Tiết 107 Hội thoại

• - Hai nhân vật tham gia hội thoại: người cô và bé Hồng • - Quan hệ giữa các nhân vật tham gia hội thoại trong đoạn trích trên là quan hệ thân tộc trên dưới • + Vai trên: người cô.. 

Kiểm Tra Bài Cũ

Câu 1: Có mấy cách thực hiện hành động nói?

Câu 2: Xác định hành động nói của các câu sau: (1) Thầy giáo mới ngày mai sẽ đến

(2) Hôm nay là bài học Pháp văn cuối cùng

của các con

(3) Thầy mong các con hết sức chú ý.

(Buổi học

cuối cùng)

Câu Kiểu câu Hành động nói Cách thực hiện (1)

(2)

(3)

I - VAI XÃ HỘI TRONG HỘI THOẠI:

Đoạn trích “Trong lòng mẹ”

Ví dụ:

“Một hôm, cô tôi gọi tôi đến bên cười hỏi:

- Hồng! Mày có muốn vào Thanh Hoá chơi với mẹ mày không? [ ] Nhận ra những ý nghĩa cay độc trong giọng nói và trên nét … mặt khi cười rất kịch của cô tôi kia, tôi cúi đầu không đáp Vì tôi biết rõ, nhắc đến mẹ tôi, cô tôi chỉ có ý gieo rắc vào đầu óc tôi những hoài nghi để tôi khinh miệt và ruồng rẫy mẹ tôi, một người

đàn bà đã bị cái tội là goá chồng, nợ nần cùng túng quá, phải bỏ con cái đi tha hương cầu thực Nhưng đời nào tình thương yêu và lòng kính mến mẹ tôi lại bị những rắp tâm tanh bẩn xâm phạm

đến [ ]…

Tôi cũng cười đáp lại cô tôi:

- Không! Cháu không muốn vào Cuối năm thế nào mợ cháu

cũng về

Cô tôi hỏi luôn, giọng vẫn ngọt:

- Sao lại không vào? Mợ mày phát tài lắm, có như dạo trước đâu!

Rồi hai con mắt long lanh của cô tôi chằm chặp đưa nhìn tôi Tôi lại im lặng cúi đầu xuống đất: lòng tôi càng thắt lại, khoé mắt tôi

đã cay cay Cô tôi liền vỗ vai tôi cười mà nói rằng:

- Mày dại quá, cứ vào đi, tao chạy cho tiền tàu Vào mà bắt mợ mày may vá sắm sửa cho và thăm em bé chứ

[ ] Tôi cười dài trong tiếng khóc, hỏi cô tôi:…

- Sao cô biết mợ con có con?

Cô tôi vẫn cứ tươi cười kể các chuyện cho tôi nghe Có một bà họ nội xa vào trong ấy cân gạo về bán Bà ta một hôm đi qua chợ

thấy mẹ tôi ngồi cho con bú ở bên rổ bóng đèn [ ]…

Cô tôi chưa dứt câu, cổ họng tôi đã nghẹn ứ khóc không ra tiếng Giá những cổ tục đã đày đoạ mẹ tôi là một vật như hòn đá hay cục thuỷ tinh, đầu mẩu gỗ, tôi quyết vồ ngay lấy mà cắn, mà nhai,

mà nghiến cho kì nát vụn mới thôi

Cô tôi bỗng đổi giọng, lại vỗ vai, nhìn vào mặt tôi, nghiêm nghị:

- Vậy mày hỏi cô Thông - tên người đàn bà họ nội xa kia - chỗ ở

c aủ mợ mày, rồi đánh giấy cho mợ mày, bảo dù sao cũng phải

về Trước sau cũng một lần xấu, chả nhẽ bán xới mãi được sao?

Tỏ sự ngậm ngùi thương xót thầy tôi, cô tôi chập chừng nói tiếp:

- Mấy lại rằm tháng tám này là giỗ đầu cậu mày, mợ mày về dù sao cũng đỡ tủi cho cậu mày, và mày cũng còn phải có họ, có hàng, người ta hỏi đến chứ?

(Nguyên Hồng, Những ngày thơ ấu)

I - VAI XÃ HỘI TRONG HỘI THOẠI:

Đoạn trích “Trong lòng mẹ”

Ví dụ:

Quan hệ giữa các nhân vật tham gia hội thoại trong đoạn trích trên là quan hệ gì? Ai ở vai trên? Ai ở vai dưới?

• - Hai nhân vật tham gia hội thoại: người cô và bé Hồng

• - Quan hệ giữa các nhân vật tham gia hội thoại trong đoạn

trích trên là quan hệ thân tộc trên dưới

• + Vai trên: người cô.

