đặc điểm truyện ngắn hồ thủy giang

Việc thực hiện đề tài về một tác giả với những truyện ngắn xuất sắc đã đoạt nhiều giải thưởng ở trung ương như Hồ Thủy Giang sẽ góp phần đánh giá toàn diện hơn về xu thế vận động và thàn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ TUYẾT MAI

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN HỒ THỦY GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Thái Nguyên - 2011

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ TUYẾT MAI

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN HỒ THỦY GIANG

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Đức Hạnh

Thái Nguyên – 2011

tới TS Nguyễn Đức Hạnh đã trực tiếp hướng dẫn, đã tận tâm, nhiệt tình giúp

đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài

Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn, khoa Sau Đại học - Trường ĐHSP Thái Nguyên đã giảng dạy và giúp đỡ tôi hoàn thành khóa học

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã quan tâm, động viên giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Với trình độ và kiến thức hạn chế của người viết, luận văn chắn chắn không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong nhận được sự lượng thứ và góp

ý chân thành của các thầy cô giáo cùng bạn bè đồng nghiệp đã quan tâm đến vấn đề được tìm hiểu trong luận văn Tôi xin chân thành cảm ơn

Thái nguyên, tháng 08 năm 2011

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Tuyết Mai

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1 Việt Bắc – Thái Nguyên thủ đô gió ngàn của cuộc kháng chiến chống Pháp đã trở thành những cái tên đầy tự hào của những người yêu nước Việt Hình ảnh thiên nhiên và con người Thái Nguyên trở thành đề tài, nguồn cảm hứng của rất nhiều văn nghệ sĩ như Vi Hồng, Ma Trường Nguyên, Bùi Như Lan, Nguyễn Minh Sơn, Hồ Thủy Giang Những nhà văn, nhà thơ thuộc nền văn học địa phương này có đóng góp lớn cho thành tựu chung của văn học nước nhà, nhưng không phải nhà văn nào cũng được nghiên cứu đánh giá xứng đáng với tài năng và đóng góp của mình Bởi vậy, việc tìm hiểu những tác giả xuất sắc của văn học địa phương là việc làm cần thiết

2 Hiện nay, theo phân phối chương trình của Bộ giáo dục đào tạo, phần văn học địa phương giảng dạy tại các trường Trung học cơ sở bao gồm 24 tiết Trong chương trình Đào tạo giáo viên Trung học cơ sở của trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, hai học phần lí luận văn học và văn học Việt Nam hiện đại cũng yêu cầu tìm hiểu về văn học địa phương, nên việc thực hiện đề tài này góp thêm một tài liệu bổ ích cho việc giảng dạy các phần học ấy

3 Từ đổi mới năm 1986 trở lại đây, thể loại truyện ngắn ở Việt Nam có rất nhiều cách tân mạnh mẽ và việc tranh luận thế nào là truyền thống, thế nào

là hiện đại vẫn đang diễn ra sôi nổi nhưng vẫn chưa có được câu trả lời thật rõ ràng Việc thực hiện đề tài về một tác giả với những truyện ngắn xuất sắc đã đoạt nhiều giải thưởng ở trung ương như Hồ Thủy Giang sẽ góp phần đánh giá toàn diện hơn về xu thế vận động và thành tựu của truyện ngắn nói riêng - văn xuôi Việt Nam hiện đại nói chung

Từ những lý do trên chúng tôi chọn đề tài: “Đặc điểm truyện ngắn Hồ Thủy Giang”

2 Lịch sử vấn đề

Nhà văn Hồ Thủy Giang viết nhiều thể loại như thơ, tiểu thuyết, truyện ngắn, phê bình văn học, kịch bản phim truyện truyền hình Nhưng thể loại truyện ngắn được nhà văn quan tâm hơn cả và mang lại cho nhà văn những thành công trong sự nghiệp văn chương của mình Khi các tập truyện ngắn, Bông hoa cô đơn (năm 1990), Ảo ảnh (năm 1997), Lúc ấy biển hoàng hôn (năm 2000), Truyện ngắn chọn lọc (năm 2002) xuất hiện trên văn đàn, một số bài báo của nhà văn Vũ Nho, tác giả Đặng Quyết Tiến, tác giả Phạm Đức và một đề tài nghiên cứu khoa học năm 2005 của tác giả Phương Dung – Lệ Hằng có những đánh giá nhận xét về các tập truyện ngắn này

Các bài viết đã đề cập đến một số phương diện nội dung trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang

Nhà văn Vũ Nho khi đọc tập truyện ngắn Ảo ảnh của Hồ Thủy Giang

nhận xét: “Với ngòi bút gần như chuyên chú, độc canh một thể loại, Hồ Thủy Giang là ngườicó duyên với giải thưởng Viết một hồi nhận giải thưởng, lại viết, lại nhận giải, lại cặm cụi viết, lại nhận giải mỗi lần như thế Hồ Thủy Giang phấn đấu, tự tin, nhưng cũng gặp khó khăn phải làm sao vượt lên chính mình, phải thay đổi, biến hóa để không rơi vào nhàm chán Vốn là một giáo viên văn, những trang viết về đề tài nhà trường, về cuộc sống buồn vui của nhà giáo thường là những trang viết hay, sâu sắc nhất của một người trong cuộc, một người am tường”

Truyện ngắn của Hồ Thủy Giang “mang nỗi cô đơn, bất an của tâm hồn con người, những rung động sâu xa, chân thành trước tình yêu thương, lòng nhân hậu của con người Điều này khiến chúng ta luôn phải ngạc nhiên ngỡ ngàng khi tự khám phá ra phần sâu kín trong tâm hồn mỗi con người qua

từng trang văn” (Đề tài nghiên cứu khoa học của sinh viên, Phương Dung - Lệ

Hằng)

Cũng về nội dung này tác giả Đặng Quyết Tiến khi đọc tập truyện

ngắn Bông hoa cô đơn nhận xét: “Cả tập truyện là tấm lòng lo âu nghĩ

ngợi đầy trách nhiệm của người viết trước cuộc đời Đọc thấy buồn, nỗi buồn thấm thía Bông hoa cô đơn là một tập sách hay Khoan hãy nói đến những chuyện to tát về nghệ thuật Theo tôi, giữa cái lúc mà trên các quầy sách thưa vắng đến những tác phẩm văn học đích thực thì nó đã từ tốn ra đời Không ồn

ào, không được vồ vập một cách giả dối, nhưng những ai còn có nỗi lo âu về cuộc đời chắc sẽ đọc Hồ Thủy Giang và chia sẻ cùng anh”

Hồ Thủy Giang xông xáo, cập nhật vào tất cả những vấn đề bức xúc

của đời sống Trong truyện tác giả còn đưa ra “những chiêm nghiệm, những triết lý nhân sinh mang tầm tư tưởng sâu sắc vào những vấn đề có thể nói là nhỏ nhặt và

bình thường của cuộc sống” (Đề tài nghiên cứu khoa học của sinh viên, Phương

Dung - Lệ Hằng)

Nhà văn Vũ Nho nhận xét Truyện ngắn chọn lọc Hồ Thủy Giang

không chỉ là những trang viết đầy nỗi buồn và nước mắt, nhiều trang viết

còn“đề cao lối sống có tình thần nghĩa hậu, sống đằm thắm có trước có sau của con người Việt Nam”

Như vậy có thể thấy, với hơn 200 truyện ngắn Hồ Thủy Giang hướng ngòi bút vào mọi vấn đề của đời sống, những câu chuyện về tình yêu lứa đôi, hạnh phúc gia đình, những mối quan hệ giữa cha con, mẹ con, bạn bè, đồng nghiệp, thầy trò đã được Hồ Thủy Giang khai thác triệt để Bên cạnh đó những vấn đề bức xúc của xã hội như: đề tài chống tham nhũng, về sự tha hóa đạo đức của một số cán bộ nhà nước cũng được nhà văn quan tâm Hồ Thủy Giang viết nhiều về nỗi buồn, nhất là số phận bất hạnh, kém may mắn trong

cuộc sống Nhà văn mong muốn những truyện ngắn của ông “không chỉ phản ảnh và tái hiện đời sống, mà chính là để bù đắp vào khoảng trống cuộc đời đã vĩnh viễn đánh mất”[19,tr183]

Các bài viết còn đề cập đến một số phương diện trong nghệ thuật của truyện ngắn Hồ Thủy Giang

Vũ Nho khi đọc tập truyện ngắn Ảo ảnh cũng nhận xét “Truyện nào

cũng khá ngắn, cốt truyện đơn giản, mỗi truyện chỉ có từ hai đến bốn nhân vật bao giờ cũng gắn bó hay liên quan trực tiếp đến một vấn đề nào đó trong cuộc sống”

Trong tập truyện Lúc ấy biển hoàng hôn, Vũ Nho nhận thấy “Hồ Thủy

Giang không bình luận nhiều (tuy nhiên trong một vài truyện đã thấy anh thích đi ra, xưng danh hoặc cứ lừng lững xen vào câu chuyện) Tác giả chỉ đưa ra các tình huống, kể cả các mẩu chuyện, phác thảo đôi nét chân dung để bạn đọc suy ngẫm rồi phán xét”

Tác giả Phương Dung - Lệ Hằng trong Đề tài nghiên cứu khoa học của sinh viên nhận xét Giọng điệu trong truyện ngắn của Hồ Thủy Giang khi

thì “kín đáo, mỉa mai, lúc công khai thẳng thừng châm biếm, đả kích, lúc lại lạnh lùng dồn nén, khi lại ngậm ngùi, xót xa” Ngôn ngữ của truyện “giản dị,

dễ hiểu, đời thường, đậm tính khẩu ngữ”

Qua các bài viết đó có thể thấy được phần nào nghệ thuật trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang đó là: Tạo dựng cốt truyện đơn giản, không li kì, gay cấn Nhân vật ít, thường là tầng lớp trí thức và gắn bó với một vấn đề nhân sinh của đời sống Việc sử dụng ngôn ngữ hàng ngày đã tạo cho tác phẩm của

Hồ Thủy Giang nhiều giọng điệu khác nhau vừa ngậm ngùi xót va vừa mỉa

mai chua chát

Như vậy, các bài viết có nhiều đánh giá nhận xét xác đáng, sắc sảo về một số phương diện nội dung và nghệ thuật truyện ngắn của Hồ Thủy Giang, song chưa tác giả nào có một công trình nghiên cứu chuyên biệt, tất cả chỉ là mang tính chất khái quát, sơ lược Tuy nhiên đó cũng là những tư liệu quý gợi mở cho

chúng tôi đi sâu vào tìm hiểu đề tài “Đặc điểm truyện ngắn Hồ Thủy Giang”

Chúng tôi mong muốn luận văn sẽ lý giải, phân tích sâu hơn một số đặc điểm nội dung và nghệ thuật mà Hồ Thủy Giang thể hiện trong truyện ngắn của ông Trên cơ sở đó thấy được vị trí, ý nghĩa và đóng góp những truyện ngắn của Hồ Thủy Giang đối với nền văn xuôi Việt Nam hiện đại và khẳng định cá tính sáng tạo độc đáo của nhà văn

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là đặc điểm truyện ngắn Hồ Thủy Giang qua ba tập truyện

