Một vài tìm hiểu về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của dân tộc Mường ở Phú Thọ

Ni m tin vào thiêng liêng, cái siên... Nguy n Chính cho r ng tín ng ng là tín ng ng tâm linh, vì tín ng ng tâm linh là h t nhân c a tín ng ng, tôn giáo... Tín ng ng, theo cách hi u thông

2.2 Tín ng ng th cúng t tiên c a ng i M ng

Phú Th hi n nay

Ch ng III : Ho t đ ng th cúng t tiên c a ng i M ng

Phú Th hi n nay - Th c tr ng và gi i pháp 3.1 Th c tr ng c a xu h ng ho t đ ng th cúng t

tiên c a ng i M ng Phú Th hi n nay 3.2 Ph ng h ng, gi i pháp nh m đ nh h ng đúng

đ n ho t đ ng th cúng t tiên c a ng i M ng Phú Th hi n nay

K t lu n Danh m c tài li u tham kh o

M ng Phú Th Nó có m t t t là luôn luôn nh c con cháu r ng ph i nh

l y ngu n khi u ng n c, nh công ng i tr ng cây khi n qu Ph i bi t

kính tr ng và ph ng d ng ông bà, b m lúc sinh th i và th ph ng khi

m t Nó s thành cao, tinh khi t khi coi đó là m t cái nét v n hoá truy n

th ng c a ng i M ng Song nó s tr thành phi n toái khi mang m u s c

mê tín d đoan, nh h ng c a nó r t l n đ i v i đ i s ng kinh t c a con

ng i nói chung và ng i M ng nói riêng

Trong giai đo n hi n nay, n c ta đang phát tri n theo n n kinh t th

tr ng, m c a, h i nh p qu c t , t ng b c dân ch hoá đ i s ng xã h i

M t khác còn có s phân hoá giàu nghèo trong xã h i, môi tr ng b ô

nhi m, xu t hi n các m t trái c a khoa h c công ngh , trình đ dân trí th p

v.v… đó là nh ng nguyên nhân xã h i, tâm lý và nh n th c d n đ n vi c

tín ng ng, tôn giáo ngày m t gia t ng Ho t đ ng th cúng t tiên đ c

di n ra m t cách r t ph bi n trong các gia đình ng i M ng i u đó đã

góp ph n gìn gi giá tr t t đ p c a V n hoá truy n th ng, nh ng m t khác

nó c ng có tác đ ng tiêu c c là thúc đ y kích thích mê tín d đoan phát

tri n c n tr s nghi p xây d ng n n v n hoá tiên ti n, đ m đà b n s c dân

t c do ng C ng s n Vi t Nam lãnh đ o Nh ng nguyên nhân đó là do

h có nh ng quan ni m v b n th và mê tín, nhân sinh c a con ng i

cúng t tiên c a dân t c M ng đ th y đ c th c tr ng, tích c c, tiêu c c,

quá trình v n đ ng phát tri n, đ giúp chúng ta có đ nh h ng đúng trong

vi c th cúng t tiên và th c hi n th ng l i cu c v n đ ng “toàn dân xây

d ng đ i s ng v n hoá” do nhà n c phát đ ng

2 TÌNH HÌNH NGHIÊN C U C A TÀI :

Xung quanh v n đ tín ng ng c a dân t c M ng c ng đ c nhi u

nhà khoa h c nghiên c u, “Các hình th c tôn giáo khai và s phát tri n

c a nó” c a Tô-ca-Rép; Nxb Chính tr qu c gia 1994”; Vi t Nam phong t c

c a Phan K Bính, Nxb Thành ph H Chí Minh 1999 ; “Tín ng ng dân

gian Vi t Nam” Lê Nh Hoa, Nxb V n hoá thông tin 2000 ; “V n hoá tâm

linh” Nguy n ng Duy, Nxb Hà N i, 1996 ; “V tôn giáo tín ng ng Vi t

Nam hi n nay” ng Nghiên V n, Nxb KHXH, Hà N i, 1996…

Ngoài ra còn nhi u bài vi t công b trên các t p chí : C ng s n, T

t ng v n hoá, Thông tin lý lu n, V n hoá ngh thu t, dân t c h c… Nói

chung là các công trình nghiên c u c a các tác gi nói trên nó r t đa d ng

nh m đ nh h ng đúng đ n ho t đ ng này trong đ i s ng c a nhân dân nói

chung - riêng dân t c M ng trong giai đo n hi n nay

* C s lý lu n c a vi c kh o c u th hi n đ tài nay d a trên quan

đi m c a ch ngh a Mác-Lênin, t t ng H Chí Minh và đ ng l i chính

sách c a ng và Nhà n c v Tôn giáo - Tín ng ng

* Báo cáo đ c trình bày trên c s s li u thu th p đ c qua các

sách, báo, t p chí, và các cu c thâm nh p th c t m t s huy n c a t nh

Phú Th và Hoà Bình nh : Thanh S n, Yên L p, H Hoà, Kim Bôi, K

h n ch m t tiêu c c c a tín ng ng th cúng t tiên cho phù h p v i yêu

c u s nghi p xây d ng n n v n hoá đ m đà b n s c dân t c

7 Ý NGH A TH C TI N :

