà trường nói chung Điều

này đã được nêu lên trong các phê phán có tính nguyên tắc nhiều luận điểm của trường phái Nhi đồng học

Quan điểm đúng đắn của N.K.Crupxcaia, A.X.Macarencô đã đặt cơ sở cho việc nghiên cứu các vấn đề hình thành, phát triển nhân cách trẻ em trong giáo dục và

hoạt động tập thể A.X.Macarencô đã khẳng định: “Nhà giáo dục hiểu biết học sinh

không phải trong quá trình nghiên cứu học sinh một cách thờ ơ mà trong chính quá trình cùng làm việc với học sinh và trong chính sự giúp đỡ học sinh một cách tích cực Nhà giáo dục phải xem xét học sinh không phải như là đối tượng nghiên cứu,

mà là đối tượng giáo dục”1

Lý luận về sự phát triển các chức năng tâm lý bậc cao của L.X.Vưgôtxki có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với sự phát triển của Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học

sư phạm Ông cho rằng: “Mọi chức năng trong sự phát triển văn hóa của trẻ được

bộ lộ hai lần, trong hai phương diện: lần đầu tiên trong phương diện xã hội, sau đó

là phương diện tâm lý, đầu tiên giữa người này với người kia như là một phạm trù tâm giao, rồi đến bên trong trẻ như một phạm trù tâm lý”2 Luận điểm này của L.X.Vưgôtxki đã được các nhà tâm lý học thừa nhận và cụ thể hóa trong các công trình nghiên cứu lý luận và thực nghiệm, góp phần xây dựng và phát triển Tâm lý học lứa tuổi, Tâm lý học sư phạm có kết quả

Sự trưởng thành của Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sự phạm gắn liền với tên tuổi của nhiều nhà tâm lý học ở nhiều nước, đặc biệt là các nhà tâm lý học như A.N.Lêônchiev, Đ.B.Encônhin, A.A.Liublinxcaia, J.Bruner, J.Piaget, H.Wallon, P.Janet Ngày nay, Tâm lý học lứa tuổi được nghiên cứu với những quan điểm mới

về tâm lý học phát triển, nghiên cứu sự hình thành con người từ trong bào thai cho

đến suốt cuộc đời, gắn liền với nền văn hóa xã hội lịch sử và các tiến bộ xã hội của nền văn minh nhân loại, của giáo dục hiện đại

2 ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM VỤ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA TÂM

LÝ HỌC LỨA TUỔI VÀ TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM

2.1 Đối tượng nghiên cứu của Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm

Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm là hai lĩnh vực tâm lý học gắn bó chặt chẽ với nhau trong hoạt động sư phạm, hoạt động giáo dục Đây là hai chuyên ngành cơ bản, phát triển sớm nhất của khoa học tâm lý Chúng có đối tượng nghiên cứu xác định mặc dù chúng có chung khách thể là con người trong sự phát triển tâm

lý ở các giai đoạn phát triển của nó

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu của Tâm lý học lứa tuổi

Tâm lý học lứa tuổi là khoa học nghiên cứu những đặc điểm tâm lý, các quy luật, các điều kiện, động lực phát triển tâm lý theo lứa tuổi, những biến đổi của các quá trình tâm lý, các phẩm chất tâm lý trong sự hình thành, phát triển nhân cách con người

Tâm lý học lứa tuổi không chỉ chú ý nghiên cứu đặc điểm tâm lý của cá nhân ở các lứa tuổi khác nhau, các đặc điểm khác biệt về tâm lý con người trong phạm vi cùng một lứa tuổi mà còn nghiên cứu khả năng lứa tuổi trong việc lĩnh hội tri thức, phương thức hành động, các dạng hoạt động khác nhau của cá nhân đang được phát triển Các dấu hiệu đặc trưng cho sự phát triển tâm lý con người từ việc nảy sinh cái mới, sự chuyển biến từ những phản ứng đơn giản đến những hành động phức tạp, từ việc nắm ngôn ngữ đến sự hình thành ý thức, tự ý thức nhân cách của con người là những cứ liệu để từ đó rút ra những đặc điểm tâm lý theo các giai đoạn lứa tuổi khác nhau và rút ra những quy luật cơ bản về sự phát triển tâm lý con người

Tâm lý học lứa tuổi bao gồm nhiều lĩnh vực nghiên cứu cụ thể với tư cách là phân ngành của Tâm lý học phát triển Cụ thể:

- Tâm lý học về đời sống thai nhi trọng bụng mẹ

- Tâm lý học tuổi hài nhi

- Tâm lý học tuổi mầm non

- Tâm lý học lứa tuổi học sinh tiểu học

- Tâm lý học lứa tuổi học sinh trung học cơ sở

- Tâm lý học lứa tuổi học sinh trung học phổ thông

- Tâm lý học lứa tuổi sinh viên

- Tâm lý học người trưởng thành

- Tâm lý học người già

- Tâm lý học trẻ em phát triển không bình thường (phát triển sớm hoặc chậm phát triển )

2.1.2 Đối tượng nghiên cứu của Tâm lý học sư phạm

Tâm lý học sư phạm nghiên cứu các đặc điểm tâm lý, các quy luật tâm lý của việc dạy học và giáo dục, nghiên cứu cơ sở tâm lý của quá trình lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, các phẩm chất trí tuệ và nhân cách người học Đồng thời, tâm lý học

sư phạm cũng nghiên cứu các yếu tố tâm lý về phía người làm công tác giáo dục, những vấn đề tâm lý của mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh cũng như quan hệ qua lại giữa học sinh với nhau

Ngoài ra, việc vạch ra nội dung tâm lý, cơ sở tâm lý của quá trình dạy học và giáo dục của Tâm lý học lứa tuổi và sư phạm còn tạo ra cơ sở khoa học cho việc xác định nguyên tắc, hệ thống phương pháp, biện pháp tiến hành điều khiển quá trình dạy học, giáo dục nhằm hình thành và phát triển trí tuệ, nhân cách người học tới mức cao nhất, đem lại hiệu quả trong dạy học và giáo dục

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm

2.2.1 Nhiệm vụ nghiên cứu của Tâm lý học lứa tuổi

- Tâm lý học lứa tuổi chỉ ra các đặc điểm tâm lý của con người được hình thành

và phát triển trong từng giai đoạn lứa tuổi và trong suốt cuộc đời, những quy luật hình thành và biểu hiện tâm lý của con người trong mỗi giai đoạn phát triển tâm lý, chỉ ra các điều kiện, động lực của sự phát triển tâm lý

- Tâm lý học lứa tuổi cung cấp cơ sở tâm lý lứa tuổi của việc vận dụng các nguyên tắc, phương pháp, biện pháp dạy học và giáo dục phù hợp với đặc điểm và quy luật tâm lý lứa tuổi, tổ chức hợp lý quá trình sư phạm nhằm mục đích nâng cao hiệu quả của hoạt động dạy học và giáo dục

- Tâm lý học lứa tuổi không những cung cấp cơ sở tâm lý cho giáo viên trong hoạt động sư phạm mà còn giúp giáo viên, các nhà giáo dục có phương pháp đối xử khéo léo với đồng nghiệp, học sinh và tự rèn luyện, tự hoàn thiện bản thân

2.2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của Tâm lý học sư phạm

Nhiệm vụ chung của Tâm lý học sư phạm là dựa trên những thành tựu của Tâm lý học đại cương, Tâm lý học lứa tuổi để vạch ra cơ sở tâm lý học sư phạm cho hoạt động dạy học, hoạt động giáo dục và việc rèn luyện các phẩm chất, năng lực cần thiết của người giáo viên Cụ thể là:

- Chỉ ra các quy luật tâm lý của việc dạy học và giáo dục

- Nghiên cứu những vấn đề tâm lý học của việc hình thành tri thức khoa học, hình thành và phát triển kỹ năng, kỹ xảo và các phẩm chất đạo đức, nhân cách của học sinh

