hình thành kĩ năng tư duy cho học sinh lớp 4, lớp 5 thông qua dạy học giải toán(tom tat)

Mục tiêu dạy học môn Toán ở Tiểu học và thực trạng dạy học giải toán Trong dạy học môn Toán, bên cạnh việc cung cấp tri thức, rèn luyện kĩ năng tính toán, cần chú trọng rèn luyện cho họ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

ĐỖ TÙNG

HÌNH THÀNH KĨ NĂNG TƯ DUY CHO HỌC SINH

LỚP 4 , LỚP 5 THÔNG QUA DẠY HỌC GIẢI TOÁN

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Toán

Mã số: 62.14.01.11

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC

HÀ NỘI – 2014

Luận án được hoàn thành tại TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Vũ Quốc Chung

Phản biện 1: GS.TSKH Nguyễn Bá Kim

Phản biện 3: PGS.TS Trịnh Thanh Hải

Trường Đại học Khoa học – Đại học Thái Nguyên

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường họp tại:

………

Vào hồi … giờ … ngày … tháng … năm 2014

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

1 Thư viện Quốc Gia

2 Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ

1 Đỗ Tùng (2009), Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh tiểu học thông qua giải

bài tập toán, Tạp chí khoa học, Trường ĐHSP HN, số 54, trang 9-15

2 Đỗ Tùng (2010), Hình thành kỹ năng tư duy cho học sinh tiểu học thông qua dạy

học giải toán, Tạp chí Giáo dục, số 243, trang 45-47

3 Đỗ Tùng (2013), Thực trạng hình thành kỹ năng tư duy cho học sinh tiểu học

thông qua dạy học giải toán, Tạp chí Giáo dục, số 323, trang 37-38

4 Đỗ Tùng (2013), Rèn luyện một số hoạt động trí tuệ cho học sinh lớp 4, lớp 5

thông qua dạy học giải toán, Tạp chí Giáo dục, số đặc biệt tháng 12

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nhu cầu đổi mới giáo dục trong bối cảnh hiện nay

Bước sang thế kỷ XXI, yêu cầu về nguồn nhân lực có chất lượng ngày càng trở thành vấn đề hết sức bức thiết đối với mỗi quốc gia, nó đóng vai trò quyết định trong sự phát triển và thành công của mỗi nước trong xu thế hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng

và cạnh tranh trên trường quốc tế ngày càng gay gắt Sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế tri thức và xu hướng toàn cầu hóa đang trở thành thách thức đối với việc đào tạo nguồn nhân lực của mỗi quốc gia

Ở Việt Nam, trong nhiều năm qua, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm và coi trọng phát triển giáo dục Năm 2013, Hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành Trung ương

Đảng (khóa XI) đã thông qua Nghị quyết về “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và

đào tạo”, trong đó khẳng định: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực

Thực tiễn cho thấy, để thành công trong cuộc sống, con người cần phải có nhiều kiến thức, nhiều kinh nghiệm trên nhiều lĩnh vực Song nếu chỉ có kiến thức thôi thì chưa đủ Chính vì vậy, cần phải đổi mới phương pháp dạy học các môn học trong nhà trường nói chung, môn Toán nói riêng trong đó hướng tới việc tích cực hóa người học, không chỉ hướng đến mục tiêu trang bị kiến thức và cần nhấn mạnh đến việc hình thành

và phát triển năng lực tư duy cho học sinh

1.2 Mục tiêu dạy học môn Toán ở Tiểu học và thực trạng dạy học giải toán

Trong dạy học môn Toán, bên cạnh việc cung cấp tri thức, rèn luyện kĩ năng tính toán, cần chú trọng rèn luyện cho học sinh tư duy logic và ngôn ngữ chính xác, phát triển khả năng suy đoán và tưởng tưởng, rèn luyện các hoạt động trí tuệ cơ bản và hình thành

ở học sinh những phương pháp suy nghĩ và làm việc của khoa học toán học Môn Toán ở Tiểu học gồm năm mạch kiến thức trong đó giải toán là nội dung đóng vai trò rất quan trọng, xuyên suốt các mạch kiến thức của chương trình môn Toán ở Tiểu học Thông qua giải toán không những giúp học sinh luyện tập, củng cố, vận dụng kiến thức đã học mà còn là cơ hội tốt để rèn luyện và phát triển tư duy cho các em