* K t qu c a báo cáo góp ph n vào vi c gi gìn và phát huy nh ng

giá tr v n hoá truy n th ng c a n c ta hi n nay H n th nó còn dùng làm

tài li u tham kh o cho nh ng môn h c có liên quan t i v n hoá truy n

th ng và tín ng ng tôn giáo

8 K T C U C A BÁO CÁO :

I NGU N G C L CH S C A NG I M NG PHÚ TH

- Hi n nay dân s c a ng i M ng đ ng hàng th sáu trong đ i gia

đình 54 dân t c Vi t Nam và v i dân s đó thì h sinh s ng t p trung các

t nh sau : Hoà Bình, Phú Th , Thanh Hoá, S n La, Hà Giang, L ng S n,

Yên Bái

- Theo kh o sát n m 1994, Vi t Nam 927.693 ng i M ng c trú

H s ng xen k v i nhi u dân t c nh : Hmông, Thái, Tày, Nùng, Vi t,

Dao Ph m vi c trú c a h r t r ng rãi nh ng t p trung ch y u là các

tình mi n núi phía B c

- Ng i M ng Phú Th thì t p trung đông nh t huy n Thanh

S n, Yên L p, H Hoà đây t p trung kho ng trên g n 30 v n ng i,

chi m kho ng 35% dân s c a ng i M ng trên toàn qu c Tr c n m

1945 c c u xã h i thì nó t n t i Th Tù, Th Lang, c u trúc g m 8 t ng và

46 làng M t khác, v i l ch s r t r ng r v i m h đ t con r ng cháu tiên 18

đ i vua Hùng xây d ng đ t n c Xét v ngu n g c l ch s thì đây là n i

đ u tiên mà con ng i ra đ i và sinh s ng v i nh ng đ i s ng l c h u: lúc

đó thì ch t n t i các t c ng i nguyên thu ch a có s phân bi t ng i

M ng và ng i Kinh và các dân t c khác theo dòng l ch s thì m t nhóm

ng i do đi u ki n v dân s , th c n… đã tách ra và sau này v i quá trình

ti n hoá thì nhóm ng i này tr thành ng i Kinh còn nhóm còn l i là các

dân t c khác, trong đó có dân t c M ng chi m s l ng khá đông

- M t khác, còn c n c vào ngôn ng , ngôn ng c a ng i M ng

thu c nhóm Vi t - M ng, trong ng h Nam Á: “Ng i M ng là m t b

c u thành m t b t c riêng Song t đó đ n nay c Vi t l n M ng v n gi

đ c c c u th ch t g c c a t tiên tr c ti p s n sinh ra mình tr c khi

phân chia” (1)

- Ngoài ra, các nhà kh o c h c còn tìm đ c khá nhi u các di tích

l ch s thu c v n hoá phùng nguyên, đ ng đ u, đông s n đây; c n nh c

đ n là tr ng đ ng c thu c huy n Thanh S n th y vào th k th IV và

đ c các nhà kh o c đánh giá r t cao v giá tr v n hoá c a dân t c

M ng, nó th tín ng ng c a ng i M ng trong t ng giai đo n l ch s

Tr i qua hàng nghìn n m lao đ ng sáng t o ng i M ng đã t o nên

nh ng trung tâm n i ti p cho mình trong c ng đ ng M ng c n c :