- Chỉ ra cơ sở tâm lý của việc điều khiển quá trình dạy học và giáo dục, tổ chức họat động cho học sinh ở trên lớp và ngoài giờ học cũng như xây dựng mối quan hệ giữa giáo viên với học sinh, giữa các học sinh với nhau, giữa nhà trường với gia đình và các lực lượng giáo dục khác

- Tâm lý học sư phạm nghiên cứu đặc trưng lao động sư phạm của giáo viên, hệ thống phẩm chất, năng lực của người giáo viên, việc tự rèn luyện và hoàn thiện nhân cách, năng lực nghề nghiệp của người giáo viên

2.3 Phương pháp nghiên cứu của Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm

Để nghiên cứu các đặc điểm tâm lý và sự phát triển tâm lý của con người trong cuộc sống, trong dạy học và giáo dục cần phải sử dụng đồng bộ nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau của khoa học tâm lý Các phương pháp nghiên cứu của Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm không nằm ngoài các phương pháp nghiên cứu nói chung của Tâm lý học, trong đó có các phương pháp nghiên cứu cơ bản sau:

Trong các phương pháp trên, phương pháp nghiên cứu cơ bản của Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm là phương pháp quan sát và phương pháp thực nghiệm

2.3.1 Phương pháp quan sát

Xuất phát từ việc những biểu hiện tâm lý của con người thường được thể hiện qua lời nói, cử chỉ, hành vi và hoạt động nên trong Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm quan sát được coi là phương pháp nghiên cứu cơ bản, đầu tiên

Quan sát là quá trình tri giác, theo dõi có mục đích, có kế hoạch sự nảy sinh, diễn biến và thể hiện tâm lý của trẻ qua hành vi bên ngoài trong điều kiên tự nhiên Nhà nghiên cứu cần ghi lại một cách nghiêm túc, khách quan những sự kiện thu được Kết quả quan sát tùy thuộc vào việc xác định rõ ràng mục đích, nội dung quan sát và chuẩn bị chu đáo về mọi mặt cho sự quan sát

Cần tổ chức việc quan sát đáp ứng được các yêu cầu và các nguyên tắc cơ bản sau đây:

- Quan sát những biểu hiện tâm lý của học sinh trong điều kiện tự nhiên của cuộc sống, nhất là trong hoạt động vui chơi, học tập, lao động và quan hệ giao tiếp Việc sử dụng kết quả của phương pháp quan sát không chỉ để giáo dục học sinh mà quan trọng hơn là chính trong quá trình dạy học và giáo dục học

sinh, giáo viên vừa giáo dục, vừa nghiên cứu, vùa nghiên cứu vừa giáo dục, hướng học sinh vào vùng phát triển gần nhất

- Cần quan sát một cách có hệ thống xuất phát từ nguyên tắc về tính toàn vẹn của nhân cách Xem xét những biểu hiện tâm lý cụ thể của học sinh trong những hoàn cảnh cụ thể, riêng biệt của nhân cách đang phát triển cũng như những biểu hiện tâm lý cụ thể trong mối quan hệ với các mặt khác của nhân cách

- Quan sát phải đảm bảo tính khách quan Việc ghi chép và rút ra những nhận xét thu được từ những sự kiện quan sát được cần đảm bảo tính khách quan và thận trọng, cần xác định những nguyên nhân gây ra những sự kiện quan sát được, dự đoán xu thế biến đổi của chúng Chẳng hạn, nhà tâm lý học người Đức V.Stern đã dùng nhật ký quan sát về trẻ em để xây dựng giả thuyết của mình về những nguyên nhân ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý của trẻ Hay

nhà tâm lý học Thụy Sỹ J.Piaget dựa trên những tài liệu quan sát trẻ em, trong

đó có ba người con của ông để nêu lên sự phân chia các giai đoạn phát triển trí tuệ của trẻ

Phương pháp quan sát có các ưu điểm sau:Tiến hành nhanh; Khâu chuẩn bị

không mất nhiều thời gian; Tài liệu thu được trực quan, đa dạng về tâm lý con người song phương pháp này chỉ cho biết nhữn biểu hiện tâm lý ra hành vi bên ngoài, nhà nghiên cứu khó hiểu chúng một cách chính xác, các tài liệu quan sát chỉ được ghi lại dưới hình thức miêu tả Vì vậy, khi sử dụng phương pháp quan sát, nhà nghiên cứu phải phối hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác để nghiên cứu tâm lý con người Có như vậy, phương pháp quan sát mới có hiệu quả cao

2.3.2 Phương pháp thực nghiệm

Trong Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm, phương pháp thực nghiệm

có vai trò đặc biệt quan trọng

Thực nghiệm là quá trình tác động vào con người một cách chủ động trong những điều kiện đã được khống chế để gây ra ở đối tượng những biểu hiện cần nghiên cứu một cách khách quan

Trong Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm, người ta thường sử dụng các hình thức thực nghiệm tự nhiên và thực nghiệm trong phòng thí nghiệm

Thực nghiệm tự nhiên là loại thực nghiệm được diễn ra trong điều kiện bình thường của cuộc sống, trong đó nhà nghiên cứu có thể chủ động gây ra các nhân tố tác động thực nghiệm giúp cho việc khai thác, tìm hiểu các nội dung cần thực nghiệm Tùy theo mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, người ta chia thực nghiệm tự

nhiên thành thực nghiệm tự nhiên nhận định (nêu lên thực trạng của vấn đề nghiên

cứu ở một thời điểm cụ thể) và thực nghiệm tự nhiên hình thành còn gọi là thực

nghiệm giáo dục (nhà nghiên cứu chủ động tiến hành các tác động giáo dục nhằm

hình thành một số phẩm chất tâm lý nào đó ở người được thực nghiệm)

Thực nghiệm trong phòng thí nghiệm là loại thực nghiệm được tiến hành dưới điều kiện khống chế một cách nghiêm khắc các ảnh hưởng bên ngoài Người làm thí nghiệm tự tạo ra các điều kiện làm nảy sinh hay phát triển một nội dung tâm lý cần nghiên cứu Vì thế có thể tiến hành nghiên cứu tương đối chủ động hơn so với quan sát và thực nghiệm tự nhiên

Tuy nhiên, dù thực nghiệm được tiến hành trong phòng thí nghiệm hay trong điều kiện tự nhiên cũng khó có thể khống chế hoàn toàn ảnh hưởng của các yếu tố chủ quan của người bị thực nghiệm, vì thế phải tiến hành thực nghiệm một số lần và phối kết hợp đồng bộ với nhiều phương pháp nghiên cứu khác

2.3.3 Phương pháp trắc nghiệm tâm lý (test)

Trong Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm, người ta thường dùng test

để đo nghiệm các mức độ, trình độ phát triển tâm lý của con người

Test là một phép đo luờng tâm lý đã được chuẩn hóa trên một số lượng người

đủ là đại diện tiêu biểu

Khoa học tâm lý đã sử dụng một số test về trí tuệ, năng lực, nhân cách như:

- Test đo khả năng tâm vận động (Test Denver)

- Các test về trí tuệ: Gille, Binet-Simon, Wechsler, Raven

- Test về nhân cách: Eysenck, Murray, Rorschach

Test tâm lý có ưu điểm là đo trực tiếp các biểu hiện tâm lý qua việc giải các bài test, tiến hành nhanh, đảm bảo lượng hóa, chuẩn hóa việc đo đạc Song test tâm

lý chỉ cho biết kết quả, ít bộc lộ quá trình suy nghĩ của nghiệm thể để đi đến kết quả Test đòi hỏi phải chuẩn bị công phu, đảm bảo các yêu cầu kỹ thuật của một bộ test

Vì vậy, cần sử dụng test như là một trong những phương pháp chẩn đoán tâm lý con người ở một thời điểm nhất định