1 Truyện ngắn chọn lọc – NXB Văn học 2002

2 Mùa gió heo may – NXB Lao động 2005

3 Người đẹp thường nhiều bí ẩn – NXB Văn học 2010

Do khuân khổ của luận văn thạc sĩ, chúng tôi không thể tìm hiểu tất cả các phương diện của đặc diểm truyện ngắn mà chỉ tập trung xoáy sâu vào một

số phương diện sau đây:

- Các kiểu nhân vật trung tâm, nghệ thuật xây dựng nhân vật

- Không gian và thời gian nghệ thuật

- Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật trong các tập truyện ngắn kể trên của Hồ Thủy Giang

4 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu một số vấn đề đặc điểm nội dung và nghệ thuật trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang, chúng tôi nhằm mục đích làm rõ hơn những nét riêng trong thế giới nghệ thuật của nhà văn, từ đó khẳng định cá tính sáng tạo độc đáo và những đóng góp của ông vào nền văn xuôi Việt Nam đương đại

Nếu đề tài thành công, chúng tôi hy vọng đây sẽ là một tư liệu tham khảo bổ ích cho việc giảng dạy phần văn học địa phương trong các trường Trung học cơ sở trên địa bàn Thái Nguyên Đề tài này cũng góp thêm một tư liệu tham khảo cho việc giảng dạy phần văn học địa phương trong chương

trình Ngữ văn của khoa Đào tạo giáo viên Trung học cơ sở, trường Đại học sư phạm Thái Nguyên

5 phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành nhiệm vụ của đề tài, chúng tôi sử dụng và phối hợp các phương pháp cơ bản sau

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp khái quát - tổng hợp

- Phương pháp đối chiếu - so sánh

- Phương pháp nghiên cứu tác giả văn học

- Phương pháp phân tích tác phẩm theo đặc trưng thể loại

- Phương pháp nghiên cứu theo quan điểm thi pháp học

6 Cấu trúc luận văn

Luận văn bao gồm ba phần, phần mở đầu, phần nội dung và phần kết luận Trong phần nội dung bao gồm 3 chương

Chương1: Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang

Chương 2: Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn

Hồ Thủy Giang

Chương 3: Giọng điệu và ngôn ngữ nghệ thuật trong truyện ngắn

Hồ Thủy Giang

CHƯƠNG 1 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN HỒ THỦY GIANG

1 Tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của nhà văn Hồ Thủy Giang

Hồ Thủy Giang sinh ngày 20/06/1947 tại quận Kiến An thành phố Hải Phòng Hiện ông thường trú tại số nhà 16, tổ 16, phường Trưng Vương, thành phố Thái Nguyên Hồ Thủy Giang là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, hội viên Hội Văn học Nghệ thuật các Dân tộc Thiểu số Việt Nam Hiện nay, Hồ Thủy Giang đang giữ chức Chủ tịch Hội đồng Nghệ thuật – Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên

Năm 1960 Hồ Thủy Giang theo gia đình từ Hải Phòng lên Thái Nguyên sinh sống Hồi nhỏ Hồ Thủy Giang rất thích đọc các tác phẩm văn chương và làm thơ để tặng bạn bè Năm 19 tuổi, thơ của ông đã được in Thành công của

truyện ngắn đầu tay “Ngàn làm máy”, năm 21 tuổi, in trên báo tạp chí Văn

nghệ Việt Bắc, với truyện ngắn này, ông là người đầu tiên đưa hình ảnh phụ

nữ của nền công nghiệp hiện đại vào văn học Sau đó Hồ Thủy Giang viết tiếp

một loạt tác phẩm về đề tài “công nghiệp hóa nông thôn” và nhận được giải

thưởng của Báo Văn nghệ - Hội nhà văn Việt Nam năm 1971 với tác phẩm

“Cô bánh xích”

Từ 1969 – 1980, Hồ Thủy Giang là giáo viên dạy văn ở trường Trung học cơ sở Đại Từ Trong 11 năm vừa dạy học, vừa sáng tác, ông còn tự học hết chương trình Đại học, với ông tự học là điều rất quan trọng

Năm 1980, Hồ Thủy Giang chuyển về công tác ở Sở Văn hóa Thông tin tỉnh Thái Nguyên Từ đó ông thực sự dành nhiều thời gian, tâm huyết vào sáng tác văn chương và đoạt nhiều giải thưởng của trung ương và địa phương

Năm 1983, Hồ Thủy Giang làm Phó phòng Xuất bản Sở Văn hóa Bắc Thái Năm 1987 ông chuyển sang làm Ủy viên Thường vụ Thường trực Hội Văn học Nghệ thuật Bắc Thái Năm 1992 đến nay Hồ Thủy Giang giữ chức

vụ Phó chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên, Chủ tịch Hội đồng Nghệ thuật- Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên

* Những tác phẩm tiêu biểu

Với bốn mươi năm cầm bút, Hồ Thủy Giang được nhận hơn hai mươi giải thưởng của trung ương và địa phương Sau đây là một số giải thưởng tiêu biểu:

- Giải thưởng báo văn nghệ - Hội nhà văn Việt Nam năm1971

- Giải thưởng báo Giáo viên Nhân dân năm 1976

- Giải thưởng Tạp chí Văn nghệ Quân đội năm1981, 1990

- Giải thưởng Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam năm 1997

- Giải thưởng Hội Văn học Nghệ thuật các Dân tộc Thiểu số Việt Nam năm

2002, 2004, 2008, 2009

- Giải thưởng truyện ngắn Tạp chí Tài hoa trẻ năm 2001

- Giải thưởng kịch bản phim truyện của Bộ văn hóa năm 2007

- Giải thưởng liên hoan phim truyện truyền hình toàn quốc năm 2010.v.v

Hồ Thủy Giang là người ham học hỏi, có niềm đam mê mãnh liệt với văn chương Đến nay tác giả cho ra mắt độc giả 16 tập truyện ngắn, hai tập thơ, một tiểu thuyết, hai cuốn phê bình văn học và ba kịch bản phim truyền hình Các tác phẩm tiêu biểu như:

- Bạn cùng lớp (truyện vừa) năm 1981

- Cô bánh xích (tập truyện ngắn) năm 1985

- Có một cô gái trong đời (tập truyện ngắn) năm 1987

- Con tàu đến muộn (tập truyện ngắn) năm 1989

- Bông hoa cô đơn (tập truyện ngắn) năm 1990

- Biệt li (tiểu thuyết) năm 1994 Tái bản năm 2006 với nhan đề Những phương trời lá rụng

- Ảo ảnh (tập truyện ngắn) năm 1997

- Truyện ngắn chọn lọc (tập truyện ngắn) năm 2002

- Văn học Thái Nguyên – Tác giả, tác phẩm (phê bình văn học) năm 2004

- Mùa gió heo may (tập truyện ngắn) năm 2005

- Bạn với cỏ cây (tập thơ) năm 2009

- Dưới cờ phục quốc (kịch bản phim) năm 2010

2 Quan niệm nghệ thuật về cuộc sống, con người và văn chương trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang

Văn chương là niềm đam mê, là ước mơ từ bé của Hồ Thủy Giang Từ

nhỏ ông ước mơ rằng sẽ trở thành một nhà văn Và hiện tại Hồ Thủy Giang đã thực sự trở thành một nhà văn và đạt được trao nhiều giải thưởng cao ở Thủ đô gió ngàn Ông viết nhiều thể loại: thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết, phê bình văn học

và kịch bản phim nhưng thể loại mà ông dành nhiều tâm huyết nhất và đạt được nhiều thành công nhất là truyện ngắn Hồ Thủy Giang rất thích đọc truyện ngắn, bởi vì theo ông: Truyện ngắn là thể loại có kết cấu ngắn gọn để đưa ra một triết

lý, mang hơi thở của cuộc sống Đọc nhiều truyện ngắn, mỗi người sẽ tìm thấy một phần cuộc đời và hình ảnh mình trong đó Với ông, thực tại sống một nửa ngoài đời và một nửa là sống trong những tác phẩm văn học, chính vì vậy, Hồ Thủy Giang thường đặt ra quan niệm nghệ thuật về cuộc sống, con người và văn chương trong truyện ngắn của mình

Viết về cuộc sống Hồ Thủy Giang hướng ngòi bút đến những câu chuyện tình yêu và hạnh phúc Khi khảo sát tìm hiểu truyện ngắn Hồ Thủy Giang chúng tôi nhận thấy, chiếm hơn nửa tác phẩm của ông là những truyện viết về tình yêu Người ta cứ nghĩ rằng tình yêu là phải đẹp, lãng mạn, ngọt ngào, êm ái, mộng mơ Nhưng cuộc đời đâu chỉ có một chiều như vậy Để có được tình yêu, con người phải vượt qua bao khó khăn, thử thách Mỗi câu chuyện tình yêu trong truyện ngắn của nhà văn đều có những gai góc và chan chứa buồn

thương, đau đớn, nước mắt, máu, thậm chí cả cái chết Trong Con tàu đến

muộn chỉ vì sự ghen tuông của người chồng, vì “tính sĩ diện của người đàn

ông” mà dẫn đến cả hai tuy còn rất yêu nhau nhưng phải phải chia tay và

sống trong niềm xót xa, ân hận Châu và Tùng trong Sao xanh họ yêu nhau,

quan tâm đến nhau nhưng chỉ vì tự mình đã tạo ra những rào cản nên họ đều phải chấp nhận sống cô đơn đến cuối đời Hoặc chỉ vì sự cám dỗ của đồng

tiền mà cô gái đã bỏ người yêu theo một giám đốc trẻ, để rồi “nhiều đêm nằm cạnh vợ mà chàng trai ấy vẫn âm thầm đón người yêu cũ” Vì danh vọng mà

Thinh đã quên đi mối tình đầu tuyệt đẹp với Sâm để rồi bao nhiêu năm trôi qua nhưng Thinh luôn day dứt về tình yêu đấy Những câu chuyện về tình yêu trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang thường mang nhiều bi kịch, ít có những câu

chuyện tình có hậu Chính vì vậy nhà văn nhắn nhủ mọi người “đừng để nhìn thấy những cặp mắt tình yêu suốt đời phải khóc, thậm chí khóc bằng máu của

thực đâu chỉ là quyền lực, danh vọng và tiền tài Trong cuộc đời nhiều khi chúng

ta phải sống ước lệ nhiều quá Đến mức, con người ước lệ đã chiến thắng con người thực, con người bản thể, con người tự nhiên nên đã đánh mất đi hạnh phúc đích thực của đời mình và suốt đời không bao giờ có thể tìm lại được

Do vậy thông qua nhưng câu chuyện của vị chủ tịch tỉnh, của Tùng, thầy giáo Thanh nhà văn mong muốn con người hãy trở lại với chính mình, đừng

để cho con người ước lệ chiến thắng Muốn có được tình yêu, hạnh phúc, mỗi người phải biết vị tha, bao dung, biết cảm thông, chia sẻ cùng nhau những nỗi buồn, niềm vui trong cuộc sống Vấn đề thật nghiêm túc và cấp bách nhưng không phải ai cũng nhìn ra