Thanh S n, Yên L p, H Hoà, Thanh Ba Thanh S n là vùng núi và là

huy n r ng nh t c a t nh Phú Th và có s l ng ng i M ng đông nh t,

Yên L p là huy n Trung du và ng i M ng s ng t p trung ven sông và

các s n núi Ng i M ng thì di c theo h ng tây, còn ng i Dao di u

tr ng xu ng phía Nam, còn ng i M ng đang có xu h ng d ng l i đ

đ nh canh, đ nh c đ n đ nh cho đ i s ng

Theo sách dân t c h c Vi t Nam đã kh ng đ nh r ng ng i M ng

có khá nhi u tên : Moc, Mual, Moi, M i Bi, Áo tá ( u tá), và phân ra thành

nhi u lo i m ng khác nhau : M ng Bi, M ng vang, M ng đ ng,

M ng thành Tuy ngôn ng h có khác nhau chút ít nh ng phong t c t p

quán c a h gi ng nhau Ngoài ra xétv đ i s ng - hay nói cách khác là

trang ph c c a ng i M ng v i các dân t c khác Thanh s n - Phú Th

nh ng ng i M ng thì h áo váy đen và áo cóm qu n thì là qu n chân

què Váy đen th ng là con trai m c và ph n th ng m c áo cóm, nh ng

ngày h i l n thì ng i ph n M ng m c b qu n áo dài thêu r t đ p

c tr ng n a c a v n hoá M ng Phú Th là : “C m đ nhà gác,

n c vác, l n thui, ngày lui, tháng t i” do đa ph n là h s ng các s n

đ i và các vùng đ i núi, Trung du, vùng xâu, vùng xa, c ng s khó kh n v

giao thông, thông tin liên l c… M t khác h u h t là nh ng ng i dân

tr ng nh t và đ c đ t v trí r t thiêng liêng là bàn th t tiên, nó đ c

đ t gian th nh t, trên sà g Trong nhà sàn c a dân t c M ng Phú th

có nh ng cái r t đ c tr ng và v n gi nguyên đ c các nguyên t c c a

ng i nhà sàn Nhà sàn đ c k t c u 12 c t ch ng, c t th 2 (phía đ u

nhà - n i có c u thang) đó là c t thiêng c a ng i M ng đây, h g i c t

đó là “c t ch ” ; c t ch “thì h không đ c treo b t k m t th gì,

không đ c bu c trâu, bò vàu đây K t c u nhà sàn c a ng i M ng Phú

Th thì th ng là có 5 gian ; gian 1 : Bàn th ; gian th 2 : n i đàn ông

trong nhà và khách là nam gi i ng ; gian th 3 : là b p và phía bên tay trái

là bu ng c a khách ph n ; gian th 4 : ph n trong nhà và ch n bát và

đ dùng t trang gia đình ; gian th 5 : là gian ph i thóc, qu n áo (th ng

là đ bên trái) C u thang c a ng i M ng đây th ng đ bên tay ph i

và không có tay vn ó là nh ng ki n trúc làm nhà mang đ m tín ng ng

r t riêng c a dân t c M ng đây

Dù là đâu và là ng i c a dân t c nào thì ng i dân c ng có phong

t c t p quán c a mình ; phong t c c a dân t c nào h u nh đ c g n li n

th n núi, th n sông, ng i có công xây d ng b n làng và h th ng cúng

vào nh ng ngày l t t, ngày l y h n lúa, h đi n, th ng đi n, mùng 1, hôm

r m, th ng là có các hoa qu ngon h ki m đ c trong r ng - h có

nh ng bài kh n r t đ c bi t Sau đình là mi u c a ng i M ng, th ng

làm các xóm r t s sài, h đan nh ng t m phên và ph lên đó b ng các

t m v i Sau đó h đ t bát nhang lên trên, mái th ng là lá c , th ng đ c

đ t trên 4 c c tre và h th các Th tù, Th lang, t c th v t thiêng… “th n

linh chúa đ t” (th th th ), khi kh n thì h kh n cùng các ma núi, ma su i,

ma r ng…

Nh ng ngôi đình, mi u th này c a ng i dân t c M ng là nó tr c

h t là th hi n mong mu n c m c a dân t c M ng “c u cho m a

thu n, gió hoà”, c u cho cây trái đ c mùa, lúa xanh t t, n ng bông…

nh ng sau đó nó còn th hi n tín ng ng nh v nh ng ng i đ c coi nh

là t tiên gây d ng lên b n m ng (t c th t tiên) và nh đã trình bày

trên trong nhà c a t ng gia đình ng i M ng h còn có các bát h ng,

ch th riêng ông bà, cha m đã sinh thành ra mình mà sau khi h m t h

không bao gi b lãng quên và ng i M ng quan ni m r ng ; con ng i

sau khi ch t thì ch ph n xác là ch t còn ph n h n thì đ c đ u thai sang

m t ki p khác - t c là h đ c s ng m t th gi i khác - th gi i c a các

th n linh

Ch c ch n r ng b t c ai khi nói đ n đ i s ng tâm linh c a dân t c

M ng l i không nh c đ n “Mo” M ng C ng nh ng i Vi t (Kinh)

s ng g n bó v i nhau trong các xóm, làng thì ai mà ch bi t đ n “tuyên

M t tr i lên sáng r ng, sáng c Sáng c chín đ t, m i ph ng chân tr i…

Nh ng câu th trên ch là trích đo n đ u tiên c a bài mo m ng

Phú Th , nó di n t đ c ngu n g c s n sinh ra b n m ng và sinh ra con

ng i và qua đó v i đ i s ng v t ch t thi u th n và h hình thành các

quan ni m, quan đi m, kiêng k … mà sau này nó tr thành chính tín

Có th nói r ng ngôi nhà sàn M ng , các phong t c t p quán : m

th c, canh tác, th cúng… nó là các đ c đi m r t riêng cho dân t c M ng

c n c nói chung và đ c th hi n rõ Phú Th Ngôi nhà sàn M ng

v ng trãi trên s n núi Nh ng dàn c ng chiêng s c bùa r n ràng m i khi

xuân v Nh ng t i sinh ho t hát th ng đang, b meng, hái x ng (2) b n

rn b c chân ng i đi, k Nh ng b c p váy M ng đ c đáo tôn cao v

đ p thi u n M ng S tinh t trong sinh ho t nh ng món n mang đ m

b n ch t dân t c R t nhi u t p t c kiêng ky, ng i M ng còn gi và duy

trì trong đ i s ng đ ng đ i đã đ a chúng ta l n tr v g n g i bên nhau,

n p s ng M ng đang có s hoà h p đ tìm v c i ngu n c a m t n n v n

hoá ông S n r c r th i đ u d ng n c c a dân t c

Quan đi m c a ch ngh a duy tâm v tín ng ng :