2.3.4 Phương pháp điều tra

Là phương pháp dùng một số câu hỏi nhất loạt đặt ra cho một số lớn đối tượng nghiên cứu nhằm thu thập ý kiến chủ quan của họ về một vấn đề nào đó, có thể trả lời viết (thường là như vậy), nhưng cũng có thể trả lời miệng và có người ghi lại

Câu hỏi dùng dể điều tra có thể là câu hỏi đóng (có nhiều đáp ánh sẵn để đối tượng lựa chọn) hay câu hỏi mở để họ tự trả lời để điều tra thăm dò chung hau điều tra chuyên đề đi sâu vào một khía cạnh

Dùng phương pháp quan sát có thể trong một thời gian ngắn thu thập được một số ý kiến lớn nhưng là ý kiến chủ quan Để có tài liệu tương đối chính xác, cần soạn kỹ bản hướng dẫn điều tra viên (người sẽ phổ biến bản câu hỏi cho các đối tượng) Có như vậy, kết quả thu được sẽ có giá trị khoa học cao

2.3.5 Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động

Đây là phương pháp dựa vào các kết quả, sản phẩm (vật chất hay tinh thần) của hoạt động do con người làm ra để nghiên cứu các chức năng tâm lý của con người, bởi vì trong sản phẩm do con người làm ra có chứa đựng dấu vết tâm lý, ý thức, nhân cách của con người

Tuy nhiên, khi sử dụng phương pháp này cần chú ý tới các kết quả hoạt động

và các kết quả hoạt động này phải được xem xét trong mối liên hệ với những điều kiện tiến hành hoạt động

2.3.6 Phương pháp đàm thoại ( trò chuyện)

Đây là phương pháp đặt ra các câu hỏi cho đối tượng và dựa vào trả lời của họ

để trao đổi, hỏi thêm nhằm thu thập thông tin về vấn đề cần nghiên cứu

Phương pháp đàm thoại có thể tiến hành trực tiếp hay gián tiếp tùy sự liên quan của đối tượng với điều ta cần biết Có thể đặt câu hỏi thẳng hay hỏi đường vòng

Muốn phương pháp đàm thoại có kết quả tốt, nhà nghiên cứu nên:

1 Xác định rõ mục đích, yêu cầu (vấn đề cần tìm hiểu)

2 Tìm hiểu trước một số đặc điểm về đối tượng đàm thoại

3 Có kế hoạch trước để điều chỉnh câu chuyện theo mục đích đã dự định

4 Nên linh hoạt trong việc điều chỉnh để câu chuyện vẫn giữ được lôgic, vừa đáp ứng được yêu cầu của người nghiên cứu

Trên đây là một số phương pháp cơ bản thường được dùng trong nghiên cứu của Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm Mỗi phương pháp nghiên cứu đều

có ưu điểm và hạn chế của nó, vì vậy muốn nghiên cứu chức năng tâm lý nào đó một cách khách quan và khoa học đòi hỏi nhà nghiên cứu phải:

- Sử dụng phương pháp nghiên cứu phù hợp với vấn đề nghiên cứu

- Sử dụng phối hợp, đồng bộ các phương pháp nghiên cứu để có được kết quả toàn diện, khách quan

3 MỐI QUAN HỆ GIỮA TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI, TÂM LÝHỌC SƯ PHẠM VỚI CÁC KHOA HỌC KHÁC

Khi nghiên cứu Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm, cần sử dụng các thành tựu của nhiều khoa học khác và đến lượt mình Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý

học sư phạm lại cung cấp những tài liệu có ý nghĩa quan trọng cho nhiều khoa học khác

 Với Triết học: Các luận điểm của Triết học duy vật biện chứng và Duy vật

lịch sử đã cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp luận cho việc nghiên cứu sự phát triển tâm lý, ý thức, nhân cách của con người trong hoạt động, giao tiếp

và trong các mối quan hệ xã hội Ngược lại, các thành tựu trong việc nghiên cứu tâm lý con người đóng góp không nhỏ cho triết học Các nhà triết học đã

khẳng định: “Lịch sử phát triển trí tuệ của trẻ em là một trong những lĩnh vực

tri thức hợp thành lý luận nhận thức chung và phép biện chứng”

 Với sinh lý học người: Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm thường sử

dụng các kết quả nghiên cứu về giải phẫu sinh lý người và hoạt động thần kinh cấp cao với tư cách là cơ sở khoa học tự nhiên của tâm lý học

 Với Tâm lý học đại cương: Tâm lý học đại cương cung cấp các khái niệm cơ

bản, các quy luật cơ bản của việc hình thành và phát triển tâm lý con người cho việc nghiên cứu Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm Ngược lại, nhờ những thành tựu của hai chuyên ngành tâm lý học này mà những khái niệm của Tâm lý học đại cương trở nên phong phú, sâu sắc hơn

 Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm gắn bó chặt chẽ với nhau, quy

định lẫn nhau, bổ sung cho nhau một cách biện chứng Hai chuyên ngành Tâm

lý học này tạo thành một thể thống nhất, khó tách bạch Việc phân ranh giới giữa hai chuyên ngành này có tính tương đối Cả Tâm lý học lứa tuổi và Tâm

lý học sư phạm đều nghiên cứu sự hình thành và phát triển tâm lý học trong hoạt động sống, trong quá trình dạy học và giáo dục, cùng phục vụ đắc lực cho sự phát triển của con người

Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm cung cấp cơ sở lý luận cho các khoa học giáo dục, đặc biệt là cho hoạt động dạy học và giáo dục học sinh

4 Ý NGHĨA CỦA TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI VÀ TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM

Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng về mặt lý luận, góp phần tích cực vào việc đấu tranh chống lại những quan điểm duy

tâm, phản khoa học về sự nảy sinh, phát triển tâm lý con người, về nguồn gốc, động lực, các điều kiện hình thành và phát triển tâm lý, khẳng định quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử về sự phát triển tâm lý con người

Tâm lý học lứa tuổi cung cấp cơ sở khoa học cho Tâm lý học sư phạm cũng như các ngành Tâm lý học khác trong việc tổ chức quá trình dạy học, giáo dục, quá trình hoạt động phù hợp với các đặc điểm tâm lý lứa tuổi, tuân theo các quy luật hình thành, biểu hiện tâm lý, phát huy vai trò của các yếu tố tâm lý cho phù hợp với mục đích, nội dung, phương pháp tổ chức hoạt động, đem lại hiệu quả về mặt công việc

và về quan hệ con người Trong lĩnh vực giáo dục con người, Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm có vai trò đặc biệt quan trọng

Những hiểu biết về đặc điểm tâm lý lứa tuổi, về quy luật hình thành, phát triển tâm lý trong dạy học và giáo dục giúp học sinh, giáo viên và mọi người ở mọi lứa tuổi khác nhau có cơ sở trong việc khéo léo ứng xử, tự rèn luyện, tự hoàn thiện nhân cách, xây dựng tốt các mối quan hệ giao lưu, quan hệ liên nhân cách, quan hệ xã hội Ngoài ra, Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm còn có nhiều ý nghĩa thực tiễn đối với các mặt hoạt động khác của đời sống xã hội như quân sự, an ninh, thể thao, y

tế, sản xuất, kinh doanh

5 LÝ LUẬN VỀ SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ THEO LỨA TUỔI

5.1 Vấn đề phát triển tâm lý

Trong tâm lý học, vấn đề phát triển tâm lý được xem xét theo nhiều phương diện khác nhau Có thể khái quát vấn đề phát triển tâm lý theo ba phương diện cơ bản sau:

- Sự phát triển tâm lý trong giới động vật

- Sự phát triển tâm lý trong lịch sử loài người và trong sự phát sinh cá thể con người (từ trong bào thai cho đến khi tuổi già, trước khi chết)

- Sự phát triển tâm lý ở thế hệ trẻ (từ tuổi sơ sinh đến tuổi thanh niên)

Trong ba phương diện trên, phương diện thứ ba được nghiên cứu rộng rãi hơn

Vậy thế nào là sự phát triển tâm lý ?