Tuy nhiên, qua khảo sát việc dạy học toán ở Tiểu học chúng tôi nhận thấy nhiều giáo viên còn ít chú trọng đến việc tổ chức dạy học giải toán để thông qua đó hình thành, rèn luyện và phát triển tư duy cho học sinh mà thường chỉ quan tâm đến dạy cho HS kỹ

năng giải toán Một số giáo viên còn tập trung vào dạy cho học sinh giải mẫu các bài toán hay các dạng toán cụ thể để sau đó các em áp dụng “khuôn mẫu” này để giải các bài toán khác một cách máy móc Trong đánh giá kết quả giải toán của học sinh, giáo viên thường chỉ tập trung đánh giá kết quả và lời giải bài toán của học sinh, chưa xem xét, quan tâm đầy đủ đến quá trình suy nghĩ, lập luận của các em trong hoạt động giải toán

1.3 Thực tế nghiên cứu về kĩ năng tư duy trong dạy học giải toán ở Tiểu học

Mặc dù vấn đề rèn luyện và phát triển tư duy, năng lực tư duy cho học sinh được các nhà giáo dục, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước rất quan tâm nhưng theo những tài liệu chúng tôi tiếp cận được thì hiện nay việc nghiên cứu vấn đề hình thành các kĩ năng tư duy cho học sinh cuối cấp tiểu học thông qua dạy học toán nói chung, dạy học giải toán nói riêng còn chưa được chú ý một cách đầy đủ cả về lí luận và thực tiễn

Với tất cả các lý do nêu trên chúng tôi chọn vấn đề: "Hình thành kĩ năng tư duy cho học sinh lớp 4, lớp 5 thông qua dạy học giải toán" làm nội dung nghiên cứu của đề tài

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất một số biện pháp hình thành kĩ năng tư duy trong giải toán cho học sinh lớp 4, lớp 5 thông qua dạy học giải toán nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động dạy học Toán ở trường Tiểu học

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về việc hình thành kĩ năng tư duy thông qua dạy học giải toán cho học sinh lớp 4, lớp 5

- Đề xuất một số biện pháp hình thành kĩ năng tư duy trong giải toán cho học sinh lớp 4, lớp 5 thông qua dạy học giải toán

- Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm tính hiệu quả, khả năng triển khai các biện pháp đã đề xuất vào trong thực tế

4 Đối tượng, khách thể nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Các kĩ năng tư duy trong giải toán của học sinh lớp 4, lớp 5

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học giải toán ở lớp 4, lớp 5

5 Giả thuyết khoa học

6 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành các nhiệm vụ nghiên cứu đạt được mục đích nói trên, chúng tôi đã

sử dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau: Phương pháp nghiên cứu lí luận; phương pháp điều tra khảo sát, thống kê; phương pháp thực nghiệm sư phạm

8.1 Về mặt lý luận: Chỉ ra được biểu hiện của KNTD trong giải toán của HS tiểu

học, các mức độ biểu hiện của KNTD và các tiêu chí đánh giá kĩ năng này, từ đó định hướng cho việc hình thành các KNTD thông qua dạy học giải toán cho HS lớp 4, lớp 5

8.2 Về mặt thực tiễn: Đề xuất các biện pháp giúp giáo viên dạy học theo hướng

hình thành các kĩ năng tư duy cho học sinh lớp 4, lớp 5 thông qua dạy học giải toán; Tổ chức một số giờ dạy theo hướng phát triển kĩ năng tư duy cho học sinh

9 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính của luận án gồm:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2 Một số biện pháp hình thành kĩ năng tư duy cho học sinh lớp 4, lớp 5 thông qua dạy học giải toán

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu về tư duy, rèn luyện và phát triển năng lực tư duy nói chung, tư duy toán học nói riêng được nhiều nhà nghiên cứu, nhà giáo dục trong và ngoài nước quan tâm

1.1.1 Tình hình nghiên cứu ngoài nước

1.1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

Có thể thấy trên thế giới và tại Việt Nam, các nghiên cứu về tư duy, năng lực tư duy, và tác động đến học sinh trong quá trình học tập để phát triển, nâng cao năng lực

tư duy cho học sinh đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Các nghiên cứu chỉ rõ rằng hoàn toàn có thể trang bị các kĩ năng tư duy cho học sinh bằng cách sử dụng chương

trình được thiết kế riêng để dạy cho học sinh các kĩ năng tư duy hoặc lồng ghép dạy các

kĩ năng này ngay trong nội dung giảng dạy các môn học ở trường Từ sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước nhằm phát triển năng lực tư duy, kĩ năng tư duy của học sinh cho thấy sự cần thiết của vấn đề này