• + Vai dưới: bé Hồng

Qua ví dụ trên, em hiểu vai xã hội là gì?

 Vai xã hội là vị trí của người tham gia hội thoại đối với người khác trong cuộc thoại.

Vô-lô-đi-a đang chuẩn bị bài thì một bạn đến rủ đi bắn chim vì cậu ta vừa được bố mua cho khẩu súng mới Khẩu súng mới, điều đó thật hấp dẫn! Nghe bạn nói, Vô-lô-đi-a đứng dậy mở toang cửa sổ, ló đầu ra ngoài và hỏi bạn một cách tỉ mỉ về khẩu

súng.

Nhưng rồi Vô-lô-đi-a trả lời bạn với vẻ luyến tiếc:

- Mình bận học, không đi được!

Cậu bạn châm chọc:

- Học gạo để lấy điểm năm à?

- Mình không học gạo mà là học, học không phải vì điểm, hiểu không?

Đọc và chỉ ra sự khác nhau trong quan hệ giữa hai

người vợ với chồng ở hai cuộc hội thoại sau:

[…] Chị dậu rón rén bưng một bát lớn đến chỗ

chồng nằm:

- Thầy em hãy cố ngồi dậy húp ít cháo cho đỡ xót ruột […]

(Tắt đèn)

[…] Đồ ngu! Đòi một cái máng lợn thật à? Một

cái máng thì thấm vào đâu! Đi tìm lại con cá và đòi một cái nhà rộng […]

(Ông lão đánh cá và con cá vàng)

- Chị Dậu với chồng: Tôn trọng, thân mật.

- Bà lão với chồng: Coi thường, xỉ vả

I - VAI XÃ HỘI TRONG HỘI THOẠI:

Quan hệ trên dưới hay ngang hàng

(theo tuổi tác, thứ bậc trong gia đình và xã hội)

Quan hệ thân - sơ

- Quan hệ xã hội:

- Vai xã hội là vị trí của người tham gia hội thoại đối với người khác trong cuộc thoại.

• - Hai nhân vật tham gia hội thoại: người cô và bé Hồng

• + Vai trên: người cô.

• + Vai dưới: bé Hồng.  Quan hệ thân tộc trên dưới

Đoạn trích “Trong lòng mẹ”

Ví dụ:

Câu Hỏi Thảo Luận (2’)

Trong cuộc hội thoại, có phải mỗi

người tham gia hội thoại chỉ có một

vai xã hội không? Em hãy cho một ví

dụ để chứng minh điều đó.

Mỗi người tham gia hội thoại thường có nhiều vai, đa chiều

Ví dụ: Chị Dậu vai dưới - Cai Lệ vai trên (theo địa vị xã hội) Chị Dậu vai trên - Cai Lệ vai dưới (theo tuổi tác)

I - VAI XÃ HỘI TRONG HỘI THOẠI:

Đoạn trích “Trong lòng mẹ”

Ví dụ:

• a) Cách cư xử của người cơ cĩ gì đáng chê trách?

• b) Tìm những chi tiết thể hiện sự im lặng của bé Hồng?

• c) Vì sao Hồng phải làm như vậy?

- Cách đối xử của người cô:

Thiếu thiện chí khơng phù hợp với quan hệ ruột thịt, khơng thể hiện thái độ đúng mực của người trên đối với người dưới.

- Thái độ của Hồng:

Hồng phải kìm nén sự bất bình vì Hồng là người thuộc vai dưới.

(SGK/ tr 94)

- Vai xã hội là vị trí của người tham gia hội

thoại đối với người khác trong cuộc thoại Vai xã hội được xác định bằng các quan hệ xã

hội:

+ Quan hệ trên - dưới hay ngang hàng (theo tuổi tác, thứ bậc trong gia đình và xã hội);

+ Quan hệ thân - sơ (theo mức độ quen biết, thân tình)

- Vì quan hệ xã hội vốn rất đa dạng nên vai xã hội của mỗi người cũng đa dạng, nhiều

chiều Khi tham gia hội thoại, mỗi người cần xác định đúng vai của mình để chọn cách nói cho phù hợp.