5.1.1 Phát triển là gì?

Phát triển là quá trình biến đổi của sự vật, hiện tượng từ thấp đến cao, từ đơn giản tới phức tạp Phát triển là quá trình tích lũy dần về số lượng dẫn đến sự thay đổi

về chất lượng, là quá trình nảy sinh cái mới trên cơ sở cái cũ, do sự đấu tranh giữa các mặt đối lập nằm ngay trong bản thân sự vật, hiện tượng Nói đến sự phát triển là nói đến sự thay đổi chuyển hóa về chất, tạo nên một trình độ, một mức độ mới cao hơn về chất so với cái cũ

Khái niệm phát triển liên quan và có sự phân biệt với các khái niệm tăng trưởng,

nữ, cha ông ta thường nói nữ thập tam, nam thập lục (tuổi dậy thì ở nữ

thường là 13 trở đi, ở nam thường kà 16 trở đi) Tuy nhiên, ngày nay độ chín muồi sinh dục ở nữ và nam có thể sớm hơn do điều kiện sống và sự phát triển về mặt cơ thể thiếu niên diễn ra sớm hơn

Mối quan hệ giữa tăng trưởng, chín muồi và trưởng thành là mối quan hệ biện chứng có tính nhân quả: Sự tăng trưởng, chín muồi dẫn đến sự biến đổi về chất (phát triển), chất lượng mới lại tạo tiền đề cho sự tăng trưởng và chín muồi ở mức cao hơn

5.1.2 Quan điểm duy vật biện chứng về sự phát triển tâm lý

Dựa trên quan điểm triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, các nhà tâm

lý học khoa học coi sự phát triển tâm lý gắn liền với sự xuất hiện những đặc điểm tâm lý mới về chất, những cấu tạo tâm lý mới ở những giai đoạn lứa tuổi khác nhau Bất cứ mức độ nào của trình độ phát triển tâm lý đi trước cũng là sự chuẩn bị và chuyển hóa cho trình độ sau cao hơn Sự phát triển tâm lý diễn ra từ thấp tới cao,

theo từng giai đoạn như một quá trình, trong đó có những bước nhảy, những khủng

hoảng và những đột biến Sự phát triển tâm lý trong từng giai đoạn lứa tuổi phụ

thuộc vào hoạt động chủ đạo của lứa tuổi đó

Khi đề cập tới sự phát triển tâm lý, nhà tâm lý học Nga A.N.Lêônchiev đã nêu

lên ba nguyên tắc cơ bản sau:

- Sự phát triển tâm lý là quá trình lĩnh hội kinh nghiệm của loài người

- Sự phát triển tâm lý là quá trình hình thành hệ thống các chức năng của não

- Sự phát triển tâm lý trước tiên là sự phát triển trí tuệ, thực chất là sự hình thành các hành động trí tuệ

Cụ thể hóa ba nguyên tắc về sự phát triển tâm lý trên đây, A.N.Lêônchiev đã

xem xét sự phát triển tâm lý của con người như là:

- Quá trình con người lĩnh hội kinh nghiệm xã hội lịch sử, thể hiện qua việc tiếp thu tri thức cũng như phương thức hoạt động Đây là mặt cơ bản, chủ yếu có tính chất quyết định đối với sự phát triển tâm lý

- Quá trình phát triển các cơ chế tâm lý của việc vận dụng các phương thức hoạt động và vốn tri thức đã tiếp thu được vào các hoạt động cụ thể trong cuộc sống

- Sự phát triển những thuộc tính chung của nhân cách, trong đó có các thuộc tính chung có tác dụng quyết định nhất, đó là:

o Những thuộc tính chung của xu hướng nhân cách

o Những đặc điểm, cấu trúc tâm lý trong hoạt động

o Sự phát triển các cơ chế của ý thức

Các chỉ số cơ bản của sự phát triển tâm lý: Theo quan điểm truyền thống, sự

phát triển tâm lý con người được đánh giá qua ba chỉ số cơ bản thể hiện ba mặt

của đời sống tâm lý con người Đó là:

- Sự phát triển nhận thức: Chuyển từ sự phản ánh bề mặt của sự vật, hiện

tượng riêng lẻ tới nhận thức bản chất của chúng, vạch ra mối liên hệ, quan

hệ có tính quy luật, tới những tri thức có hệ thống

- Sự phát triển tình cảm: Tình cảm ngày càng mở rộng phạm vi, phân hóa

phức tạp, có nội dung xã hội cao hơn, có cơ sở lý tính đầy đủ hơn

- Nắm vững hệ thống những hành động, hoạt động: Sự phát triển tâm lý con

người biểu hiện trong những biến đổi về chất lượng của hành động, hoạt động, từ không chủ định lên chủ định, từ không có ý thức lên có ý thức Các dạng hoạt động ngày càng phong phú về nội dung, trình độ, cấu trúc

và phương hướng

Ngày nay, theo quan điểm hiện đại, người ta có cách nhìn mới mẻ về sự phát triển tâm lý của trẻ, xem xét hành vi, hoạt động của trẻ xuất hiện như thế nào, có thể

dự đoán được chiều hướng biến đổi và sự hình thành phát triển các hành vi, hoạt động có tính quy luật theo sự biến đổi của thời gian Đó là sự biến đổi về chất ở con người Liên quan chặt chẽ với khái niệm biến đổi về chất là việc tổ chức lại hành vi, hoạt động trong sự phối hợp chặt chẽ giữa sự tổ chức và sử dụng khả năng phát triển của trẻ Quá trình phát triển bao gồm những biến đổi về chất và sự tổ chức lại hành

vi theo độ tuổi, diễn ra theo trình tự, mang tính chất tích lũy và có sự định hướng Cụ thể:

- Có trình tự tức là các biến đổi diễn ra theo một trình tự lôgíc

- Có tích lũy tức là một phần nào đó bao gồm tất cả những gì đã có trước đó, cộng thêm với mức độ cao hơn

- Có định hướng tức là sự phát triển luôn hướng tới một trình độ mới, cao hơn

Sự phát triển tâm lý trẻ em không mang tính ngẫu nhiên mà diễn ra có quy luật Trong quá trình phát triển tâm lý của từng đứa trẻ có những điểm khác biệt, song bao giờ cũng có nét chung, thống nhất cho mọi trẻ em Tất cả trẻ em đều trải qua những bước hoặc những giai đoạn phát triển nhất định Trong một số trường hợp đặc biệt, trẻ em có thể phát triển sớm, phát triển muộn hoặc phát triển không bình thường, đó

là những trường hợp có những sai lệch trong sự phát triển tâm lý Về nhiều phương diện, trẻ em ngày nay phát triển nhanh hơn so với trước đây Điều này là do sự tiến

bộ của các phương tiện thông tin đại chúng, các phương tiện kỹ thuật hiện đại, người lớn chú ý nhiều hơn tới việc dạy dỗ và tạo điều kiện cho trẻ em tiếp xúc với cuộc sống mới

5.1.3 Một số quan niệm chưa đúng về sự phát triển tâm lý

Quan điểm duy tâm nói chung xem sự phát triển tâm lý chỉ là sự chín muồi, trưởng thành của các yếu tố sinh vật định sẵn từ trước trong gen di truyền Sự phát triển tâm lý chỉ là sự tăng lên hay giảm đi về mặt chất lượng của các hiện tượng tâm

lý như số lượng từ ngữ, khả năng nhớ, chú ý, tốc độ hình thành kỹ xảo chứ không phải là sự chuyển biến về chất lượng Sự phát triển tâm lý diễn ra một cách tự phát,

không tuân theo quy luật và cũng không thể điều khiển được Quan điểm chưa đúng này được thể hiện cụ thể ở một số học thuyết sau:

 Thuyết tiền định:

Những người theo thuyết tiền định xem sự phát triển tâm lý là do các tiềm năng sinh vật gây ra và con người có tiềm năng đó ngay từ khi mới ra đời Mọi đặc điểm tâm lý chung và có tính chất cá thể đều là tiền định (được quyết định trước), đều có sẵn trong các cấu trúc sinh vật và sự phát triển chỉ là quá trình trưởng thành, chín muồi của những thuộc tính đã có sẵn ngay từ đầu và được quyết định trước bằng con đường di truyền này Chẳng hạn, S.Freud coi động lực của sự phát triển tâm lý là các bản năng; J ĐiUây xem nhu cầu và các thuộc tính tâm lý được sắp đặt sẵn trong gen

Học thuyết này cũng cho rằng, các yếu tố di truyền quyết định giới hạn của

giáo dục Môi trường chỉ là yếu tố điều chỉnh, yếu tố thể hiện, một nhân tố bất biến nào đó ở trẻ Nhà Tâm lý học người Mỹ E.Thorndike cho rằng: “Tự nhiên bạn cho

mỗi người một vốn nhất định, giáo dục cần phải làm bộc lộ vốn đó là vốn gì và phải

sử dụng nó bằng phương tiện tốt nhất” và “vốn tự nhiên” đó đặt ra giới hạn cho sự

phát triển, cho nên “một bộ phận học sinh tỏ ra không đạt được kết quả nào đó dù có

giảng dạy tốt, số khác lại toẻ ra có thành tích dù giảng dạy tồi”1

Như vậy, với quan niệm như trên, vai trò của yếu tố giáo dục đã bị hạ thấp Giáo dục chỉ là nhân tố bên ngoài có khả năng tăng nhanh hoặc kìm hãm quá trình bộc lộ những phẩm chất tự nhiên, bị chế ước bởi tính di truyền Vì vậy, thuyết tiền định đã có kết luận sư phạm sai lầm khi xem mọi sự can thiệp vào quá trình tự nhiên của trẻ đều là sự tuỳ tiện không thể tha thứ được

Khoa học hiện đại đã chứng minh rằng những quan điểm của thuyết tiền định

về nguồn gốc của sự phát triển tâm lý còn có nhiều hạn chế Kết quả nghiên cứu thực nghiệm trên trẻ sinh đôi từ một trứng do các nhà tâm lý học Liên Xô (trước đây) như V.V.Cônbannôpxki, A.R.Luria, A.N.Mirênôva và nhà tâm lý học người Pháp R.Razjô đã chỉ ra rằng với cơ sở bẩm sinh giống nhau, tuỳ thuộc vào phương pháp dạy học, các trẻ sinh đôi từ một trứng thể hiện những khả năng khác nhau về năng lực

1

Theo V.A Cruchetxki, Những cơ sở tâm lý học sư phạm Nxb giáo dục Hà Nội T1 Tr31 1980

Trên thực tế, yếu tố bẩm sinh có vai trò quan trọng, được xem như tiền đề vật chất của sự phát triển tâm lý con người, chúng không hoàn toàn định sẵn từ trước mọi khả năng phát triển tâm lý Trong cùng tiền đề vật chất như nhau, nhưng do sự tác động của giáo dục, sự rèn luyện và mức độ tích cực hoạt động khác nhau, con người khác nhau về sự phát triển tâm lý

 Thuyết môi trường

Đối lập với thuyết tiền định, những người theo thuyết môi trường giải thích

sự phát triển tâm lý bằng tác động của môi trường tự nhiên, hoàn cảnh sống xung quan con người Họ xem môi trường là nhân tố quyết định sự phát triển tâm lý con người

Thuyết môi trường bắt nguồn từ nước Anh, họ coi trẻ em sinh ra như tờ giấy

trắng, như tấm gỗ mộc hoặc tấm bảng sạch sẽ, sự phát triển tâm lý hoàn toàn phụ

thuộc vào tác động bên ngoài, do vậy người lớn muốn vẽ lên tờ giấy cái gì thì nó nên thế …

Chủ nghĩa Mac-Lênin đã khẳng định vai trò tích cực, chủ động, sáng tạo của con người với tư cách là chủ thể hoạt động, coi hoàn cảnh, môi trường có vai trò nhất đinh đối với sự phát triển tâm lý con người và con người không hoàn toàn lệ

thuộc vào hoàn cảnh C.Mác nói: “Hoàn cảnh có tác dụng cải tạo con người trong

chừng mực, con người tác động đến hoàn cảnh” Hoạt động của con người mà cơ

bản là hoạt động lao động đã cải tạo thế giới, sáng tạo ra thế giới và cải tạo chính bản thân con người

 Thuyết hội tụ hai yếu tố

Khi nghiên cứu sự phát triển tâm lý trẻ em, các nhà tâm lý học theo thuyết hội

tụ hai yếu tố tính tới tác động của cả hai yếu tố môi trường và di truyền Ví dụ như nhà di truyền học người Anh S.Auerbac cho rằng: “Trình độ phát triển trí tuệ, những

năng lực chuyên biệt, những phẩm chất cá nhân, tất cả những cái đó là kết quả của

sự tác động qua lại giữa yếu tố di truyền và yếu tố môi trường” Nhà tâm lý học

người Đức V.Stecnơ và nhà tâm lý học người Mỹ Anataxi coi cả hai yếu tố di truyền

và môi trường cùng quyết định sự phát triển tâm lý con người Họ quan niệm rằng,

cả hai yếu tố này hội tụ lại cùng quyết định một cách máy móc sự phát triển tâm lý,

trong đó yếu tố di truyền giữ vai trò quyết định, môi trường chỉ là điều kiện để biến những đặc điểm tâm lý đã được định sẵn trong gen di truyền thành hiện thực

Thuyết hội tụ hai yếu tố cũng sai lầm không kém thuyết tiền định và thuyết môi trường Tính chất máy móc và siêu hình của các quan điểm trên đều đã bị phê phán

Tóm lại, mặc dù quan niệm của những người đại diện cho các thuyết trên có

vẻ khác nhau nhưng thực chất quan điểm của các tác giả đó đều có những sai lầm giống nhau Cụ thể:

- Các quan điểm trên đều thừa nhận đặc điểm tâm lý của con người hoặc là bất biến, hoặc là tiền định, hoặc là do tiềm năng sinh vật di truyền quyết định, hoặc là do ảnh hưởng của môi trường bất biến Với quan niệm như vậy thì trong trường hợp nào con em của tầng lớp có đặc quyền đặc lợi đều có trình

độ phá triển tâm lý hơn hẳn con em giai cấp bị bóc lột Do vậy, sự bất bình đẳng trong xã hội là tất nhiên và hợp lý

- Các tác giả này đánh giá không đúng vai trò của yếu tố giáo dục Họ xem xét

sự phát triển của trẻ em một cách tác rời và không phụ thuộc vào những điều kiện cụ thể mà trong đó quá trình ấy diễn ra Do vậy, họ đều đánh giá thấp vai trò của yếu tố giáo dục, xem nhẹ nhân tố xã hội lịch sử

- Cả ba trường phái trên đều phủ nhận tính tích cực hoạt động của từng cá nhân, coi thường những mâu thuẫn biện chứng được hình thành trong quá trình phát triển của cá nhân Họ coi trẻ em như là một thực thể thụ động, tự nhiên, cam chịu ảnh hưởng có tính chất quyết định của nhân tố di truyền và môi trường

Họ không thấy được, con người là một thực thể xã hội tích cực, chủ động trước tự nhiên, có thể cải tạo tự nhiên, xã hội và bản thân để phát triển nhân cách Vì phủ nhận tính tích cực hoạt động của con người nên họ không thể giải thích tại sao trong những điệu kiện của cùng một môi trường xã hội lại hình thành nên những nhân cách khác nhau về nhiều chỉ số, hoặc vì sao những người giống nhau về ngoại hình nhưng thế giới nội tâm, nội dung và hình thức hành vi lại được hình thành trong những môi trường xã hội khác nhau