Nằm trong dòng chảy chung của văn học Việt Nam hiện đại, với quan niệm nghệ thuật về con người thế sự - đời tư, Hồ Thủy Giang không chỉ nhìn cuộc đời

và con người một chiều mà nhìn con người trong nhiều mối quan hệ bộn bề phức tạp, bí ẩn đặt con người trong muôn mặt của cuộc sống đời thường Trong

những truyện ngắn Cỏ dại, Cuồng phong, Hoa Phặc Phiền vẫn nở, Hoa Phượng nhà văn cho thấy con người luôn tồn tại hai mặt: đẹp – xấu, thiện –

ác, cao cả - thấp hèn, yêu – ghét, vui – buồn, trong sáng – tối tăm, hạnh phúc – khổ đau, tự nhiên – xã hội Đứng giữa những ranh giới mỏng manh đó, con người không khéo sẽ bị kéo ngã về phía con người tự nhiên với những sai lầm vấp váp, ngược lại con người sẽ hướng về phía con người xã hội Bằng những truyện ngắn của mình, Hồ Thủy Giang cũng như nhiều nhà văn khác đã cố gắng thức tỉnh lương tri của mỗi người để giúp họ vươn tới cái chân – thiện – mỹ Quan niệm về con người, Hồ Thủy Giang còn đề cập đến sự tác động của hoàn cảnh đối với nhân cách của con người Đó là sự thay đổi nhanh chóng của Vĩnh từ một người anh hùng trong những năm tháng chiến tranh bỗng trở thành

một kẻ đê tiện trong thời bình (Cỏ dại) Một người vợ vốn nết na, chung thủy vậy mà khi bị mất nhà đã bán đi cả nhân phẩm của mình (Tro tàn) Xuyến từ

một học sinh ngoan, học giỏi vậy mà chỉ vì những lời phê trong quyển học bạ,

đã bỏ học trở thành một cô gái giang hồ rồi nhận lấy cái chết đau đớn Tuynh một cán bộ trẻ vừa ra trường đầy năng lực và triển vọng nhưng sống trong một

cơ quan mà cấp trưởng và cấp phó đấu đá nhau kịch liệt, Tuynh không giữ được

chính mình và thành một kẻ không có chính kiến suốt đời là “nô lệ” của quyền

lực Từ những nhân vật đó, nhà văn như muốn gửi tới thông điệp: Chúng ta đừng để cho hoàn cảnh làm thay đổi đến nhân cách của mình Và mọi người đừng đổ lỗi cho hoàn cảnh mà hãy tự nhìn lại mình Dù gặp bất hạnh, trắc trở con người hãy cố gắng vươn lên làm chủ và chiến thắng hoàn cảnh đó mới là điều đáng quý

Hồ Thủy Giang đưa ra những quan niệm nghệ thuật về văn chương: Văn chương không hề đơn giản chỉ phản ánh đời sống đang tồn tại mà nó còn phản

ánh những “ẩn số” của cuộc sống Từ đó, văn chương phải có nhiệm vụ thúc

đẩy cuộc sống của con người, giúp nhân loại thoát khỏi những bất an, phải đem

lại sự an ủi cho con người Văn chương không chỉ là “tấm gương” phản chiếu

cuộc sống, mà luôn song hành cùng cuộc sống.Văn chương và thực tại là hai đường thẳng song song không bao giờ gặp nhau, nhưng văn chương lại vừa phản ánh hiện thực trong cái ảo ảnh để làm xoa dịu đi nỗi đau của thực tại đời sống[22] Phải chăng đây là quan điểm nghệ thuật cần suy ngẫm trong sáng tác

Hồ Thủy Giang

Văn chương không chỉ có tính giáo dục mà còn tự giáo dục Thầy giáo

Sơn qua những câu chuyện đáng xót xa của đời mình đã nhận ra “Viết văn hoặc dạy văn không chỉ là phản ánh hoặc tái hiện đời sống mà chính là để bù đắp vào khoảng trống mà cuộc đời đã vĩnh viễn đánh mất”[19,tr.183]

Khi bàn về giá trị của văn chương tác giả cũng đưa ra những nhận xét

“Giá trị của văn chương quả là to lớn Một truyện ngắn chục trang có thể làm thay đổi cả nếp nghĩ của cộng đồng Một bài thơ ngắn ngủi mà có sức mạnh bằng mấy binh đoàn” Và “Văn chương đã làm cho thiện thắng ác, cái đẹp tràn lên cái xấu, làm cho con người không ăn thịt lẫn nhau”[19,tr.91] Hay “văn chương làm cho con người trở nên lương thiện”[19,tr.119] Văn

chương có thể giúp ta vượt qua được những nỗi đau của cuộc đời

Qua cuộc đối thoại của người thầy giáo và ông biên tập trong trong truyện

ngắn Giấy vụn ta cũng thấy được những tranh luận của tác giả về văn chương

“Một giọng khê khê những ra chiều bề trên:

- À! Tác giả trẻ Thanh Tâm hả? Có chút ít năng khiếu đầy nhưng văn chương ở tuổi nứt mắt ra sao mà buồn như đưa đám vậy Ở tuổi này văn

chương phải vui tươi, lạc quan mới hợp lẽ Già! Già trước tuổi! Dù rất nể ông nhưng tôi vẫn không thể cho đăng được

Giọng thầy hơi căng thẳng:

- Là biên tập viên tới hơn chục năm mà ông vẫn nghĩ sơ đẳng thế sao? Ông nghĩ văn chương là gì mà có thể thay giọng văn như thay áo vậy? Hơn nữa, chắc ông cũng hiểu nỗi đau mới chính là bản chất của văn chương chứ đâu phải là những thứ lạc quan như ông nói Những điều nó viết ra là đúng với những biến động của gia đình nó đấy Vốn sống từ trong tâm can của nó

là như vậy”[21,tr116] Qua câu chuyện, ta thấy Hồ Thủy Giang có phần nào

gần gũi với quan điểm nghệ thuật của nhà văn Nam Cao trong truyện ngắn

Trăng sáng, khi muốn nói tới khuynh hướng văn học chạy theo thị hiếu tầm

thường, bán rẻ ngòi bút và lương tâm “Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp lầm than”

Những quan niệm nghệ thuật về cuộc sống, con người và văn chương của Hồ Thủy Giang rất rõ ràng, thiết thực, mộc mạc và chân thành, không xa rời viển vông Mỗi truyện ngắn nhà văn trực tiếp hoặc gián tiếp đưa ra quan điểm, triết lý mang tính thông điệp, là những điều tâm huyết mà nhà văn muốn gửi đến người đọc Theo tác giả đã viết văn thì: Tác phẩm đó phải nhằm phục vụ cho cuộc đời và con người, an ủi họ thoát khỏi sự bất an luôn tiềm ẩn trong cuộc sống hiện tại Chính vì vậy, tìm hiểu về quan điểm nghệ thuật của nhà văn sẽ giúp độc giả hiểu đúng và sâu sắc hơn về những sáng tác của Hồ Thủy Giang

3 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang

3.1 Khái niệm nhân vật văn học

Đối tượng chung của văn học là cuộc đời nhưng trong đó con người luôn giữ vị trí trung tâm Những sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội, những bức

tranh thiên nhiên, những lời bình luận đều góp phần tạo nên sự phong phú,

đa dạng cho tác phẩm nhưng điều quyết định chất lượng tác phẩm văn học chính là việc xây dựng nhân vật Đọc một tác phẩm, đọng lại sâu sắc nhất trong tâm hồn người đọc thường là số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tư của những con người được nhà văn thể hiện Nhà văn Tô Hoài có lí khi cho rằng:

“Nhân vật là nơi tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong mọi sáng tác”

Theo cuốn Từ điển thuật ngữ văn học: “Nhân vật văn học là con

người cụ thể được trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng như Tấm Cám, chị Dậu, anh Pha, cũng có thể không có tên riêng như thằng bán tơ, một mụ nào trong truyện Kiều ” [24,tr.202]

Có thể nói nhân vật là “linh hồn” của tác phẩm văn học Ở góc độ lý luận, nhân vật là “xương sống” trong kết cấu tự sự Xét ở góc độ thực tiễn

sáng tạo nhân vật là sự thể hiện những quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người và cuộc đời Nhưng tùy theo quan điểm nghệ thuật của mỗi thời đại, tùy theo mục đích sáng tác và ý đồ của mỗi nhà văn mà đặc điểm nhân vật trong các sáng tác của họ khác nhau

Trong cuốn 150 Thuật ngữ văn học cho rằng: “Truyện ngắn thường ít

nhân vật, ít sự kiện chồng chéo Nhân vật truyện ngắn ít khi trở thành một thế giới hoàn chỉnh, một tính cách đồng điệu, thường khi là hiện thân cho một trạng thái quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người” [1,tr.346] Nhân vật, đó là nơi tập trung giá trị tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm văn học “nhân vật là phương tiện khái quát các tính cách, số phận con người, và các quan niệm về con người” (Trần Đình Sử)

Nhân vật trong truyện ngắn không được miêu tả trọn vẹn như nhân vật của tiểu thuyết Nó chỉ được khắc họa bằng những đường nét sắc sảo nhất, cơ bản nhất, bản chất nhất của nhân vật Những đặc điểm của nhân vật được biểu

hiện sinh động qua các phương diện như ngoại hình, hành động, ngôn ngữ, cử chỉ, nội tâm

Mỗi nhà nghiên cứu có cách phân loại nhân vật khác nhau Cuốn giáo

trình Lý luận văn học do Phương Lựu chủ biên phân loại nhân vật trong tác

thức Đó là các nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ, thầy giáo (Bản quyền, Hoa Phặc Phiền vẫn nở, chuyện của thầy giáo Sơn, Lúc ấy biển hoàng hôn); Những ông giám đốc, cán bộ viên chức (Bông hoa cô đơn, Đối thủ, Tàu đêm, Thông reo); Bên cạnh đó có nhân vật chú bé lang thang (Chú bé đi giày một chân);

Có những nhân vật gặp bất hạnh, mất mát trong cuộc sống như anh Vênh (Cỏ biếc đồng quê), chị Thúy (Nỗi buồn hãy tan đi); Ngoài ra còn có cả cô, cậu học trò (Hoa phượng, Học trò cũ, Giấy vụn, Quyển học bạ)… Tất cả những

nhân vật này đều là những con người nhỏ bé, bình thường trong cuộc sống với những cảnh đời khác nhau, nhưng bao giờ cũng gắn bó hay liên quan trực tiếp đến một vấn đề của đời sống xã hội, nhân sinh Chính nhiều tầng lớp xã hội như vậy, nên thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Hồ Thủy Giang rất đa dạng, phong phú có người tốt, kẻ xấu, người bất hạnh khổ đau, người hạnh phúc, người thì có tấm lòng nhân hậu, kẻ lại tha hóa về nhân cách…

3.2 Các kiểu nhân vật trung tâm trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang 3.2.1 Những nhân vật cô đơn, bất an, mất mát

Đọc truyện ngắn Hồ Thủy Giang, điều đầu tiên ta cảm nhận đó là nỗi buồn man mác len lỏi vào tâm hồn Buồn trước sự cô đơn, mất mát bất an ngự trị trong tâm hồn con người Nhà văn hầu như không thể hiện nỗi buồn, nỗi đau qua các hành động hoặc qua những biểu hiện cụ thể mà Hồ Thủy Giang thường đi sâu vào tìm hiểu những diễn biến tâm lý tinh tế, phức tạp trong tâm hồn con người