Ghi Nhớ

II – LUYỆN TẬP:

1 Thái độ vừa nghiêm khắc vừa khoan dung của trong văn bản

“Hịch Tướng Sĩ”

2 Nhận xét vai xã hội trong đoạn trích “Lão Hạc”

-Nghiêm khắc khi chỉ ra sai lầm đáng phê phán của tướng sĩ

như thờ ơ, bàng quan trước vận nước, thích hưởng lạc (Dẫn chứng ngay trong bài hịch)

- Khoan dung khi chỉ ra nhận thức đúng, con đường phải

chọn của tướng sĩ là đề cao cảnh giác, học tập “Binh thư

yếu lược” và rèn luyện binh lính, võ nghệ.(Dẫn chúng)

Đọc đoạn trích dưới đây và trả lời câu hỏi

- Chẳng kiếp gì sung sướng thật, nhưng có cái này là sung

sướng; bây giờ cụ ngồi xuống phảng này chơi, tôi đi luộc mấy củ khoai lang, nấu một ấm nước chè tươi thật đặc; ông con

mình ăn khoai, uống nước chè, rồi hút thuốc lào… thế là sung sướng.

- Vâng! Ông giáo dạy phải! Đối với chúng mình thì thế là sung sướng.

Lão nói xong lại cười như đưa đà Tiếng cười gượng nhưng đã hiền hậu lại Tôi vui vẻ bảo:

- Thế là được, chứ gì? Vậy cụ ngồi xướng đây, tôi đi luộc khoai, nấu nước.

- Nói đùa thế, chứ ông giáo cho để khi khác.

(Nam Cao, Lão Hạc)

• a Dựa vào đoạn trích và những điều em biết về truyện

Lão Hạc, hãy xác định vai xã hội của hai nhân vật

tham gia cuộc hội thoại trên.

• b Tìm những chi tiết trong lời thoại thể hiện thái độ

vừa kính trọng, vừa thân tình của nhân vật ông giáo đối với lão Hạc.

• c Những chi tiết nào trong lời thoại của lão Hạc thể

hiện thái độ vừa quý trọng vừa thân tình của lão đối vơí ông giáo?

Câu Hỏi

b Thái độ vừa kính trọng vừa thân tình của ông giáo đối với lão Hạc:

- Mời lão hút thuốc, uống nước, ăn khoai

- Gọi lão Hạc là “cụ”, xưng hô gộp “ông con mình”

c Thái độ vừa quý trọng vừa thân tình của lão đối với ông giáo:

- Gọi là “ông giáo”, dùng từ “dạy” thay cho từ “nói”.

- Xưng hô gộp “ chúng mình”, cách nói chuyện xuề xoà.

Chi tiết thể hiện tâm trạng không vui và sự giữ ý của lão Hạc: Lão Hạc chỉ cười như đưa đà, cười gượng, thoái thác lời mời của ông

giáo.

a Nhận xét vai xã hội.

- Địa vị: ông giáo vai trên, lão Hạc vai dưới

- Tuổi tác: lão Hạc vai trên, ông giáo vai dưới.

Đọc mẫu chuyện sau:

Một sớm, thằng Hùng, mới “nhập cư” vào xóm tôi, dắt chiếc

xe đạp gần hết hơi ra tiệm sửa xe của bác hai Nó hất hàm với bác hai:

- Bơm cho cái bánh trước Nhanh lên nhé, trễ giờ học rồi.

Bác hai nhìn thằng Hùng rồi nói:

- Tiệm của bác hổng có bơm thuê.

- Vậycho mượn cái bơm, tôi bơm lấy vậy.

- Bơm của bác bị hư, cháu chịu khó dắt đến tiệm khác vậy.

Vừa lúc ấy, cái Hoa nhà ở cuối ngõ cũng dắt xe đạp chạy vào tíu tít chào hỏi:

- Cháu chào bác hai ạ! Bác ơi, cháu mượn cái bơm nhé Chiều nay cháu đi học về, bác coi dùm cháu nghe, hổng biết sao nó cứ xì hơi hoài.

- Được rồi Nào để bác bơm cho Cháu là con gái, biết bơm không mà bơm!

- Cháu cảm ơn bác nhiều.

(Theo

Thành Long)

Hãy nhận xét về cách nói năng của hai bạn

Hùng và Hoa.

Cách nói năng của Hùng: cách xưng hô, cách cấu tạo câu, cách chọn từ ngữ thể hiện sự bất lịch sự, thiếu lễ độ Vì Hùng

ở vai dưới (về tuổi tác và quan hệ xã

hội).

Cách nói của Hoa: Lịch

sự, lễ độ thể hiện qua

cách dùng từ ngữ xưng

hô, cách cấu tạo câu

- Học bài, nắm vững các khái niệm.

- Hoàn thành các bài tập.

- Chuẩn bị tiết:

“Tìm hiểu yếu tố biểu cảm trong văn nghị luận”