Khoa học hiện đại đã chứng minh rằng, yếu tố bẩm sinh di truyền là những yếu tố thể chất - tiền đề vật chất của tâm lý, không định sẵn tâm lý Hoàn cảnh sống có vai

trò quan trọng, nhưng hoàn cảnh xã hội, nền văn hoá xã hội quyết định tâm lý con người, trong đó giáo dục là yếu tố chủ đạo, hoạt động của cá nhân mỗi người là yếu

tố trực tiếp quyết định sự phát triển tâm lý con người

5.2 Điều kiện, quy luật và động lực của phát triển tâm lý

5.2.1 Điều kiện phát triển tâm lý

5.2.1.1 Điều kiện thể chất

Đặc điểm cơ thể, đặc điểm của các giác quan của hệ thần kinh được xem là tiền đề vật chất, điều kiện thuận lợi hoặc gây khó khăn cho việc hình thành một hoạt động nào đó Song các đặc điểm thể chất của con người không phải là nhân tố quyết định, không phải là động lực của sự phát triển tâm lý

5.2.1.2 Các điều kiện sống

Các điều kiện sống có ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý của con người, nhưng chúng không quyết định trực tiếp đến sự phát triển tâm lý mà chúng tác động thông qua mối quan hệ qua lại giữa con người với hoàn cảnh Các ảnh hưởng bên ngoài tác động gián tiếp đến sự phát triển tâm lý cá nhân thông qua những điều kiện bên trong của con người, trong đó có kinh nghiệm riêng và vai trò chủ thể của cá nhân

Trong các nhân tố của cuộc sống, trước hết phải nói tới vai trò của vốn kinh

nghiệm xã hội, nền văn hoá xã hội, các mối quan hệ xã hội C.Mác đã chỉ rõ: “Bản

chất của con người là sự tổng hoà các mối quan hệ xã hội” Điều đó có nghĩa là

những đặc điểm tâm lý của cá nhân được quyết định bởi đặc điểm các mối quan hệ

xã hội mà cá nhân con người gia nhập vào đó với tư cách là thành viên của xã hội Quá trình phát triển tâm lý là quá trình con người lĩnh hội nền văn hóa xã hội, vốn kinh nghiệm xã hội, quá trình con người tiếp nhận nền văn hoá theo con đường tự phát và tự giác Con đường tự giác được thể hiện qua giáo dục, đó là sự tác động có mục đích, có kế hoạch, có phương pháp nhằm hình thành ở con người những phẩm chất nhân cách, đáp ứng các yêu cầu của xã hội Vì vậy, giáo dục là nhân tố chủ đạo, quyết định sự phát triển tâm lý của con người

5.2.1.3 Tính tích cực hoạt động của con người

Tính tích cực hoạt động của con người là nhân tố quyết định trực tiếp sự phát triển tâm lý Quá trình tác động qua lại giữa con người và môi trường được tiến hành

thông qua chính hoạt động của con người trong môi trường đó Hoạt động của con người có tính mục đích, tính xã hội được xem là điều kiện quyết định sự phát triển tâm lý

5.2.2 Quy luật chung của sự phát triển tâm lý

5.2.2.1 Tính không đồng đều của sự phát triển tâm lý

Trong những điều kiện, thậm chí ngay trong những điều kiện thuận lợi nhất của việc giáo dục thì những biểu hiện tâm lý, những chức năng tâm lý khác nhau … cũng không thể phát triển ở mức độ như nhau Có những thời kỳ tối ưu đối với sự phát triển một hình thức hoạt động tâm lý nào đó Chẳng hạn, giai đoạn thuận lợi cho sự phát triển ngôn ngữ là thời kỳ từ 1 đến 5 tuổi, cho sự hình thành nhiều kỹ xảo vận động là khoảng từ 6 đến 11 tuổi, cho sự hình thành tư duy toán học là giai đoạn

từ 15 - 20 tuổi

Ngay trong sự phát triển cơ thể trẻ cũng thể hiện tính không đồng đều Ví dụ, chiều cao và trọng lượng của trẻ tăng nhanh trong 2 năm đầu sau khi sinh và trong thời kỳ phát dục

Tính không đồng đều của sự phát triển tâm lý còn thể hiện ở chỗ có sự khác biệt về sự phát triển tâm lý giữa các cá nhân ngay trong cùng một độ tuổi Các chức năng tâm lý và ngay cả các nét tâm lý cá nhân của trẻ em khác nhau cũng không đạt một mức độ như nhau (dù chúng ở cùng một độ tuổi)

5.2.2.2 Tính toàn vẹn của tâm lý

Cùng với sự phát triển, tâm lý con người có tính toàn vẹn, thống nhất và bền vững Sự phát triển tâm lý là sự chuyển biến dần các trạng thái tâm lý thành các đặc điểm tâm lý cá nhân Tâm lý trẻ nhỏ phần lớn là một tổ hợp thiếu hệ thống, những tâm trạng rời rạc khác nhau Sự phát triển thể hiện ở chỗ những tâm trạng đó dần chuyển thành các nét nhân cách Chẳng hạn, tâm trạng vui vẻ, thoải mái nảy sinh trong quá trình lao động chung, phù hợp với lứa tuổi nếu được lặp lại thường xuyên

sẽ chuyển thành lòng yêu lao động

Tính toàn vẹn của tâm lý phụ thuộc khá nhiều vào động cơ chỉ đạo hành vi của trẻ Cùng với giáo dục, cùng với sự mở rộng kinh nghiệm sống, những động cơ hành vi của trẻ ngày càng trở nên tự giác, có ý nghĩa xã hội và ngày càng bộ lộ rõ trong nhân cách của trẻ Trẻ mẫu giáo thường hành động vì muốn thoả mãn một điều

gì đó và động cơ thay đổi luôn trong một ngày Nhưng thiếu niên và thanh niên

thường hành động do động cơ xã hội, do tinh thần nghĩa vụ, do sự phát triển toàn diện của bản thân … thúc đẩy

Trên đây là một số quy luật cơ bản của sự phát triển tâm lý trẻ em Những quy luật này chỉ mà một xu thế mà sự phát triển tâm lý của trẻ có thể xảy ra và chúng có sau so với ảnh hưởng của môi trường (trong đó có giáo dục) Sự phát triển và ngay

cả tính độc đáo của những xu thế đó cũng phụ thuộc vào điều kiện sống của trẻ (trước hết là giáo dục) Sự phát triển tâm lý của trẻ không tuân theo quy luật sinh học, mà tuân theo quy luật xã hội Dù bộ óc có tinh vi đến đâu đi chăng nữa nhưng không sống trong xã hội loài người, không được hưởng sự giáo dục và dạy dỗ của thế hệ trước thì trẻ cũng không thể trở thành nhân cách Do vậy, nắm được các quy luật nói trên, người lớn và các nhà giáo dục cần tạo điều kiện tốt nhất cho sự phát triển tâm lý của trẻ

5.2.3 Động lực của sự phát triển tâm lý

Sự phát triển là sự đấu tranh giữa các mặt đối lập, giữa các mâu thuẫn bên trong Vì vậy, động lực của sự phát triển là sự nảy sinh mâu thuẫn và giải quyết các mâu thuẫn đó

Trong sự phát triển tâm lý trẻ em thì đó là các mâu thuẫn biện chứng giữa cái mới và cái cũ; giữa cái đang được nảy sinh, đang được khắc phục trong quá trình dạy học và giáo dục; mâu thuẫn giữa nhu cầu mới nảy sinh do hoạt động và khả năng thoả mãn chúng; mâu thuẫn giữa khả năng của trẻ đang được phát triển trong những hình thức của các mối quan hệ đã được hình thành và các hình thức hoạt động

cũ; mẫu thuẫn giữa những yêu cầu ngày càng tăng của xã hội, của tập thể, của người lớn với trình độ phát triển tâm lý hiện tại của trẻ …