Truyện ngắn Bông hoa cô đơn, là câu chuyện của một cô thư ký xinh

đẹp, có thể nói là “tuyệt vời” trong công việc Cô góa chồng hai mươi năm và

đã mười năm phục vụ trong quân đội Cô làm thư ký cho vị chủ tịch tỉnh, vợ cũng mất cách đây mười năm Nhưng một phần do công việc quá bận, một phần do phải giữ ý trước địa vị của mình nên vị chủ tịch không xây dựng lại gia đình một lần nữa Vị chủ tịch và cô thư kí tuy không ai nói ra nhưng họ

hiểu tình cảm mà mình dành cho nhau “Một bông hoa lặng lẽ xuất hiện trên bàn, một lời chào duyên dáng buổi sáng, một nụ cười dịu dàng của cô vào những lúc anh mệt nhoài vì công việc Tất cả những cửa chỉ tuy nhỏ bé và bình thường ấy đã làm lòng anh tươi sáng lại, tiếp sức cho anh, kéo anh ra khỏi những giây phút tuyệt vọng”[19,tr.6] Có lúc, ông thầm ước ao và mong

muốn có được người vợ như cô thư ký Nhưng mỗi khi ý nghĩ đấy lóe lên thì lại bị dập tắt ngay vì ông sợ làm như vậy mình sẽ trở thành kẻ thô lỗ, kệch cỡm, như là một sự vi phạm về chuẩn mực đạo đức nào đấy Trong căn phòng

mà lúc nào cũng ngập đầy những ngôn từ cung kính “Thưa chủ tịch…”, “Báo cáo đồng chí…”, “Kính thưa thủ trưởng…” thì những lời yêu thương, những lời tỏ tình như “Anh yêu em, em yêu anh” đã quá xa lạ Và ông nhắm mắt bỏ

qua cơ hội của đời mình để cô phải ra đi trong đau khổ Hơn ai hết, chính ông

là người hiểu rõ nhất, cô ra đi sẽ để lại một khoảng trống trong công việc của

ông, để lại một khoảng trống trong cuộc đời ông, thiếu cô cuộc đời ông sẽ khô khan biết mấy Nhưng đã quá muộn, ông đã chính thức ký vào lá đơn xin nghỉ hưu của cô Mối tình không ai nói ra mà ai cũng hiểu kia đã nhường chỗ cho con người của công việc, con người chức năng, con người khoác áo chủ tịch

và thư ký Thật bất hạnh biết bao, khi yêu nhau mà không dám bày tỏ tình cảm, chỉ vì quyền cao chức trọng, sợ suy giảm tư cách mà cả cả cô và vị chủ

tịch đều mãi mãi chỉ là những “bông hoa cô đơn”

Thuần trong truyện ngắn Con tàu đến muộn, cũng phải sống trong sự

cô đơn mười năm nay Trước kia, Thuần có một gia đình hạnh phúc yên ấm cùng vợ và con gái Thuần là người yêu vợ tha thiết đến si mê, những ngày còn ở trong quân ngũ, trước lúc đi ngủ bao giờ Thuần cũng phải bật đèn pin ngắm ảnh vợ ít nhất mười phút Vậy mà đến khi Thuần trở về, ngọn lửa ghen tuông trong người anh lớn đến mức, anh phá tan cái hạnh phúc gia đình đẹp như mơ ấy Vợ con anh phải rời bỏ cái tổ ấm sống hơn chục năm để vào Nam

Thật trớ trêu thay vì “trên đời, không yêu nhau bỏ nhau đã đành, yêu nhau

mà lại bỏ nhau mới thật là đau xót” Mười năm trôi qua đủ để dập tắt ngọn lửa dữ dằn trong Thuần, nhưng một phần vì xấu hổ và vì“cái tính sĩ diện của người đàn ông trong anh lớn quá” mà anh không muốn hạ mình đến xin lỗi

vợ con Khi Thuần hiểu ra thì đã quá muộn, vợ mất mà anh không được gặp mặt lần cuối cùng, con gái của anh cũng không chịu trở về với anh, mà đã nhận một người thương binh khác làm bố nuôi Thuần phải tự gánh lấy nỗi cô đơn, ân hận do chính mình tạo ra và rồi suốt đời không bao giờ có thể tìm lại được điểm tựa tinh thần của mình Qua câu chuyện này, nhà văn muốn nhắn nhủ với người đọc Gia đình là tài sản quý nhất đối với tất cả chúng ta, nó như một bình pha lê, đẹp nhưng mỏng manh dễ vỡ Vì vậy mỗi người hãy tự biết quý trọng và nâng niu tổ ấm của mình

Với truyện ngắn Sao xanh, nỗi cô đơn cũng ám ảnh Châu và Tùng suốt

ba mươi năm “cái khoảng thời gian khắc nghiệt đủ để cho một cô gái trẻ trung biến thành một bà già khó tính, đủ để chuyển thành muối tiêu mái tóc xanh mướt của một chàng trai…” Lẽ ra, cả hai con người cô đơn này có thể

sống hạnh phúc bên nhau Xưa kia, Châu là một cô gái trẻ đẹp, cô dám hy sinh cả mạng sống của mình để cứu người mình yêu, thậm chí Châu còn là một người rất mạnh mẽ dám bày tỏ tình cảm với người mà cô thầm yêu Có

lẽ, ở cái bản này chỉ mình Châu mới làm một việc tưởng như trái quy luật ấy Nhưng, vì trước kia từng là thầy giáo hướng dẫn thực tập của Châu mà Tùng

không dám cất lên câu nói “Anh yêu em, em là cô gái đẹp và dịu dàng nhất ở trên đời này” Đến khi Tùng nhận ra “hình như mất Châu, anh sẽ mất tất cả”

thì điều đó đã quá muộn Bây giờ trở lại ngôi trường Bằng la hẻo lánh này

biết Châu sống một mình, Tùng ngỡ tưởng “biết đâu cả hai người sẽ được đền đáp sau ngót một phần ba thế kỷ cô đơn, anh sẽ không để mất Châu lần nữa” Nhưng điều đó là không thể, vì Châu sống quen với kí ức tươi đẹp của

mối tình đầu đã gần trọn đời, chính nhờ những ảo ảnh, những kí ức đó mà Châu sống vô tư, tươi vui và có ích biết bao năm Bây giờ tuy Tùng trở lại và muốn xây dựng lại cuộc sống với cô, nhưng Châu không thể phản bội lại cái

kí ức đó Câu nói của Châu thật đúng và cũng như nhắc nhở mọi người rơi

vào hoàn cảnh như cô “đừng nên xáo trộn cuộc sống lên nữa, mọi chuyện chắc gì đã tốt hơn, thà cả hai chấp nhận sống cô đơn hơn là những nụ cười gượng gạo”

Mặt hồ trong lẻo, là câu chuyện kể về một nhà đạo diễn của những vở

bi kịch khá nổi tiếng một thành phố lớn, nay về già, lại sống trong một căn nhà nhỏ bé, yên tĩnh ở làng quê Trong cuộc đời, ông làm bạn với hàng trăm diễn viên vậy mà bây giờ ông lại làm bạn với con Lu lu - một con chó ông nhặt được khi nó nằm chờ chết bên đống rác, để hàng ngày ông và con chó

cùng chiêm nghiệm sự đời Nhà đạo diễn quan niệm rằng: "Bi kịch chỉ thành công khi mà chính cái chết lại trở thành nhịp cầu để con người quay trở về với cuộc sống”, đời ông dàn dựng nhiều vở bi kịch và giờ đây ông đang ngẫm nghĩ để dựng một “vở bi kịch cuối cùng”, vở bi kịch của cuội đời mình Ông

từng có gia đình, bạn bè, sự nghiệp nhưng những thứ đó lần lượt ra đi khỏi

đời ông “Người vợ sau vài năm chung sống với ông do một sự nhàm chán nào đó đã tếch theo một nhà doanh nghiệp giàu có Con trai ông, đứa con mà ông đã chăm bẵm từ lúc còn mặc quần thủng đít đến khi trở thành một thanh niên cường tráng đã cuỗm sạch tài sản của ông để trốn sang Hồng Kông Còn ông bạn vàng, người đã được ông giúp đỡ từ thủa sinh viên nghèo đến lúc mấp mé cái chức Phó giám đốc nhà hát, chỉ vì lo ông – một nhà đạo diễn tài năng tranh mất ghế, đã ngầm báo lên cấp trên ông là một kẻ có tư tưởng chống đối Suốt bao nhiêu năm ông bị rầy rà vì chuyện đó” Ông đã từ bỏ tất cả để đi

vào cõi hư vô với sự cô đơn buồn thảm mà không có một người thân thích bên cạnh, chỉ có chú chó Lu lu lao nhanh xuống mặt hồ với những tiếng gâu gâu

nghe như những tiếng “Cha ơi!”, “Anh ơi!”, “Bạn ơi!” thật đáng buồn biết

bao, khi một con vật không có ngôn ngữ, lại nói hộ những người có ngôn ngữ

và loài vật lại có nghĩa tình hơn hẳn một số người bạc tình, bạc nghĩa

Tiếp tục với cảm hứng viết về những nhân vật cô đơn, Hồ Thủy Giang

còn phát hiện nhiều nhân vật đạt được danh vọng, tiền tài, quyền lực tưởng như họ chỉ biết đến niềm vui, hạnh phúc, nhưng đâu phải trong tâm hồn họ luôn phải đối diện với nỗi cô đơn Đó là sự cô đơn của vị phó chủ tịch tỉnh

Nguyễn Thinh (Tàu đêm) hơn ba mươi năm nay Cho dù sống với một người

vợ, kiều diễm, quý phái và những đứa con xinh đẹp trong ngôi nhà bốn tầng Tất cả những điều ấy, khiến cho gia đình ông được xếp vào thứ hạnh phúc ở tầm cao và luôn trong con mắt nể trọng của thiên hạ Nhưng trái tim ông từ biết bao năm vẫn không ngừng rỉ máu, vì mối tình cũ không thành với một cô

công nhân Khi sắp bước vào tuổi sáu mươi ông mới thấm thía rằng: “Mọi danh vị, mọi thứ xa xỉ vật chất dù to tát đến đâu cũng không thể lấp đầy được khoảng trống của trái tim, nhất là một trái tim đầy tì vết như ông”[21,tr.79]

Đó là nỗi buồn của một thủ trưởng trong một cơ quan cấp cao ở trung

ương nhưng chính cái quyền cao và sự nể trọng của mọi người lại là “cái barie đáng gờm” khi ông muốn tìm hiểu cô kĩ sư cùng cơ quan Chính vì thế,

mà thành ra suốt hai mươi năm nay ông phải ở vậy một mình (Ngõ ngỏ)

Đó là nỗi cô đơn của một nữ tỷ phú, khi mới mười tuổi cô đã mất cả bố lẫn mẹ trong khi cả hai người vẫn sống nguyên vẹn Mẹ cô vì không chịu được cảnh nghèo túng bỏ chồng theo một ông giám đốc vào trong Nam sinh sống để cuối cùng bị ruồng bỏ rồi bị mắc bệnh tâm thần Bố cô lên Lai Châu sáng tác âm nhạc qua đời ở đó vì căn bệnh ung thư Suốt bao nhiêu năm lăn lộn để kiếm sống, hiện giờ cô đã trở thành một tỷ phú không thiếu thứ gì, nhưng những kí ức về tuổi thơ, của gia đình đầy buồn đau luôn luôn ám ảnh

tâm hồn cô không dứt (Nỗi ám ảnh của một nữ tỷ phú)