Ch ngh a duy tâm khách quan v i đ i bi u nh Platon và Hêghen…

đ u xu t phát t th c th “ý ni m”, “ý ni m tuy t đ i” đ lý gi i các hi n

t ng l ch s xã h i, trong đó có tín ng ng Nói chung h đ u cho r ng tín

ng ng, tôn giáo là m t s c m nh k bí thu c “tinh th n” t n t i v nh h ng,

là cái ch y u đem l i sinh khí cho con ng i Các ông đã l y “tinh th n”

ho c “ý th c” đ thay th cho con ng i hi n th c, h đã th n bí hoá hi n

t ng tín ng ng, h không th y đ c m i quan h gi a con ng i v i th

gi i hi n th c, không th y đ c m t xã h i c a tín ng ng

Quan đi m th n h c c a tíng ng ng:

Các nhà th n h c nh Tomalđa canh, Pnôntilích K.lê mach , U.oat,

Et rôtcho v.v xem tín ng ng tôn giáo là tin vào cái thiêng liêng, cái

huy n bí, đó nó ch a n s c m nh siêu nhiên có th c u giúp con ng i

kh kh đau và có đ c h nh phúc Ni m tin vào thiêng liêng, cái siên

nhân đây chính là ni m tin vào th ng đ , tin vào cái “t i th ng” là tiêu

chí quy t đ nh c a tín tín ng ng tôn giáo M t s nhà tôn giáo đ ng đ i

cho r ng : “tín ng ng không ph i là m t th th gi i quan t bi n, c ng

không ch là tin vào ni m tin, nó là m t th thái đ sinh t n, m t th t lý

gi i” (3)

Các quan đi m khác v tín ng ng :

Spenset, Durkheim, M.Wber t góc đ xã h i h c đã có cái nhìn m i

v tôn giáo Spenser, Duikheim coi xã h i nh m t hi n th c siêu hình,

nuôi d ng b ng m t ý th c t p th , ý th c đó l i đ c t o b i ni m tin,

nh ng tình c m c a m i thành viên Ni m tin tín ng ng tôn giáo chính là

x nh c a đ i s ng xã h i Durkheim cho r ng : “tín ng ng” là tr ng thái

t t ng, n m các bi u t ng và đ c th hi n thông qua các l nghi th

cúng Theo ông tín ng ng “tô tem” c a ng i nguyên thu là bi u t ng

th n linh (cái thiêng) v a là bi u t ng c a c ng đ ng xã h i (cái th t c)

là ph bi n trong xã h i nguyên thu

M.weber l i cho r ng : tín ng ng, tôn giáo có trong m t ki u d ng

c th nh : “m t d ng đ c bi t c a ho t đ ng trong c ng đ ng”, g n v i

“các th l c siêu nhiên” (4) Thông qua các hình th c tín ng ng, tôn giáo

thì ông đã th y s tác đ ng c a tín ng ng, tôn giáo đ i v i đ i s ng tinh

th n c a ch ngh a t b n

Freud ti p c n tín ng ng b ng ph ng pháp phân tâm h c, ông cho

r ng tín ng ng là s n ph m c a vô th c, là “s th ng hoa”, “ni m hân

hoan” c a ng i nguyên thu trong t c “ n th t v t t ” đó chính là nh ng

hành đ ng h n ch v đ o đ c và tín ng ng

Tylor, t góc đ nhân lo i h c, xem tín ng ng tôn giáo là “lòng tin

vào nh ng v t linh”, các v t y là mama hay Wakan mang tính diêu nhân

và đ u có linh h n (animé) Ông cho r ng : “M t tr i và các vì tinh tú, cây

c i, sông ngòi, gió và mây tr nên nh ng t o v t s ng đ ng và c ng có

cu c s ng nh ng i và sinh v t” (5)