Việc nảy sinh các mâu thuẫn và việc trẻ em tích cực giải quyết các mâu thuẫn

đó dưới sự hướng dẫn của người lớn làm cho tâm lý của trẻ được hình thành và phát triển Tất nhiên,sự phát triển tâm lý của trẻ không phẳng lặng mà đầy biến động

trong đó có những cuộc khủng hoảng và đột biến tạo ra sự nhảy vọt về chất trong

quá trình phát triển tâm lý của trẻ (khủng hoảng ở lứa tuổi lên ba, ở tuổi thiếu niên 14-15 tuổi …)

5.3 Dạy học và sự phát triển tâm lý

Quan niệm cho rằng dạy học có tác dụng phát triển học sinh đã được thể hiện

ở nhiều nhà giáo dục kiệt xuất như J.J.Rutxô, I.G.Pextalôzi, A Đixtecvec, K Đ Usinxki … Chẳng hạn, K.D Usinxki cho rằng có hai cách tác động đến sự phát triển trí tuệ học sinh, đó là:

- Qua quá trình thu nhận tri thức mà trí tuệ được rèn luyện

- Hướng nhiều hơn vào chính bản thân sự phát triển, học sinh phải lĩnh hội một tài liệu học tập nhất định Con đường này dẫn đến hình thành tư duy lôgic Trong các quan điểm về mối quan hệ giữa dạy học và sự phát triển trí tuệ, có nhiều quan điểm khác nhau, như tựu chung lại có ba loại quan điểm cơ bản sau:

- Phát triển trí tuệ là quá trình độc lập, có những quy luật riêng, không phụ thuộc vào dạy học (Jêmx, J.Piaget …)

- Sự phát triển trí tuệ là kết quả tác động của nhiều yếu tố Dạy học có vai trò điều chỉnh mối liên hệ giữa các chức năng tâm lý (B.G.Ananhiev) …

- Dạy học là hình thức tất yếu bên trong và chung nhất quyết định sự phát triển trí tuệ Sự phát triển trí tuệ là qúa trình có bản chất xã hội lịch sử Các giai đoạn phát triển và các đặc điểm tâm lý cá nhân bị quy định bởi hệ thống tổ chức và cách thức truyền đạt cho cá nhân kinh nghiệm xã hội (L.X.Vưgôtxki, A.N.Lêônchiev)

Quan điểm cơ bản của L.X.Vưgôtxki là:

- Sự phát triển tâm lý của con người mang bản chất xã hội Sự phát triển không chỉ quy vào việc nắm tri thức, kỹ năng và sự phát triển diễn ra trong quá trình

dạy học mà còn đem lại những đặc điểm mới và cấu tạo lại các chức năng tâm

lý

- Đặc điểm nổi bật của tuổi đi học là xuất hiện và phát triển tính có ý thức, tính

có chủ định của các quá trình tâm lý đang xuất hiện và phát triển

- Dạy học và giáo dục đi trước sự phát triển; phát triển vừa là kết quả, vừa là

chức năng của dạy học và giáo dục Dạy học phải hướng vào vùng phát triển

gần nhất, hướng vào sự hình thành những cấu tạo tâm lý mới sẽ có ở người

học

Một mặt, L.X.Vưgôtxki chỉ rõ giữa dạy học và phát triển trí tuệ có mối quan

hệ chặt chẽ, mặt khác ông cũng không bỏ qua quy luật nội tại của bản thân sự phát triển tâm lý trẻ em Các quá trình nội tại của sự phát triển do dạy học sản sinh ra là lôgic của chúng

Sau L.X.Vưgôtxki, nhiều nhà tâm lý học Liên Xô (trước đây) đã đặc biệt chú

ý đến mối quan hệ giữa dạy học và sự phát triển tâm lý Các nhà khoa học đã chỉ rõ vai trò chủ đạo của dạy học và giáo dục đối với sự phát triển tâm lý Tuy nhiên, họ cũng nhấn mạnh vai trò chủ động, tích cực của bản thân trẻ Ở một mức độ nhất định, con người có khả năng tự giáo dục dưới sự chỉ đạo của, hướng dẫn của nhà giáo dục và những người xung quanh Để giữ được vai trò chủ đạo, giáo dục và dạy học phải kích thích, dẫn dắt sự phát triển chứ không chờ đợi sự phát triển Giáo dục phải đi trước một bước, đón trước sự phát triển, tạo điều kiện cho trẻ tích cực, chủ động giải quyết mọi mâu thuẫn, thúc đẩy sự phát triển của trẻ tới mức cao hơn

5.4 Sự phân chia các giai đoạn phát triển tâm lý

5.4.1 Quan niệm về sự phân chia các giai đoạn phát triển tâm lý

Sự phân chia các giai đoạn phát triển tâm lý là một trong những vấn đề quan trọng của Tâm lý học lứa tuổi

Trong thực tế, khi xem xét sự phát triển của con ngưòi dưới khía cạnh nguồn gốc phát sinh cá thể, các nhà tâm lý học phát triển cho rằng, sự nảy sinh, hình thành những mầm mống tâm lý của con người có từ trong thời kỳ bào thai Từ đó nảy sinh

vấn đề thai giáo, tiếp cận thai nhi từ trong bụng mẹ Tuy nhiên, việc nghiên cứu vấn

đề này còn nhiều tranh luận, vẫn chưa có thể khái quát những đặc điểm tâm lý thai

nhi Vì vậy, trong bài giảng này chỉ bàn đến sự phân chia giai đoạn phát triển tâm lý

từ khi con người sinh ra cho đến tuổi già

Tuân theo nguyên lý chung của mọi sự phát triển, sự phát triển tâm lý của con người từ khi sinh ra cho đến khi qua đời trải qua nhiều giai đoạn (còn gọi là giai đoạn lứa tuổi) Việc xác định chính xác các giai đoạn phát triển tâm lý, tìm ra các quy luật đặc thù của sự phát triển tâm lý trong từng giai đoạn cũng như quy luật và

cơ chế chuyển từ giai đoạn lứa tuổi này sang giai đoạn lứa tuổi khác có ý nghĩa to lớn về mặt lý luận và thực tiễn Sự phát triển tâm lý của con người về phương diện

cá thể là một quá trình chuyển đổi liên tục từ cấp độ, mức độ này sang cấp độ, mức

độ khác Ở mỗi cấp độ lứa tuổi, sự phát triển tâm lý đạt tới chất lượng mới và diễn ra theo các quy luật đặc thù

Xung quanh việc phân chia giai đoạn phát triển tâm lý có nhiều quan điểm khác nhau như:

 Quan điểm sinh vật hoá coi sự phát triển tâm lý tuân theo các quy luật tự nhiên của sinh vật, mang tính bất biến và được chia ra một cách tuyệt đối về các giai đoạn lứa tuổi

 Chủ nghĩa hành vi không thừa nhận khái niệm lứa tuổi Họ coi sự phát triển tâm lý chỉ là tính kỹ xảo hành vi, vì vậy không có sự phân chia phát triển tâm

lý theo giai đoạn lứa tuổi

 Trái lại, các nhà tâm lý học Macxit có quan niệm đúng đắn về lứa tuổi và sự phát triển tâm lý theo giai đoạn lứa tuổi