Các nhân vật trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang không chỉ sống trong

cô đơn, mà còn sống trong trạng thái bất an mất mát Cô Đào trước đây là một người phụ nữ đẹp nhất làng vậy mà cô lại có một lý lịch thật buồn thảm Cô lấy chồng ba lần thì cả ba người chồng xấu số lại chết ngay trên cái giường tre nghèo nàn của cô Từ đấy dân làng sợ và xa lánh cô, họ coi cô là người đàn bà quái dị, có tướng sát chồng thậm chí họ còn cho rằng cô là yêu tinh, phù thủy đến nỗi lũ trẻ đang chơi mà nhìn thấy cô Đào từ xa liền trốn sạch Định kiến

và những lời nói, cử chỉ nanh độc của dân làng đã đẩy cô Đào phải vào khu rừng Hom Giỏ rậm rịt và đầy rắn rết Ở đó, cô Đào phải sống trong sự cô đơn mất mát cả về vật chất lẫn tinh thần Thật xót thương thay cho cuộc đời của cô Đào, từ một người phụ nữ trẻ đẹp vậy mà nay trở thành một bà già gầy guộc, tóc bạc phơ hàng ngày vẫn phải sống trong một căn lều nhỏ rách nát và những

vật dụng như thời nguyên thủy Suốt mấy chục năm trôi qua vậy mà sự khắc

nghiệt của cuộc đời vẫn không chịu buông tha cô (Thiên truyện cổ)

Chị Thúy trong truyện ngắn Nỗi buồn hãy tan đi cũng rơi vào tình

cảnh như vậy Chị Thúy là một phụ nữ thông minh, dịu dàng chỉ vì định tố cáo một việc làm sai trái của cơ quan chị đang làm việc mà chị bị chúng hại phải vào tù oan Đến khi được ra tù, thì người chồng vốn không chung thủy

bỏ vào Nam cùng đứa con trai năm tuổi Chị như rơi vào một cái hố sâu không đáy, buồn chán, mất mát suy sụp chị đã bị mắc bệnh tâm thần Trong

khu tập thể giờ đây chị trở thành “một con điên” nhiều kẻ độc ác còn gọi chị

là “con Thúy rồ” Tác phẩm kết thúc thật buồn, trong một đám cháy, chị

Thúy lao mình vào để cứu mấy đứa trẻ đang mắc kẹt trong đó, bất ngờ chị bị một thanh xà trên cao rơi trúng vào người Khi mọi người lôi được chị ra, chị

đã gần tắc thở Thật bất hạnh cho chị Thúy người ta vây quanh chị khoa chân, múa tay nhưng không ai đưa chị đi cấp cứu vì họ cho rằng đó là một con điên chứ đâu phải là một con người Câu chuyện khiến chúng ta xót xa thương cảm cho số phận của chị Thúy và lên án sự dửng dưng vô cảm của những người hàng xóm

Xây dựng những nhân vật cô đơn, bất an mất mát Hồ Thủy Giang đi sâu tìm hiểu đời sống nội tâm của con người, miêu tả những dằn vặt trăn trở của họ, cảm thông chia sẻ với những nỗi đau tinh thần mà họ phải gánh chịu

Từ đó, để người đọc nhận ra và đừng đẩy mình hay những người thân phải rơi vào tình cảnh như vậy Đó chính là chiều sâu nhân bản trong các sáng tác của

Hồ Thủy Giang

3.2.2 Những nhân vật tha hóa về đạo đức

Với mọi thời đại, đạo đức như một sự vẫy gọi mà các nhà văn luôn kiếm tìm và thể hiện Từ khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới toàn diện, đời sống

xã hội biến đổi nhanh chóng theo vòng quay hối hả của cơ chế thị trường thì

tiếng gọi khẩn thiết về đạo đức của con người được đặt ra bức thiết hơn lúc nào hết Sự phát triển như vũ bão của xã hội là những điều kiện có thể đưa con người ngự trị trên những vinh quang nhưng cũng sẵn sàng tước đoạt đi

“nhân tính” thiêng liêng của mỗi người Bằng trực cảm và trí tuệ sắc sảo, Hồ

Thủy Giang nhận ra, đứng trước vòng xoáy của đồng tiền, địa vị, danh vọng,

đạo đức bị đẩy lùi, cái ác, cái xấu tăng thêm, con người nhiều khi không còn giữ được chính mình

Trong truyện ngắn Mây gió ngẩn ngơ, người đọc được chứng kiến sự tha

hóa đạo đức của nhà thơ Thục Phi Nhà văn miêu tả ngoại hình mà Thục Phi

tự tạo cho mình, “uốn hàng ria mép theo kiểu ghi đông cong veo như hai dấu phẩy ngược, chiếc mũ phớt, cái áo hoa văn mường cộng thêm đôi mắt giương giương đỏ cạch”, điều này làm Thục Phi trở thành vừa bặm trợn vừa xa lạ

trước những hội viên của mình Ngoại hình đã vậy, tính cách Thục Phi cũng khác người, khi nào mà sáng tác được bài thơ ưng ý, thì dù mười hai giờ đêm vẫn đến nhà người quen đập cửa, xông vào oang oang đọc thơ bất chấp cả giấc ngủ của mọi người, có lần do say quá, Thục Phi còn gác chân ngủ ở ngoài đường tròn thành phố Trước sự cám dỗ của đồng tiền Thục Phi bỏ hẳn

việc sáng tác thi ca vì “thơ phú làm cái mẹ gì! Nghèo kiết xác” để trở thành

một giám sát viên tham nhũng, phá hoại về xây dựng công trình

Đồng tiền chi phối mọi mối quan hệ cha con, vợ chồng, bạn bè, đồng

nghiệp Trong Tình phụ tử là câu chuyện đáng buồn của một cô con gái

Người cha muốn thừa kế cho cô ngôi nhà nhưng với một điều kiện là không chấp nhận chàng trai mà cô đang yêu Để chiếm được ngôi nhà hàng tỷ đồng

và để nó không rơi vào tay của mẹ kế, cô gái giả vờ chia tay với người yêu cũ

và dẫn về một người yêu mới thậm chí còn có đầy đủ giấy đăng ký kết hôn Người cha vui sướng ra đi sau ngày cưới của cô con gái trong tình phụ tử thiêng liêng không một vết rạn Nhưng người cha đâu biết rằng chàng con rể

khỏe mạnh, hiền từ, lanh lợi nói năng hoạt bát đó lại do con mình thuê về làm

“chồng hờ” trong vài ngày chờ đợi người bố sang tên cho ngôi nhà Trong

truyện không biết nên thương hay nên trách cô gái đây?

Một câu chuyện khác éo le hơn nữa Một đôi vợ chồng vì làm ăn thua lỗ nên bị bắt nợ mất ngôi nhà Nhất định không để mất ngôi nhà, nên người vợ vốn có một nhan sắc trời phú đã dấn thân vào một hợp đồng quái đản do lão

chủ nợ đề xuất Mỗi tuần thị đến sống ở nhà lão (như vợ chồng) đến bốn ngày

và lão trả cho chị thêm một triệu đồng Với bản tính ranh ma người vợ tìm mọi cách cho lão già đó chết nhanh để giành lại được giấy tờ của ngôi nhà Lúc giành lại được ngôi nhà, thì cũng là lúc người chồng vốn giàu lòng tự trọng bỏ đi, vì không thể chịu đựng hơn được nữa Anh cho rằng lúc vợ mình

tự dấn thân vào cái hợp đồng kỳ quái ấy, tức là cô đã bán đi nhân phẩm và hạnh phúc của mình Và giờ đây khi Thị lấy lại được ngôi nhà thì hạnh phúc

của hai vợ chồng chỉ còn lại một nắm tro tàn (Tro tàn) Vì tiền mà bà mẹ trong Nỗi ám ảnh của một nữ tỉ phú bỏ cả chồng con để theo một ông giám đốc giàu

có, rồi cuối cùng bà ta bị người đàn ông đó phản bội lại nên đã hóa điên Hay, vì

sự quyến rũ của đồng tiền mà người cha theo một người đàn bà hơn mình đến chục tuổi vào tận trong Nam sinh sống, bỏ mặc người vợ đang mắc căn bệnh hiểm nghèo, hàng ngày vẫn phải lê tấm thân bệnh tật ra ngoài chợ để kiếm tiền nuôi con

mới hơn mười tuổi (Giấy vụn)

Sự tha hóa đạo đức còn bắt nguồn từ quyền lực, danh vọng sự đố kỵ của con người Huy Mão đang đứng trên bậc cao danh vọng hiện là vụ trưởng ở

Hà Nội Trước kia khi còn là những cậu học trò tuổi mười bảy Huy Mão lừa Thế Minh để giành lấy chiến thắng trong kỳ thi học sinh giỏi văn của tỉnh

Vậy mà ba mươi năm sau gặp lại nhau, Huy Mão vẫn “không quên” giành lại

cái hy vọng cuối cùng mà Thế Minh mong đợi, chỉ vì thấy Thế Minh giỏi hơn

mình về thi ca (Những hàng ghế trống)

Con người đứng trước danh vọng, địa vị tự đánh mất đi bản tính tốt đẹp

của mình Trước kia, khi còn là lái xe ở chiến trường Quảng Bình, Vĩnh được

đặt tên là “Vĩnh lửa” vì anh là một con người mưu trí quả cảm, tính tình

phóng khoáng sôi nổi Khi đứng trước chỉ huy hoặc anh em cùng cấp bậc, anh luôn cư xử thẳng thắn, đúng mực Có lần khi trời đã tối, máy bay đe dọa ầm ì trên đầu, nhưng anh vẫn sửa xe giúp cho một người bạn, khi anh kia biếu thuốc cảm ơn, anh từ chối, vì mình có thuốc rồi và dẫu sao giữ gìn vẫn hơn Vậy mà, sau mấy năm Vĩnh thay đổi nhanh chóng Vẻ mặt vô tư, hơi ngang bướng ngày trước được thay thế bằng vẻ mặt nghiêm nghị, trịnh trọng Lời

nói thì lại “rặt” một thứ ngôn ngữ của công sở, huyện đường “Báo cáo bác”,

“Xin phép bác”, “Hầu chuyện bác” kết hợp với giọng nói “oặt ẹo, mơn trớn” đến khó chịu Tài xã giao của Vĩnh giỏi đến nỗi, đi đến địa phương nào

cũng đón tiếp cẩn thận và được quà biếu Mới mười năm mà Vĩnh thay đổi

hoàn toàn “trong tâm hồn anh vốn có một mảnh đất phì nhiêu tươi tốt nay đang biến thành một vùng cỏ dại” Không chỉ có vậy để leo lên được những

bậc thang của danh vọng,Vĩnh còn không từ một thủ đoạn đê tiện nài như dèm pha bè phái, lừa trên đạp dưới, khúm núm, xu nịch cấp trên để tiến thân

(Cỏ dại)