Phoi- -b c: “ Xu t phát t s th c là s tha hoá v m t tôn giáo, t

s phân hoá th gi i thành th gi i tôn giáo, th gi i t ng t ng và th

gi i hi n th c” (6) đã hoà tan th gi i tôn giáo và c s tr n t c c a nó

không th y r ng “tình c m tôn giáo” c ng là s n ph m xã h i (7) T đó

ông có ch tr ng thay tín ng ng c đ c b ng m t tôn giáo khác đó là

tình yêu th ng gi a ng i v i ng i trên tr n gian

Tóm l i, các cách ti p c n trên v tín ng ng do h n ch v l ch s

và l i ích giai c p nên đã đi đ n nh ng k t lu n ch a có c s khoa h c

Ch ngh a duy tâm cho r ng, tín ng ng là hi n t ng th n bí siêu th c,

ch có th c m nh n, tin và không th lý gi i đ c, ho c c ng ch là hi n

t ng t nhiên mang tính b m sinh

Quan đi m c a xã h i h c ch y u đi sâu vào phân tích ch c n ng xã

h i, vai trò và nh h ng c a tôn giáo, tín ng ng, nh ng l i phân tích tín

ng ng - tôn giáo tách r i đ i s ng tinh th n phong phú c a con ng i

ch a th y đ c ranh gi i gi a các hi n t ng tôn giáo và phi tôn giáo

Còn các quan đi m khác, thì ch y u đi sâu vào nghiên c u s th

hi n c a n i tâm, đó là ni m tin, tâm lý tôn giáo, song còn ch a th y đ c

m t xã h i c a tín ng ng, tôn giáo

quan đi m c a Phoi- -B c đã ch ra đ c ngu n g c nh n th c c a

tín ng ng, tôn giáo u tranh ch ng l i quan đi m duy tâm và tôn giáo

trong quan ni m con ng i, v th ng đ , tuy nhiên khi phân tích và phê

phán ch ngh a duy tâm, tôn giáo, ông đã không th y đ c ch c n ng c a

tôn giáo và ngu n g c xã h i c a nó, đ c bi t là ch a th y đ c ch c n ng

“ n bù h o” vì th , mà sông đã r i vào l p tr ng duy tâm trong vi c

gi i quy t v n đ xã h i trong đó có tín ng ng, tôn giáo

Theo chúng tôi, đ có cái nhìn khách quan, t ng th , khoa h c đ i

v i hi n t ng tín ng ng, tôn giáo, thì c n ph i có ph ng pháp ti p khoa

h c, đúng đ n, đó là ph ng pháp duy v t, bi n ch ng và duy v t l ch s

v i các quan đi m th c ti n, l ch s - c th , h th ng c u trúc rõ ràng

2.1.2 : Quan đi m tri t h c Mác xít v tín ng ng :

Tín ng ng là “s tin t ng vào s c m nh c a m t đ ng thiêng

liêng và nh ng giáo lý c a m t tôn giáo (8)

Tr c khi trình bày quan đi m tri t h c Mác xít v tín ng ng, tôn

giáo, thì chúng tôi mu n đi m qua tình hình t n ng ng Vi t Nam… ti p

c n t góc đ v n hoá dân gian xem tín ng ng là tín ng ng dân gian v i

các nghi l th cúng th hi n qua l h i, phong t c t p quán, truy n th ng

c a dân t c Vi t Nam Theo GS ng Nghiêm V n xem “tín ng ng là

m t y u t chính c a tôn giáo, quy đ nh s c m nh c a tôn giáo đó v i đ i

s ng c a c ng đ ng” (9) Nguy n Chính cho r ng tín ng ng là tín ng ng

tâm linh, vì tín ng ng tâm linh là h t nhân c a tín ng ng, tôn giáo ó là

ni m tin s trông c y và yêu m n m t th gi i siêu nhiên mà con ng i v i

kinh nghi m và tri th c đã ch a lý gi i đ c (10) Tô Ng c Tham cho r ng

tín ng ng là ni m tin c a con ng i, nh ng đi u, nh ng s v t, nhân v t

nào đó Ni m tin này không gi i thích đ c vì nó đ i l p v i t duy khoa

h c

Ngoài ra còn Nguy n V n Ki m và Nguy n Chí B n, Nguy n Qu c

Ph m nhìn d i góc đ tôn giáo h c và v n hoá h c xem tín ng ng, tôn

giáo là m t hi n t ng thu c ý th c xã h i và xem tín ng ng là m t b

ph n c u thành nên v n hoá đ c th hi n qua nghi l th cúng, là lòng

Trên đây là các quan đi m v tín ng ng c a các nhà khoa h c Vi t

Nam Chúng ta tr l i quan đi m c a các nhà kinh đi n và ch ngh a

th c, mà ng c l i tín ng ng, tôn giáo có ngu n g c t ho t đ ng th c

ti n v t ch t trong quá trình phát tri n c a l ch s , theo s phát tri n c a

l ch s thì các hi n t ng th c ti n, tính th n bí c a tín ng ng d n đ c

làm rõ ó là m i quan h gi a tín ng ng và ho t đ ng th c ti n

Ch ngh a duy tâm xu t phát t các ph m trù mang tính t li u nh

“t ý th c”, “tinh th n tuy t đ i”, “ý chí thánh linh”… đ gi i thích l ch s ,

coi đó là ti n đ đ h c u l ch s Ng c l i, ch ngh a Mác-Lênin l i cho

r ng ho t đ ng s n xu t v t ch t là đi m xu t phát c a l ch s nhân lo i

Tín ng ng, tôn giáo là m t hi n t ng l ch s , là m t s n ph m c a m t

th i đ i nh t đ nh C.Mác nói “đ có th đ kích vào các quan h hi n t n

n ph i xoá b cái thông hào quan thiêng liêng c a chúng” S phê

Trong tác ph m phê phán c ng l nh, Gôta, C.Mác cho r ng, do tín

ng ng c a giai c p t s n ch ng qua ch là các lo i t do tín ng ng tôn

giáo Giai c p vô s n không ch d ng l i t do tín ng ng, tôn giáo mà

nó còn đòi h i c t do tín ng ng không tôn giáo, ngh a là t do tín

ng ng vô th n, t do tín ng ng c a giai c p t s n ch ng qua ch là s

dung th đ các lo i t do tín ng ng, tôn giáo, còn ng thì ng c l i, ra

s c gi i thoát l ng tri c a con ng i ra kh i bóng ma tôn giáo” (14)