Chẳng hạn: L.X.Vưgôtxki coi lứa tuổi như là một thời kỳ, một mức độ phát

triển nhất định, có ý nghĩa đối với sự phát triển chung của con người L.X.Vưgôtxki căn cứ vào những thời điểm mà sự phát triển tâm lý có những đột biến để xác định thời kỳ phát triển tâm lý theo quan điểm xã hội lịch sử Đặc điểm tâm lý ở mỗi giai đoạn lứa tuổi được quyết định bởi một tổ hợp nhiều yếu tố như các đặc điểm của hoàn cảnh sống, các đặc điểm cơ thể, đặc điểm của các yêu cầu đề ra cho trẻ ở giai đoạn đó, do mối quan hệ của trẻ với thế giới xung quanh, trình độ tâm lý mà trẻ đã đạt được ở giai đoạn trước đó …

Các nhà tâm lý học Macxit cũng chỉ rõ mối liên hệ giữa trình độ phát triển của quan hệ quan hệ với thế giới xung quanh, trình độ phát triển của các tri thức, các phương thức, các năng lực quyết định thời kỳ lứa tuổi

Sự biến đổi các điều kiện sống của trẻ, sự biến đổi các hình thức dạy học và giáo dục là nhân tố cơ bản quyết định đặc điểm lứa tuổi

Nhà tâm lý học A.N.Lêônchiev chỉ ra rằng, sự phát triển tâm lý của con người gắn liền với sự phát triển hoạt động, trong đó hoạt động chủ đạo ở mỗi giai đoạn lứa tuổi có tính quyết định

Lứa tuổi chỉ có ý nghĩa như là yếu tố thời gian trong quá trình phát triển của trẻ Tuổi không quyết định trực tiếp sự phát triển nhân cách Những đặc điểm lứa tuổi là đặc điểm chung, đặc trưng, điển hình cho lứa tuổi đó, nói lên xu hướng phát triển chung Lứa tuổi không phải là phạm trù tuyệt đối, bất biến Giai đoạn lứa tuổi chỉ có ý nghĩa tương đối Tuổi có thể phù hợp với trình độ phát triển của trẻ, có thể

đi trước hoặc chậm hơn sự phát triển Dạy học và giáo dục phải hướng trẻ vào vùng

phát triển gần nhất của trẻ Giúp trẻ đạt mức độ phát triển cao hơn

5.4.2 Các gia đoạn phát triển tâm lý theo lứa tuổi

Có nhiều cách phân chia giai đoạn phát triển tâm lý theo lứa tuổi

5.4.2.1 Căn cứ theo sự phát triển tư duy của trẻ từ lúc sinh ra đến tuổi thiếu niên

Theo cách phân chia này, J.Piaget đã chia sự phát triển của trẻ em thành 4 giai đoạn:

- Giai đoạn cảm giác vận động (giác động): từ sơ sinh đến 2 tuổi

- Giai đoạn tư duy tiền thao tác: từ 2 tuổi đến 7 tuổi

- Giai đoạn thao tác cụ thể: từ 7,8 tuổi đến 11,12 tuổi

- Giai đoạn thao tác hình thức: từ 11,12 tuổi đến 14,15 tuổi

5.4.2.2 Căn cứ vào những thay đổi trong cấu trúc tâm lý của con người, sự trường thành về cơ thể, những thay đổi cơ bản trong điều kiện sống và hoạt động của con

người Theo cách phân chia này thì sự phát triển tâm lý của con người theo các giai đoạn lứa tuổi sau:

 Giai đoạn sơ sinh và hài nhi (từ 0-1 tuổi): Hoạt động giao lưu cảm xúc trực

tiếp với người lớn, trước hết là người mẹ chiếm vị trí hàng đầu, quyết định sự hình thành và phát triển tâm lý của trẻ Giai đoạn này gồm hai thời kỳ:

- Thời kỳ sơ sinh: 2 tháng đầu tiên sau khi sinh

- Thời kỳ tuổi hài nhi: từ 2 tháng đến 1 năm

 Giai đoạn trước tuổi học (1 tuổi đến 6 tuổi), gồm tuổi vườn trẻ và tuổi mẫu

giáo

- Tuổi vườn trẻ (từ 1 tuổi đến 3 tuổi): hoạt động với đồ vật giữ vai trò chủ

đạo, sự phát triển ngôn ngữ của trẻ em lứa tuổi này là thành tựu nổi bật, xuất hiện những tiền đề của sự hình thành nhân cách

- Tuổi mẫu giáo (từ 3 tuổi đến 6 tuổi): vui chơi trở thành hoạt động chủ

đạo ở lứa tuổi này, ở trẻ có sự phát triển mạnh về trí lực, nhân cách

 Giai đoạn tuổi đi học, có thể chia thành 4 thời kỳ sau:

- Thời kỳ đầu tuổi học (từ 6 tuổi đến 11 tuổi - nhi đồng hoặc học sinh tiểu

học): Hoạt động học tập là hoạt động chủ đạo của học sinh nhỏ Thời kỳ này ở trẻ phát triển mạnh về nhận thức, tình cảm, ý chí, ý thức và nhân cách

- Thời kỳ giữa tuổi học (từ 12 tuổi đến 15 tuổi - thiếu niên hoặc học sinh trung học cơ sở): Đây là quãng đời diễn ra những biến cố rất đặc biệt, xuất hiện những khủng hoảng, xu hướng vươn lên làm người lớn Ở lứa

tuổi này, hoạt động chủ đạo là học tập và quan hệ giao tiếp với bạn Lứa tuổi này có sự phát triển mạnh về nhận thức trí tuệ, tình cảm, ý chí và các phẩm chất nhân cách

- Thời kỳ cuối tuổi học sinh (từ 15 tuổi đến 17,18 tuổi - đầu tuổi thanh

niên hoặc học sinh trung học phổ thông): Sự phát triển thể chất đang hoàn chỉnh, có sự trưởng thành về giới tính, vai trò xã hội của trẻ thay đổi rõ rệt; hoạt động học tập gắn liền với xu hướng học lên, xu hường chọn nghề, vào đời; sự phát triển trí tuệ ở mức cao, có sự phát triển mạnh về tự ý thức, tự đánh giá, thể hiện rõ ý thức nghề nghiệp và sự chuẩn bị cho cuộc sống tương lai; thể hiện rõ tính tích cực xã hội, hình thành mạnh mẽ thế giới quan; đời sống tình cảm phong phú, đa dạng, tình bạn có cơ sở lý trí và khá bền vững, nảy sinh tình yêu nam nữ

- Thời kỳ sinh viên (từ 18,19 tuổi đến 24,25 tuổi): Sự phát triển thể chất ở

mức độ hoàn thiện, vai trò xã hội của sinh viên thể hiện rõ nét, hoạt

động của sinh viên mang tính nghề nghiệp, chính trị xã hội, văn hoá, nghệ thuật, thể dục thể thao … thể hiện rõ năng lực tự đánh giá, tự ý thức, tự giáo dục, phát triển định hướng giá trị nhân cách và định hướng giá trị xã hội

 Giai đoạn tuổi trưởng thành (từ 24,25 tuổi đến 45,50 tuổi)

Cuộc sống lao động nghề nghiệp và cuộc sống gia đình, nghĩa vụ gia đình và nghĩa vụ xã hội nặng nề hơn

 Giai đoạn người có tuổi (từ 50-55 tuổi trở đi)

Là tuổi con người giàu kinh nghiệm sống và cống hiến nhiều nhất cho xã hội,

bắt đầu xuất hiện dấu hiệu khủng hoảng giữa đời, thể hiện sự chậm chạp Từ 60 tuổi

trở đi xuất hiện sự thoái hoá dần các cơ quan nội tạng như hệ thần kinh Xuất hiện

một số bệnh tuổi già như giảm trí nhớ, phản ứng chậm chạp, có hội chứng về hưu …

Như vậy, mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn lứa tuổi nói trên có những đặc điểm tâm

lý đặc trưng Sự chuyển từ thời kỳ này, giai đoạn này sang thời kỳ khác, giai đoạn

khác gắn liền với sự xuất hiện những cấu tạo tâm lý mới của nhân cách