Trong truyện ngắn Hoa Phặc Phiền vẫn nở, nhạc sĩ Bách Quang để đạt

được danh vọng, địa vị từ bỏ cả tình máu mủ của mình Ba mươi năm trước, khi còn là một cán bộ miền xuôi lên công tác ở Bằng Lung, trong lớp bổ túc văn hóa, anh bị dáng hình đẹp như tiên nữ của A Xao hút hồn Nhưng là một cán bộ miền xuôi đầy triển vọng lên tăng cường, anh vẫn giữ gìn không cho phép mình gần gũi A Xao Vậy mà trong đời vẫn có những giây phút định mệnh Chỉ vì một chiếc xe đạp và một con trâu mộng của nhà giàu, bố A Xao bắt cô phải lấy một người đàn ông hơn cô tới ba mươi tuổi Trong đêm cứu A Xao khỏi cái tục lệ quái ác ấy, Bách Quang đã không làm chủ được chính

mình Nhìn nụ cười mãn nguyện, tươi vui của A Xao, Bách Quang khó xử buồn lo không sao tả siết Vì con đường tương lai phía trước, ba ngày sau Bách Quang cầm giấy gọi của nhạc viện ra đi như một kẻ trốn chạy Sau biết bao năm, ông mới đủ can đảm để trở lại phố huyện vẫn khắc sâu những kỉ niệm trong tâm hồn mình Ông ngỡ tưởng suốt ba mươi năm qua mọi chuyện

đã được xóa nhòa theo năm tháng và mình trở thành người vô can Nhưng bất ngờ, ông biết được chính cái đêm ấy để lại cho mình một cậu con trai gần ba mươi tuổi giống ông như đúc, thậm chí cũng có dòng máu âm nhạc của ông Vừa lo vừa mừng, ông định bụng ngày mai sẽ ra thắp hương cho A Xao và thú nhận mọi chuyện với con, rồi tìm cách đưa con về Hà Nội để theo học lớp

âm nhạc Thế nhưng, nửa đêm khi ông nhận được điện thoại của cô con gái về việc ông được đề bạt lên bộ trưởng thay thế ông bộ trưởng cũ, vì có con riêng nên bị cách chức Đứng trước danh vọng, địa vị và tình máu mủ, Bách Quang

đã lựa chọn điều thứ nhất, vứt bỏ tình máu mủ để tiến thân, thật không có gì đau xót bằng

Đối sách là một truyện ngắn vừa có cái bi, vừa có cái hài Tuynh thật bất

hạnh vì phải làm việc trong một cơ quan, mà cấp trưởng và cấp phó đấu đá nhau kịch liệt Sau khi tìm hiểu tình hình và tính toán kỹ lưỡng, Tuynh đã nghĩ ra một cách là phải hài hòa cả đôi bên, không theo ai cũng không nói xấu

ai Nhưng biện pháp này của Tuynh không có hiệu quả Cuối năm, khi xét vào

biên chế chính thức Tuynh không được vào, vì thái độ “lờ lờ nước hến” của mình Tuynh lại tính toán chuyển sang cách khác là: “cứ đứng trước vị này thì Tuynh ra sức dèm pha không tiếc lời vị kia Tuynh lôi đủ những cái xấu của

họ ra mà nói Giữ ý làm gì khi các vị cứ nghe Tuynh kể xấu đối thủ của mình như nuốt lấy từng lời”[20,tr.143-144] Toa thuốc lần này của Tuynh tỏ ra rất

hiệu quả, cấp trưởng và cấp phó mỗi lần gặp Tuynh đều cười rất tươi, có lẽ chỉ vài tháng nữa là Tuynh có thể được xét vào biên chế Trong một cuộc họp,

khi cả hai vị tranh đấu quyết liệt xem trong cơ quan ai được ủng hộ nhiều hơn thì Tuynh được lôi ra làm chính nghĩa, vì cậu là nhân viên mới nên trong sáng

vô tư Tình huống lần này thật khó với Tuynh, sau một đêm suy nghĩ, Tuynh

đã tìm ra được một giải pháp là xẻ đôi người, “Một nửa đầu Một nửa cổ Một tay Một chân Hai nửa người được trợ đỡ bằng một chiếc nạng gỗ Một nửa người đi về phía bà giám đốc Một nửa người đi về phía ông giám đốc”

Bằng việc xây dựng yếu tố kỳ ảo trong tác phẩm, nhà văn mượn cái ảo để nói cái thật ngoài cuộc đời Đó là, vì cúi đầu trước quyền lực mà con người đánh mất đi chính mình, không dám bày tỏ quan điểm, ý kiến của mình Kết cục cuối cùng tuy chỉ là giả tưởng Tuynh trở nên què cụt cả thể xác lẫn tinh thần

Như vậy, sự tha hóa đạo đức của con người diễn ra mọi lúc, mọi nơi trong cuộc sống Lúc xâm thực ào ạt, lúc nhấm nháp dần mòn Nó như một thứ vi trùng tinh vi âm thầm len lỏi vào tâm hồn từng con người, làm biến đổi nhân cách con người lúc nào không hay biết Điều đáng nói nhất là sự tha hóa

đó lại tồn tại nhiều nhất ở tầng lớp trí thức, vốn được xem là tầng lớp tinh hoa của dân tộc đảm nhiệm những công việc khác nhau trong xã hội Từ cái nhìn bên trong của người trong cuộc, Hồ Thủy Giang đã phơi bày bao nhiêu ngóc ngách, bao nhiêu tầm thường, nhỏ nhen đớn hèn thậm chí cả tội lỗi của thế giới tưởng như phẳng lặng ấy Những con người như nhạc sĩ Bách Quang, Vĩnh, Tuynh, Thục Phi trong xã hội hiện nay không thiếu thậm chí còn xuất hiện càng nhiều khi có sự lên ngôi của đồng tiền, địa vị, danh vọng Khi xây dựng những nhân vật này, Hồ Thủy Giang gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh con người trong xã hội hiện đại Mọi người hãy luôn cảnh giác và tránh xa những

gì phi đạo đức, phi nhân cách để vươn tới một ngày mai tươi sáng, hãy tự biết vượt lên và chiến thắng mọi hoàn cảnh thử thách trong cuộc sống Đó chính là

tư tưởng “nhân bản, nhân đạo” trong sáng tác Hồ Thủy Giang Nhân đạo,

theo tác giả không phải chỉ là ban phát một tình thương vô bờ bằng lời nói,

không phải chỉ là nhìn vào những cái tốt để cổ vũ, ngoảnh mặt làm ngơ trước các thói hư tật xấu, các cách sống thông tục Trái lại, nhân đạo là nhìn thẳng vào lối sống, vào những việc làm trái với nhân cách, đạo đức Từ đó dự báo

để con người nhận ra và vượt qua được những tai họa của lối sống ấy

3.2.3 Những nhân vật có tấm lòng nhân hậu, giàu lòng yêu thương, vị tha

Song song với việc dựng lên cái xấu, cái ác, cái phi đạo đức mang giá trị phê phán thức tỉnh, giúp độc giả nhìn rõ hơn thực tế đời sống của xã hội

Hồ Thủy Giang còn giành nhiều tâm huyết dựng lên nhiều chân dung cao đẹp những biểu tượng sáng ngời về đạo đức, đạo lý Những nhân vật này còn gọi

là nhân vật tích cực hay nhân vật chính diện, đó là kiểu nhân vật “thể hiện những giá trị tinh thần, những phẩm chất đẹp đẽ, những hành vi cao cả của con người được nhà văn miêu tả, khẳng định, đề cao trong tác phẩm theo một quan điểm tư tưởng, một lý tưởng xã hội – thẩm mĩ nhất định”[24]

Phương Lan trong Điện hoa là một phụ nữ xinh đẹp, tính tình nhã

nhặn Học xong đại học ngoại ngữ với tấm bằng loại ưu, nhưng cô không dám xin việc vào bất cứ cơ quan nào, cũng không dám nghĩ đến việc chồng con vì

cô bị căn bệnh hiểm nghèo Cô sợ mình sẽ là gánh nặng cho mọi người, do vậy mà Phương Lan luôn phải sống cô đơn, lặng lẽ Những ánh mắt soi mói

và những lời bất nhã, thô thiển về đời tư Phương lan của một số học sinh

trong lớp học Anh ngữ làm cô không tránh khỏi những ưu phiền “Đặc biệt vào những ngày lễ, khi mà các cô gái trẻ mặt mày vui tươi, hãnh diện nhận được những bó hoa từ tay các bạn trai Những lúc ấy, họ thường ra vẻ thích thú đưa mắt cho nhau như ngầm bảo rằng: Kìa cô giáo khốn khổ của chúng

ta chưa bao giờ có được niềm vinh dự ấy”[20,tr.6] Chính vì vậy, tuy sống lạc

quan nhưng trái tim mỏng manh, bé nhỏ của cô cũng rễ bị tổn thương Thế nhưng, khi nhận được những lẵng hoa của một người vô danh gửi tặng, cô lại thấy yêu đời, yêu sống, cô hạnh phúc trong con mắt mọi người, kiêu hãnh

trước những con mắt thường dè bỉu cô Vậy điều gì đã làm cho cuộc sống của

cô thay đổi? Đó chính là tấm lòng chân thật của anh nhân viên bưu điện cùng sống trong chung cư với cô Những lãng hoa thật đẹp cũng như tấm lòng của anh, đã đem lại niềm hy vọng, sự lạc quan trong cô để cô mau lành bệnh Đó cũng là niềm tin của nhà văn vào con người, là tình yêu thương mà tác giả muốn gieo vào tâm hồn mỗi người

Truyện ngắn Cô bưu điện Gốc Trám, được giải thưởng của tạp chí Văn

nghệ Quân đội năm 1981 Truyện kể về một cô nhân viên bưu điện, tuy bị điều về làm tại một chi nhánh heo hút, buồn vắng nhưng cô vẫn gắn bó, tận tụy với công việc Cô còn là độc giả duy nhất của một nhà giáo viết văn nghiệp dư, vì những chuyện của anh chưa bao giờ được đăng Cô âm thầm đọc và có tình cảm với anh lúc nào không biết Nhiều lần cô cố nghĩ rằng

“anh cũng chỉ là một khách bưu điện bình thường lướt qua cuộc sống hàng ngày của cô như bao người khách khác Nhưng cô không sao tự dối được lòng mình Hình dáng anh, đôi mắt của anh, chiếc mũ sờn, những dòng chữ nắn nót hiền lành trên những trang bản thảo cứ chập chờn hiện lên trước mắt cô ” [19,tr.100] Khi anh đi bộ đội mà chưa một lời ước hẹn, nhưng bằng

trực cảm của con tim, cô vẫn luôn hy vọng tình cảm của mình sẽ được đáp lại Thế rồi, tình yêu và sự chờ đợi của cô đã được đền đáp, cô vui sướng đến rơi nước mắt khi được thấy truyện ngắn đầu tiên của anh được đăng trên báo kèm

với dòng chữ “Tặng Hương thân yêu” Thử hỏi, nếu không có một tình yêu

đằm thắm tha thiết và một trái tim son sắt thủy chung thì làm sao cô có thể chờ đợi anh đến như vậy?