Quy n t do c a con ng i, trong đó có quy n tín ng ng là m t quy n

ph bi n, quy n đ c m đ o theo b t lu n ki u nào, đ c hành đ o theo

tôn giáo riêng c a mình c quy n tín ng ng là m t quy n ph bi n c a

con ng i (15)

Nh v y, khác h n v i các nhà duy tâm l y ý th c tín ng ng đ gi i

thích lch s , coi tín ng ng, tôn giáo là m t ph m trù v t qua l ch s và

là cái th n bí, v nh h ng M t khác các nhà Mác-xít xu t phát t quan đi m

h th ng - c u trúc xem tín ng ng nh m t hi n t ng l ch s và đ ng

th i c ng là m t b ph n ý th c xã h i có quy lu t hình thành và t n t i

riêng Tín ng ng v a là m t “chính th ” hoàn ch nh v a là m t “y u t ”

trong m t h th ng m t chính th l n, đó là toàn b đ i s ng tinh th n xã

bên trong c a tín ng ng quy đ nh m i n i dung c a tín ng ng ó là ý

th c, t t ng, tình c m, ni m tin ch y u, y u t bên ngoài đ c bi u hi n

b ng các hình th c bên ngoài, đó là h th ng l nghi đ c bi u hi n thông

qua t p t c, thói quen truy n th ng… tín ng ng nói chung là m t b ph n

ý th c xã h i ph n ánh nh ng quan h xã h i hi n t n

Tín ng ng, theo cách hi u thông th ng là tín ng ng, tôn giáo

Th c ra v n i dung ph n ánh và hình th c thì tín ng ng và tôn giáo, tuy

xung quanh cu c s ng c a chính con ng i Tín ng ng, tôn giáo đ u có

ngu n g c xã h i, nh n th c, tâm lý trong quá trình hình thành và t n t i,

đ u có ch c nông nghi p đ n bù h o và xoa D u n i đau hi n th c và

h ng t i s gi i thoát v tinh th n

Ph nghen cho r ng : “T t c m i tôn giáo ch ng qua ch là s ph n

ánh h o vào đ u óc con ng i - c a nh ng l c l ng bên ngoài chi ph i

cu c s ng hàng ngày c a h ; ch là s ph n ánh trong đó có l c l ng tr n

th đã mang hình th c siêu th n th ” (16) và “bên c nh nh ng l c l ng

siêu nhiên, l i còn có các l c l ng xã h i tác đ ng - nh ng l c l ng này

tuy có m t tích c c nh ng m t tiêu c c là ph n nhi u Th c t l ch s đã

ch ng minh, tín ng ng, tôn giáo là v t c n r t l n trong l ch s phát tri n

c a nhân lo i

2- Tín ng ng, tôn giáo đ u là s th hi n ni m tin, s ng ng m

c a con ng i đ i v i m t th c th siêu vi t nào đ y nh th ng đ , th n,

ph t, t tiên Ni m tin trong tín ng ng, tôn giáo là m t ni m tin đ c bi t

c a ch th nh n th c, ch th có th là cá nhân, có th là nhóm ng i,

c ng đ ng ng i… Ni m tin nó đ c hình thành trên c s nh ng nh n

đ nh thi u h t v khách th và do giai đo n l ch s , nên nó hình thành nên

các ý ni m, bi u t ng tôn giáo

Ni m tin tôn giáo còn đ c hình thành trong hoàn c nh tù túng, b t

l c c a con ng i tr c cu c s ng h không làm ch đ c mình “ho c

đánh m t mình” và có nhu c u đ c đ n bù xoa D u b ng ni m tin vào l c

l ng siêu nhiên Nó đ c hình thành và t n t i trên c s tình c m tâm lý

tôn giáo B n ch t ni m tin tôn giáo là kh ng đ nh s t n t i và kh n ng

c u giúp con ng i c a th n thánh

Nh v y, ni m tin vào cái siêu th c, đ ng thiêng liêng là h t nhân

c a tín ng ng, tôn giáo Tín ng ng, tôn giáo đ u có ch c n ng đ n bù h

o n i kh đau hi n th c c a con ng i

3- Tín ng ng, tôn giáo đ u có h th ng nghi l , bao g m nh ng

bi u t ng mang tính th n thánh, nh ng đi u r n d y, kiêng k , h th ng

nghi l , hình th c, ph ng ti n đ chuy n t i ý th c Ni m tin tôn giáo, nó

gi vai trò quan tr ng cho s hoà nh p c ng đ ng, nâng s c m nh c a con

ng i lên trên b n thân mình và giúp h c m nh n v th gi i c a th n linh

Bên c nh nh ng cái gi ng nhau thì tín ng ng, tôn giáo c ng có

nh ng đi m khác nhau c b n sau :