Không chỉ ngợi ca tình yêu thương của con người với con người Hồ Thủy Giang còn muốn gửi đến cho độc giả bức thông điệp đầy ý nghĩa qua

truyện ngắn Cây trứng gà bất tử Một câu chuyện giản dị nhưng thật cảm

động Người mẹ, khi còn là học sinh cấp một vì gia đình nghèo quá nên thầy

giáo bỏ ra cả tháng lương để mua cho một chiếc áo rét Khi lớn lên, người mẹ

ý nhị dạy cho các con của mình về phép tính chia đầu tiên mà mình học được

từ thầy giáo Người mẹ cho rằng “Trong bốn phép tính phép tính nào cũng cần thiết cả, nhưng phép tính chia là khó nhất Có người rất giỏi toán nhưng lớn lên họ vẫn không làm nổi phép tính chia thông thường” và “chính phép tính chia chứ không phải phép tính cộng hoặc phép tính nhân đã làm cho con người ta trở nên vĩ đại” [19,tr.104] Ở đây, phép tính chia không còn có ý

nghĩa toán học nữa mà là một phép tính trong trái tim con người, hãy biết chia khổ đau, chia bất hạnh, chia cả niềm vui hạnh phúc, chia miếng cơm manh áo, chia sự cảm thông đối với những người sinh ra mình Phép tính chia đầu tiên

mà người mẹ dạy cho các con bắt đầu từ cây trứng gà trong vườn Năm nào cũng vậy, mỗi khi quả trứng gà chín vàng Người mẹ không đem bán mà bảo các con mang đi biếu bác Toàn, người đã trồng cây trứng gà, phần đặt lên bàn thờ Bố, còn lại đem đi chia cho cả xóm Những quả trứng gà tuy nhỏ bé, bình thường nhưng làm cho mọi người trong khu ngõ nhỏ bé đó gắn bó với nhau hơn Khi người mẹ đột ngột ra đi vì một căn bệnh hiểm nghèo, tuy phải bán đi ngôi nhà và cây trứng gà không còn là sở hữu của những đứa con nữa, vậy mà những đứa con vẫn tiếp tục thực hiện được phép tính chia đó Một câu chuyện đơn giản nhưng đầy ý nghĩa chúng ta hãy biết yêu thương, sẻ chia yêu thương đến mọi người thì sẽ luôn được hạnh phúc

Hoàng Hiến trong truyện ngắn Hoa phượng, là một cậu bé phạm nhiều

khuyết điểm đến nỗi trong xóm mọi người đều gọi cậu là “thằng quỷ hai sừng” Bởi lẽ, cái trán cậu dô ra như một cái sừng và bất cứ chỗ nào cậu cũng

“húc” vào Cậu nghịch những trò rất tai ác như: đào hố ngụy trang để cả

người và xe đạp sập hố chông; cái ao của người ta, cậu làm cho hàng trăm con

cá chết nổi trắng lên; cậu còn chế tạo một khẩu súng bắn chim bằng diêm, suýt nữa làm cả trường học tan thành tro Ở trường đầy những bản thống kê

tội trạng về cậu, nào là “học trung bình, lười biếng, nghịch ngợm, hay đánh nhau, bị cảnh cáo ba lần, một học sinh cá biệt cần theo dõi ” Mười ba tuổi,

cậu mới học xong cấp một Ở nhà, cha mẹ trị cậu bằng những lời nói dữ dằn, kết hợp cùng bàn tay chuyên cầm chày, cầm đục của người cha Thầy cô luôn nhìn cậu với cái nhìn lạnh lùng và đầy ác cảm Nhưng thật bất ngờ, Hoàng Hiến thay đổi nhanh chóng, cậu không những chăm học mà còn đoạt giải nhất trong kỳ thi học sinh giỏi văn của tỉnh, rồi trở thành một giáo viên Vậy điều

gì làm một cậu bé vốn được coi là “có tướng nghịch suốt đời không bao giờ thuần được” ấy? Để có được điều đó, là tấm lòng nhân hậu, tin tưởng chứa

đầy tình yêu thương, cùng với biện pháp giáo dục đúng đắn của cô giáo Hà Chính tấm lòng yêu thương của cô giáo, đã cảm hóa được một con người suýt

nữa rơi vào vũng bùn tăm tối Cô Hà dạy cho chúng ta biết rằng “con người ta chỉ có thể lớn lên bằng tình yêu thương chứ không phải bằng roi vọt”

Nhà văn không chỉ ngợi ca tình yêu thương cao đẹp của con người Ông còn phát hiện thấy trong họ luôn ẩn chứa một trái tim vị tha, cao thượng

Quân trong truyện ngắn Xóm Sỏi ai quên là một nhân vật như vậy Suốt mười

năm trời, anh mang vào chiến trường hình ảnh một cô bé mười lăm tuổi của xóm Sỏi quê anh Trở về, khi biết người con gái đó học xong đại học ở nước ngoài, anh băn khoăn tự so sánh và nhủ lòng mình hãy cố quên Nhưng rồi khi tiếp xúc với cô, thấy người con gái ấy vẫn giản dị trong sáng như xưa không

hề kênh kiệu, hơn nữa cô còn cảm động khi thấy anh bị mất một cánh tay Anh đã ngỏ lời với cô Cô ngỡ tưởng lời từ chối thẳng thừng tình yêu của anh

và sự ra đi của cô sẽ làm tình hàng xóm giữa anh và gia đình cô gặp trắc trở Nhưng cô không biết rằng, chính những năm tháng mình đi làm ở Hà Nội, lúc

mẹ và em gái cô gặp khó khăn, thì anh lại là người giúp đỡ gia đình cô nhiều nhất Anh cõng mẹ cô đi bệnh viện cách hàng chục cây số Anh còn bỏ ra toàn

bộ số vốn mà mình dành dụm bao nhiêu năm, để mẹ cô chữa bệnh Anh luôn

động viên, an ủi em gái cô để vượt qua được những khó khăn trong cuộc sống Bây giờ, trở lại xóm Sỏi nghèo nàn cằn cỗi nơi mà cô tự cắt lìa như một kẻ vong

ơn nhưng anh vẫn không ruồng bỏ cô, vẫn coi cô như một người em gái, một người con của xóm Sỏi

Trong Lúc ấy biển hoàng hôn là câu chuyện của thầy giáo Thanh

Miên vì em trai bị chất độc da cam, mẹ lại ốm yếu nên cô phải làm một cô gái tắm thuê – cái nghề được coi là mạt hạng và luôn bị những định kiến của mọi người Vậy mà, cô lại được thầy giáo Thanh đem lòng yêu thương bằng tình yêu trong sáng, cảm động Tình yêu của Thanh làm cho trái tim cô hạnh phúc, yêu đời hơn và hy vọng vào tương lai Rồi khi nghe tin cô chết vì giữ gìn

phẩm giá, Thanh xót xa, tiếc thương khôn cùng “đứng như chôn chân trên cát” Cuối truyện, nhân vật Thanh hay chính tác giả nói với chúng ta hãy biết

cảm thông chia sẻ với những cảnh đời bất hạnh

Nhiều nhân vật khác trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang cũng mang

những tình cảm cao đẹp đó là: tình cảm của Phương đối với Thuần trong Con tàu đến muộn, của Hương với Hùng (Chân trời bên ô cửa sổ), của cô gái với

số điện thoại 355 với anh bộ đội vô danh và anh bạn cũng vô danh (Điện thoại) Trong cuộc hành trình bền bỉ và tâm huyết khám phá vẻ đẹp tâm hồn

con người, Hồ Thủy Giang luôn có một cái nhìn ấm áp, nhân hậu, chăm chú phát hiện những vẻ đẹp của con người Việt Nam từ nhiều chiều, nhiều hướng, nhiều khía cạnh khác nhau Đó chính là niềm tin tưởng, hy vọng vào cuộc đời của nhà văn Tác giả nhắc nhở và hướng con người đến với những tình cảm tốt đẹp đáng quý mà không cần một lời tuyên ngôn, giáo huấn nào

3 3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang

Để xây dựng thành công một nhân vật văn học, nhà văn phải có khả năng đồng cảm, phát hiện những đặc điểm bền vững ở nhân vật Điều này đòi hỏi nhà văn phải hiểu đời và hiểu người Nhưng có một điều không kém phần

quan trọng là, nhà văn phải miêu tả, khắc họa nhân vật sao cho có sức thuyết phục mạnh mẽ đối với người đọc Đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến những biện pháp xây dựng nhân vật trong tác phẩm văn học Mỗi nhà văn đều có biệt tài riêng để xây dựng nhân vật trong tác phẩm của mình Trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang thường miêu tả ngoại hình của nhân vật qua đó người đọc phần nào hiểu được tâm trạng, đời sống, tính cách của nhân vật Tác giả còn đặt nhân vật vào những tình huống cụ thể có tính thử thách để bộc lộ tính cách, phẩm chất Ngoài ra nhà văn sử dụng những lời độc thoại nội tâm, từ đó thấy được đời sống tâm hồn của nhân vật

3.3.1 Miêu tả ngoại hình của nhân vật

Ngoại hình là yếu tố quan trọng góp phần cá tính hóa nhân vật Nếu như văn học cổ thường xây dựng nhân vật với những chi tiết ước lệ, tượng trưng thì văn học hiện đại đòi hỏi những chi tiết chân thực và cụ thể sinh động M Gorki khuyên các nhà căn phải xây dựng nhân vật của mình đúng như những con người sống và phải tìm thấy, nêu lên, nhấn mạnh những nét riêng độc đáo, tiêu biểu trong dáng điệu, nét mặt, nụ cười khóe mắt của nhân vật

Với phương pháp xây dựng nhân vật của văn học hiện đại, trong những sáng tác của mình, Hồ Thủy Giang đã chú trọng tới việc miêu tả ngoại hình của nhân vật, từ đó để bộc lộ một phần tâm trạng, đời sống, tính cách của nhân vật

Hầu hết các nhân vật nữ được Hồ Thủy Giang miêu tả rất rõ nét Cô thư

ký trong Bông hoa cô đơn, là một người vừa thông minh trong công việc, vừa

tế nhị trong cuộc sống hàng ngày.“Đôi mắt xanh đen như nhung và đượm buồn”, “Mái tóc óng ánh đen của cô nghiêng nghiêng trên trang sổ Đôi mắt hiền dịu của cô như tỏa sang anh một thứ ánh sáng của bình minh” Nhưng

cuộc đời cô đâu có được hạnh phúc, chồng mất đã lâu mà cô vẫn ở vậy, người

yêu cô thì không dám ngỏ lời, nên cô phải xin nghỉ hưu sớm và sống trong cô đơn, lặng lẽ suốt cuộc đời

Nhân vật Miên trong truyện ngắn Lúc ấy biển hoàng hôn, là một cô

gái có vẻ đẹp kỳ ảo “Dáng điệu tha thướt, uyển chuyển, đôi mắt mượt như nhung”, khuôn mặt vô tư, hồn nhiên Vậy mà cuộc đời của Miên cũng đầy bất

hạnh Vì gia đình hoàn cảnh quá khó khăn mà cô phải làm một cô gái tắm thuê bị xã hội, mọi người khinh rẻ Trong một lần đi tắm biển cùng khách vì

bảo vệ danh tiết mà cô đã bị tên “dâm đãng” dìm xuống biển đến chết

A Xao trong Hoa Phặc Phiền vẫn nở cũng có số phận bất hạnh giống

như vậy A Xao tiếng tày có nghĩa là người con gái đẹp, cô có một gương

mặt đẹp đến mê hồn “Đôi mắt đen lấp láy và ngơ ngác như mắt nai rừng”,

“dáng hình đẹp như tiên nữ”.Vậy mà cô phải một mình nuôi con trong nỗi

vất vả và sự khinh miệt của dân làng hơn ba mươi năm, vì người yêu của cô

sợ ảnh hưởng đến sự nghiệp của mình nên trốn chạy về Hà Nội

Trong truyện ngắn Con tàu đến muộn, tác giả miêu tả sự dằn vặt về

tinh thần không chỉ diễn biến trong tâm trạng của Thuần, mà còn hiện lên qua

hình dáng và đường nét của ngoại hình Thuần mang một “gương mặt luôn ủ

rũ tiều tụy, cặp mắt ưu tư, những ngón tay khô héo ” Đã thế Thuần lại có

“thân hình cao gầy lõng thõng trong chiếc áo khoác cũ sờn, trông anh khô buồn như một cây xoan mùa đông trụi lá” Tâm trạng đầy buồn đau và như

thiếu sự sống, niềm vui này in dấu trên ngoại hình của Thuần hơn mười năm nay và có lẽ sẽ tồn tại đến hết cuộc đời của Thuần Chỉ vì lòng sĩ diện, xấu hổ không dám hạ mình, nên Thuần tự phải gánh lấy những đau khổ do chính mình gây ra

Anh Vênh trong Cỏ biếc đồng quê, có ngoại hình khá đặc biệt “Mặt

đen Trán dô Mắt lác Đã thế lưng anh lại gù, cộng thêm đôi chân gầy guộc, lòng khòng, càng làm cho dáng anh xiêu vẹo, dị dạng”[19,tr.317] Cái tên

Vênh mà bố mẹ đặt cho cũng như dự báo về sự khó hòa nhập với cộng đồng Thủa đi học, hầu như anh Vênh không có bạn Con gái không muốn gần anh

đã đành, cả những bạn trai cũng không muốn chơi bời đàn đúm với anh Khi

đã ba mươi tuổi, mặc dù đám con gái trong làng lòng đầy quý mến và cảm phục anh nhưng không có cô nào đủ can đảm để làm vợ anh, ngay cả cô kém nhan sắc nhất Vậy mà anh Vênh vượt qua được tất cả những khó khăn và mặc cảm đó, trở thành một anh hùng trong mắt dân làng

Trong khi xây dựng ngoại hình của nhân vật, chi tiết được Hồ Thủy Giang đặc biệt quan tâm là đôi mắt Bởi đôi mắt là cửa sổ của tâm hồn Qua hình ảnh đôi mắt có thể cảm nhận được thế giới nội tâm của nhân vật Đó là

đôi mắt xanh đen như nhung và đượm buồn của cô thư ký Cặp mắt nửa đau khổ, nửa dửng dưng của Phương khi bị chồng hiểu lầm Đôi mắt lóng lánh đen đầy vẻ quyến rũ của Miên Đôi mắt sáng như sao của thầy giáo Tuyền Đôi mắt dịu hiền và độ lượng của Quân Đôi mắt to đen thảng thốt của Mơ Đôi mắt đen thăm thẳm của Sâm tuy mệt mỏi nhưng vẫn ánh lên trong vắt

Như vậy, bằng bút pháp nghệ thuật thay đổi linh hoạt, Hồ Thủy Giang khắc họa lên những bức chân dung ngoại hình, để bộc lộ phần nào tâm trạng,

phần quyết liệt Từ đó nhân vật tự “nhận thức”, “xám hối” và “thức tỉnh”,

hoặc từ những tình huống đó bộc lộ phần nào tính cách, phẩm chất của nhân

vật Nhờ những tình huống này mà độc giả có thể nắm bắt được chủ đề, tư tưởng của truyện

Vĩnh trong Cỏ dại được đặt vào hai hoàn cảnh khác nhau Một là thời

kỳ Vĩnh lái xe vào chiến trường Hai là thời kỳ Vĩnh là một cán bộ của huyện

Ở hai hoàn cảnh khác nhau cùng một con người nhưng lại có tính cách hoàn toàn khác nhau Nếu ngày trước Vĩnh có tính bộc trực hiếm thấy, thì giờ đây khi là một cán bộ huyện mới được cân nhắc tý chức quyền, mà Vĩnh trở thành một kẻ khôn khéo, cơ hội, biết lấy lòng kẻ trên không từ một thủ đoạn nào để leo lên cái ghế của danh vọng Tác giả không bình luận, nhận xét mà khéo léo đặt nhân vật vào những hoàn cảnh có tính thử thách khác nhau, để nhân vật Vĩnh tự bộc lộ bản chất của mình

Trong truyện ngắn Những hàng ghế trống cũng vậy, Huy Mão được

đặt vào hai tình huống Khi thông báo về thời gian cho Thế Minh kỳ thi học sinh giỏi văn của toàn tỉnh và ba mươi năm sau Huy Mão lại thông báo về cuộc thi đọc thơ của các cựu học sinh Qua hai lần thông báo này và hai lần Thế Minh đều đứng trước những hàng ghế trống, vì cuộc thi đã diễn ra Hai lần Huy Mão đều giành chiến thắng ta thấy được bản chất của Huy Mão Một con người luôn lừa bạn để giành lấy chiến thắng vì thấy bạn giỏi hơn mình

Nhạc sĩ Bách Quang cũng được đặt trong hai tình huống cụ thể Lần thứ nhất, khi cứu được A Xao khỏi cái tục lệ ép gả của địa phương và không làm chủ được mình Lần thứ hai, sau ba mươi năm quay lại và biết chính cái

đêm hôm ấy đã để lại cho mình một giọt máu Qua hai lần này đã “lộ” bản

chất con người của nhân vật Bách Quang Vì danh vọng, địa vị mà ông sẵn sàng bỏ cả tình yêu, bỏ cả đứa con ruột thịt của mình

Trong truyện ngắn Tro Tàn, người vợ bị đặt vào một hoàn cảnh trớ trêu

Hai vợ chồng vì làm ăn thua lỗ nên mất căn nhà Đứng trước thử thách đó, người vợ không giữ được chính mình Chỉ vì muốn lấy lại căn nhà mà thị đã

bán thân xác mình cho “lão già mặt xám” và “còn phải chịu đựng cả cái câm lặng khủng khiếp như một nấm mồ của anh chồng tội nghiệp”

Tuy nhiên trong một số truyện ngắn có những nhân vật đã vượt lên được những hoàn cảnh, số phận để khẳng định mình Đó là anh Vênh trong

Cỏ biếc đồng quê, tuy sinh ra có hình hài xấu xí, dị dạng, gia đình lại nghèo

khó, nhưng anh Vênh vẫn vượt lên số phận trở thành một người đáng cảm

phục trong mắt dân làng Người vợ trong truyện ngắn Những kiệt tác cũng

vậy, cho dù người chồng tuy còn trẻ mà chỉ còn sống được vài tháng nữa, thế nhưng cô không tuyệt vọng Hàng ngày cô vẫn mang về đọc cho chồng mình những mẩu truyện cười, để những ngày cuối đời còn lại của anh luôn được vui tươi, nhẹ nhõm Phương Lan vì đã hơn ba mươi lăm tuổi nhưng vẫn

“phòng không”, cô không buồn mà sống rất lạc quan Để tránh những ánh mắt và lời nói của những kẻ “tọc mạch”, ngày sinh nhật cô ra bưu điện tự gửi

điện hoa cho mình Tác giả ngậm ngùi cho Phương Lan, nhưng cũng ngợi ca

sự vượt lên hoàn cảnh để sống vui tươi, có ích của cô (Điện hoa)

Có thể nói ở mỗi truyện đều có những tình huống cụ thể rất khác nhau,

dù đơn giản hay phức tạp cũng chỉ là điều kiện, là cái nền để nhân vật bộc lộ mình, bộc lộ vấn đề của cuộc sống Qua những tình huống có tính thử thách

đó ta nhận thấy điều mà nhà văn muốn gửi tới cho độc giả Liệu con người bị chi phối bởi hoàn cảnh, hay do chính bản lĩnh không vững vàng của con người trước những cám dỗ của cuộc đời? Mọi người hãy vượt qua và chiến thắng được những hoàn cảnh thử thách, luôn giữ được bản chất tốt đẹp của mình đó mới chính là điều đáng khâm phục

3.3.3 Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật qua độc thoại nội tâm

Độc thoại nội tâm là tiếng nói bên trong tâm hồn nhân vật, là những ý nghĩ thầm kín, là lời nhủ thầm của nhân vật Ngôn ngữ độc thoại nội tâm có một sức mạnh đặc biệt Nó không những biểu hiện chân thực nhất bộ mặt

tinh thần và tâm trạng phức tạp của nhân vật mà còn có sức lay động tình cảm xâu xa của người đọc

Trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang cũng sử dụng những đoạn độc thoại

nội tâm, để thấy diễn biến tâm lý của nhân vật Truyện ngắn Bản Quyền kể về

một nhà văn tên tuổi, có ý thức về nghề nghiệp nhưng vì vợ vừa mới ốm dậy cần tiền để bồi dưỡng mà nhà văn đó phải hạ mình, ép mình viết bài cho một tên giám đốc ngạo mạn, khinh người Tác giả đã miêu tả khá tỉ mỉ những thay đổi tâm lý phức tạp đang diễn ra trong tâm hồn nhân vật Trước sự coi

thường, kiêu ngạo của tên giám đốc “Y thấy cổ họng nghèn nghẹn Giá như không phải đang rơi vào hoàn cảnh nước sôi lửa bỏng như hiện giờ thì trước thái độ trịnh thượng của lão tổng giám đốc, y đã phủi quần ra về không thèm nói một câu” Và không chịu được y còn định “chỉ vào mặt lão tổng giám đốc mắng một câu thật thỏa đáng” “Lần này thì y không chịu nổi Y muốn gầm lên, muốn tát vào phiến má phèn phẹt như cái phản thịt của lão tổng giám đốc một cái ra trò” Và cuối cùng thì “mặt y tái nhợt đi Nhục! Nhục quá! Y bặm môi, bóp chặt mấy ngón tay vốn nhiều xương hơn thịt của mình lại Đúng cái lúc ý định tung ra một quả đấm có vẻ khủng khiếp như Mike Tyson vào mũi lão tổng giám đốc xấc xược thì gương mặt xanh xao vàng võ của vợ y chợt hiện ra Ba triệu đồng! Đúng vậy Ba triệu đồng hoàn toàn có thể làm cho gương mặt ấy hồng hào trở lại Và, y đã bất ngờ hạ cơn sốt”[20,tr.25-29] Có

thể thấy tâm trạng của nhân vật vận động từ thấp đến cao, nhưng dù ở mức độ nào thì cũng có sự giằng xé, đôi co quyết liệt giữa lòng tự trọng của nhà văn

và lòng thương vợ của một người chồng Cuối cùng vai trò của một người chồng đã chiến thắng Điều đó cho thấy, tác giả luôn ngợi ca và đề cao tình yêu thương của con người với con người

Trong truyện ngắn Chị Hạnh ơi! Tác giả còn miêu tả những lời độc

thoại của một chú vẹt “Thì ra, tôi là niềm vui của cả hai ông cháu chị Hạnh