2- Tín ng ng đ c hình thành ngay t trong cu c s ng r t phong

phú và đa d ng, ch y u là do xúc c m và kinh nghi m mang l i Nó ph n

ánh thi u s tính ch t sàng l c, khái quát, thi u c s lý lu n ch t ch

Th ng mang tính dân gian đ i th ng Còn tôn giáo đ c hình thành trên

c s lý lu n ch t ch , có c s th gi i quan là ch ngh a duy tâm M t

khác tôn giáo đi gi i thích th gi i t nh ng th c t tinh th n khách quan có

tr c, sáng t o và chi ph i th gi i hi n th c và hàng lo t các kinh, sách ra

đ i đ ch ng minh cho s đúng đ n c a đ c tin tôn giáo Nó đ c di n ra

nh : linh h n, th ng đ , thiên đàng, đ a ng c, ni t bàn…

3- Tín ng ng có k t c u r t đ n gi n, nó đ c hình thành và t n t i

d a vào c s c a các phép l , đ ng siêu nhiên, vào th gi i vô hình nh :

th n linh, t tiên, th n sông, núi, âm ty, đ a ng c, ma, qu … ni m tin y nó

mang tính huy n bí ho c m o, không rõ ràng, ch a đ t đ n chính xác và

khái quát cao, mang tính gi n đ n và d a vào c m tính là chính Còn tôn

giáo thì có c u trúc khá ph c t p có m i quan h qua l i v i th gi i quan,

nhân sinh quan, ý th c, tâm lý, tình c m, ni m tin, đ c tin…

Tôn giáo, thì đ c tin đ c đ cao, song c ng đòi h i s lý gi i

mang tính h th ng, lôgic xây d ng và c ng c trên c s c a th gi i quan

tôn giáo các ch c s c trong t ch c tôn giáo th ng tuyên truy n, c ng c

và kh ng đ nh, ni m tin tôn giáo thông qua các ho t đ ng tôn giáo đ c

ti n hành đ nh k

Trong tín ng ng, tôn giáo thì nghi l và các giáo ch , kinh sách

đóng vai trò h t s c quan tr ng vì th mà tín ng ng, tôn giáo có tác đ ng

Khi đã đ c p đ n s gi ng và khác nhau gi a tín ng ng và tôn giáo

thì c ng c n ph i nh c đ n hi n t ng “mê tín d đoan” B n thân tín

ng ng, tôn giáo c ng ch a đ ng nh ng y u t mê tín d đoan, là m nh đ t

đ mê tín phát tri n

Tín ng ng là s m , tin vào ch th siêu nhiên, th n thánh nào đó,

còn mê tín d đoan ch là ni m tin mù quáng, mê mu i vào nh ng cái th n

bí nh th n, thánh, ma, qu , s m nh… không d a trên c s th gi i quan

hay ph ng pháp tu hành c a các t ch c tôn giáo nào

Mê tín d đoan đ n m c đ cu ng tín, mê mu i, m t lí trí, suy đoán

tu ti n, tin vào nh ng đi u quái d , không có trong th c t thì tr thành mê

tín d đoan Mê tín d đoan là nh ng hi n t ng ph n khoa h c, ph n v n

hoá Trong lch s các giai c p, dân t c th ng vì l i ích giai c p cho dân

t c mình thì th ng gán cho tín ng ng dân t c cái m “d giáo” Và l y c

đó đ thôn tính đàn áp Trong xã h i hi n đ i thì mê tín d đoan đ c ch rõ

r ng, ch ngh a tín ng ng hi n đ i không ph nh n hoàn toàn khoa h c,

nó ch ph nh n s “k v ng quá đáng” c a khoa h c, chính xác là “s k

v ng v chân lý khách quan” (18

Trong th t thì mê tín d đoan, tín ng ng, tôn giáo th ng nó t n

t i và đan xen l n nhau, chúng đ u có b n ch t là tin vào l c l ng siêu

nhiên, là s ph n ánh h o hi n th c, s phân bi t ranh gi i gi a chúng

ch là t ng đ i và khó phân bi t

T nh ng đ c tr ng trên,có th quan ni m r ng : tín ng ng là m t

b ph n c a ý th c xã h i, là m t y u t thu c l nh v c tinh th n, là h qu

c a các quan h xã h i, đ c hình thành trong quá trình l ch s v n hoá, là

s bi u hi n ni m tin d i s ng tâm lý xã h i vào cái thiêng liêng thông

qua h th ng l nghi th cúng c a con ng i và c ng đ ng ng i trong xã

i

bà, cha, m … là nh ng ng i đã có công sinh thành và nuôi d ng và có

nh h ng đ n đ i s ng v t ch t tinh th n c a con cháu th h sau

T tiên trong xã h i nguyên thu có ngu n g c t Tô tem giáo th

t c T t tiên tô - tem chuy n sang t tiên ng i th c là quá trình chuy n

t ch đ th t c m u h , sang ch đ th t c ph h T tiên tô-tem giáo

trong th i k th t c m u h là nh ng v t trong t nhiên đ c th n thánh

hoá, đ c coi là v t t c a t i t c và nó che ch cho các gia đình trong th

t c đ c u m a thu n gió hoà, mùa màng t t t i, b i thu Th i k th ph

h thì th ng t tiên đ c tôn th là nh ng ng i đ ng đ u th t c và n m

quy n uy trong tay Khi h m t, thì m i ng i trong b t c đó s l p mi u

th và c u mong ng i đó che ch cho gia đình - Th t c ó chính là

nh ng y u t t o nên bi u t ng v th cúng t tiên c a ng i M ng nói

riêng và các dân t c khác trong c n c ta nói chung

T tiên trong xã h i có giai c p đ c th hi n đ y đ h n, h th ng

là nh ng ng i đàn ông gi v trí ch ch t trong gia đình, gia t c, đã m t

có quy n th a k và di chúc tài s n theo quan ni m c a ch đ ph quy n

C.Mác khi nghiên c u “quy n th a k ” trong gia đình c đ i la mã và cho

r ng : “Ng i ch gia đình có quy n l c tuy t đ i v i toàn b nh ng cái

thu c ph m vi kinh t gia đình”… (19)

Trong quá trình phát tri n c a l ch s khái ni m t tiên c ng có s

bi n đ i, phát tri n T tiên không ch đ c bó h p v i ph m vi huy t

th ng n a mà nó m r ng ra trong c m t c ng đ ng xã h i Trong cu c

s ng hi n nay thì h th ng tôn kính, t ng nh nh ng ng i có công l n

trong các phong trào qu n chúng, xây d ng và b o v cu c s ng c ng

đ ng, đ c xã h i th a nh n c p s c phong h u, đ c nhân dân ghi công

n và đ c tôn th trong các đình, mi u, …

Khi nh c đ n t tiên c a ng i M ng là th qu c m u vua bà, đây

là m t v th n đ c đ t v trí tôn kính nh t trong ình mi u nhi u vùng

M ng thu c huy n Yên L p - Phú Th Nh ng ng i am hi u s tích này

thì th ng còn g i là c qu c M u, nh ng trong dân t c M ng g i bà

là chúa th ng ngàn - Bà m c a núi r ng Theo ng c ph ghi b ng ch

Hán còn l u đ n thì vua Bà là m c a th n núi T n Viên Truy n r ng bà

đã chia tay ch ng và mang m t s con th đi m mang đ t n c vùng

th ng sông à Ch ng bà l i v i con tr ng là T n Viên cai qu n vùng

núi Ba Vì và theo n c sông à m mang cõi ng c ra phía Bi n Th i đó,

khi khai phá đ t đai đ n đâu bà c ng d y dân b t trâu r ng v thu n d ng

thành trâu nhà, d y dân bi t làm n b n chim, chu t, sóc… và d y dân làm

v t b t cá d i sông…

Truy n thuy t này r t g n g i v i th n tho i L c long quân và Âu C

đ tr m tr ng và chia con ra và đi khai kh n Ph i ch ng c Qu c M u

là Âu C , theo “ i Nam nh t th ng chí” do s quan nhà Nguy n biên s n

có ghi :

“Có thuy t nói : Thg n (T n Viên) là H ng Lang con l c long quân

đ i đ ng nghiêu n c l n ng p l t núi gò, H ng lang có phép tiên, tr

đ c n n l t, sau l i đánh tan quân nhà T n, bèn đi kh p n i xem xét danh

C ng nh ng i kinh thì t n ng ng th cúng t tiên nó in r t sâu

đ m trong tâm th c c a ng i M ng H quan ni m r ng ng i ch t th

xác hoá thân vào v tr nh ng linh h n v n t n t i nh v n i c B n

ph n c a ng i s ng là ph i ph ng s linh h n no đ đ linh h n phù tr

cho ng i s ng yên n, kho m nh và làm n phát đ t

Trong ngôi nhà sàn c a ng i M ng thì bàn th t tiên đ c đ t

c a vóng gian gi a nhà, ng i con tr ng ph i th cúng t tiên 5 đ i (ng

đ i) M i đ i đ c th hi n b ng m t bát h ng x p theo hàng ngang

Ng i con th thì ch l p m t bát h ng th tr c ti p ng i sinh ra mình

Khác v i ng i kinh (con gái v nhà ch ng không đ c l p bàn th cha m

đ ), ng i ph n v nhà ch ng n u cha m qua đ i mà không có con trai

th cúng thì đ c nhà ch ng cho phép l p m t bát nhang th cha m đ

gian c a vóng khách, nh ng bàn th nh h n bàn th c a b m ch ng

N u ng i kinh l y ngày ch t c a t tiên làm ngày gi t thì ng i

M ng l i r t khác H l y ngày ng i ch t r i kh i nhà đ a đi chôn c t

làm ngày gi H cho r ng khi ng i ch t còn nhà thì s i dây tình c m

gi a ng i s ng và ng i ch ch a lìa nhau Mà ch khi ng i ch t đã đ c

chôn ch t d i m thì s i dây tình c m đó m i c t đ t (Ng i M ng

không có t c c i táng m ) Vì có l tr c n m 1945 gia ch c a gia đình có

ng i m t do đi u ki n kinh t còn h n h p, nên ng i ch t th ng đ c