Tuy nhiên, có thể thấy, cách tiếp cận khái niệm KNTD còn có nhiều quan niệm khác nhau, trong các nghiên cứu đã có chưa có nghiên cứu nào chỉ ra được biểu hiện cụ thể của KNTD trong giải toán cũng như chưa đề xuất được các tiêu chí đánh giá KNTD trong giải toán của HS Tiểu học Đây chính là một trong những nội dung chính mà luận

án tập trung nghiên cứu, làm rõ

1.2 Tư duy và kĩ năng tư duy

1.2.1 Tư duy

1.2.1.1 Khái niệm tư duy

Có nhiều cách diễn đạt khác nhau về tư duy nhưng điểm chung của các phát biểu trên là: Tư duy là quá trình nhận thức phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ có tính quy luật của sự vật và hiện tượng trong hiện thực khách quan

Theo quan điểm của một số nhà Tâm lí học thì có thể chia thành ba loại hình tư duy như sau: Tư duy trực quan (còn gọi là tư duy cụ thể), tư duy trừu tượng (còn gọi là

tư duy ngôn ngữ - lôgic), tư duy trực giác

1.2.1.2 Tư duy toán học

1.2.1.3 Phát triển tư duy của học sinh thông qua dạy học môn Toán

Thông qua môn Toán rèn luyện tư duy logic và ngôn ngữ chính xác, phát triển khả năng suy đoán và tưởng tượng cho học sinh, rèn luyện những hoạt động trí tuệ cơ bản và hình thành những phẩm chất trí tuệ cho các em

1.2.2 Kĩ năng tư duy

1.2.2.1 Kĩ năng

Các quan niệm về kĩ năng rất đa dạng và còn có điểm khác nhau tùy theo cách nhìn chủ quan của các nhà nghiên cứu khi nhấn mạnh mặt này hay mặt kia của kĩ năng Tuy nhiên, về cơ bản, các quan niệm này không có sự mâu thuẫn, trái ngược nhau, đều xoay quanh cốt lõi: Kĩ năng là khả năng thực hiện một hoạt động của con người Có thể thấy giữa kĩ năng và khả năng, năng lực có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, cái này tạo điều kiện cho cái kia phát triển: Khả năng ở dạng tiềm tàng, là tiền đề để có năng lực và

kĩ năng; năng lực sẽ quyết định mức độ và tốc độ hình thành kĩ năng, là sự hiện thực hóa khả năng; kĩ năng là mặt hiện thực hóa và là biểu hiện của năng lực (kĩ năng là một nội dung và là biểu hiện thực tế của năng lực, có năng lực thì hình thành kĩ năng nhanh hơn, hiệu quả hơn)

Với cách tiếp cận khái niệm kĩ năng như trên, có thể thấy được:

- Kĩ năng là một dạng năng lực hành động, kĩ năng bao giờ cũng gắn với hành động, nhiệm vụ, lĩnh vực, hoàn cảnh và con người cụ thể và mỗi kĩ năng bao gồm những

kĩ năng thành phần tạo nên nó

- Kĩ năng không phải tự nhiên có được mà nó là sản phẩm của hoạt động thực tiễn trong đó, con người phải vận dụng những tri thức và kinh nghiệm vào hoạt động thực tiễn để đạt được mục đích đề ra

- Kĩ năng có thể được phát triển từ mức độ thấp đến cao thông qua hoạt động giáo dục, tự giáo dục và thông qua hoạt động đào tạo, tự đào tạo

1.2.2.2 Kĩ năng tư duy

a) Khái niệm

Hiện nay, các nhà nghiên cứu vẫn chưa thống nhất trong việc đưa ra định nghĩa thế nào là kĩ năng tư duy Mỗi nhà nghiên cứu lại có quan niệm nhìn nhận trên những khía cạnh khác nhau và thường tập trung vào mô tả, chỉ ra những đặc trưng của kĩ năng

tư duy

Trong nghiên cứu của mình, chúng tôi quan niệm kĩ năng tư duy là kĩ năng thực

hiện một hệ thống các thao tác: thu thập thông tin, phân tích, phê phán, tổng hợp để phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề một cách sáng tạo

b) Kĩ năng tư duy của học sinh tiểu học

Đối với giáo dục tiểu học sau năm 2015, cùng với phẩm chất/giá trị và tri thức

văn hóa, khoa học (nhận thức) thì học sinh cần phải được trang bị kĩ năng tư duy (biết

thực hiện các thao tác tư duy cơ bản như so sánh, phân tích, tổng hợp, phân loại, khái quát hóa,…), kĩ năng phát hiện và giải quyết vấn đề, và biết cách học, bước đầu biết cách tự học

c) Kĩ năng tư duy của học sinh tiểu học trong giải toán

Trong hoạt động giải toán học của học sinh tiểu học, kĩ năng tư duy biểu hiện thông qua các kĩ năng thành tố sau:

- Kĩ năng phân tích tìm hiểu đề toán;

- Kĩ năng suy luận tìm hướng giải bài toán;

- Kĩ năng phát hiện mối quan hệ trong đề toán và tìm cách giải bài toán;

- Kĩ năng diễn đạt, trình bày lời giải bài toán;

- Kĩ năng đánh giá lời giải bài toán

d) Phân bậc các cấp độ kĩ năng tư duy trong giải toán ở cấp Tiểu học

Mức độ 1 Học sinh có thể nhận biết, ghi nhớ, nhắc lại được các dạng toán đã học

(trong sách giáo khoa) khi được yêu cầu và biết giải các bài toán này

Mức độ 2 Học sinh có thể kết nối, huy động, sắp xếp lại các kiến thức đã học để

giải được các bài toán tương tự hoặc gần với các ví dụ học sinh đã được học

Mức độ 3 Học sinh có thể giải được bài toán mới, khác cơ bản với bài toán đã

được hướng dẫn bằng vốn kĩ năng và kiến thức đã có

1.2.3 Biểu hiện kĩ năng tư duy trong giải toán của học sinh tiểu học

1.2.3.1 Kĩ năng phân tích tìm hiểu đề toán

- Nhận biết được cái đã cho, cái cần tìm và mối quan hệ giữa chúng

- Biết tóm tắt đề bài toán (thu gọn)

- Biết đánh dấu các từ, cụm từ quan trọng trong đề bài

- Biết sơ đồ hóa đề bài toán

- Biết phát biểu bài toán dưới các dạng khác nhau

1.2.3.2 Kĩ năng suy luận để tìm hướng giải bài toán

- Biết sử dụng các kiến thức đã có để vận dụng giải toán

- Biết tách bài toán đã cho thành các bài toán đơn (hoặc đã biết cách giải)

- Biết liên hệ với các bài toán tương tự trong hoạt động giải toán

1.2.3.3 Kĩ năng phát hiện các mối quan hệ trong đề toán và tìm cách giải bài toán

- Biết nhận biết dữ kiện, điều kiện của bài toán đã cho

- Biết phát hiện mối quan hệ giữa các dữ kiện và điều kiện của bài toán

- Biết chỉ ra vấn đề (câu hỏi) của bài toán và dạng bài toán

- Biết giải bài toán bắt đầu từ đâu

- Biết huy động kiến thức đã học để tìm cách giải bài toán

- Biết lựa chọn công cụ phù hợp để giải toán

- Biết tiến hành mỗi bước giải toán

- Biết đặt những câu hỏi thích hợp, rõ ràng, chính xác về vấn đề đặt ra

- Biết hợp tác, làm việc nhóm để giải quyết những vấn đề phức tạp

1.2.3.4 Kĩ năng diễn đạt, trình bày lời giải

- Biết thực hiện thao tác tổng hợp để trình bày các bước giải dựa trên quá trình phân tích một cách rõ ràng

- Trình bày rõ ràng lời giải

- Dùng từ ngữ chính xác

- Thực hiện các phép tính chính xác

1.2.3.5 Kĩ năng đánh giá lời giải

- Kiểm tra kết quả giải toán

- Rà soát lại các bước giải toán, quá trình lập luận để giải toán

- Biết xem xét lại quá trình phân tích, lập luận, suy luận trong quá trình giải toán

- Biết đánh giá (kiểm tra lại) kết quả và đánh giá thực hiện lời giải của mình/của bạn

- Biết so sánh các cách giải để tìm lời giải tối ưu

- Biết nhận ra sai lầm và nguyên nhân sai lầm, cách sửa sai và học được từ các sai lầm đã gặp để tránh các sai lầm khác

- Biết suy nghĩ các mối quan hệ trong bài toán theo hai chiều thuận nghịch

- Biết giải bài toán trong tình huống mới (ra đề toán mới)

- Biết khái quát hóa, đặc biệt hóa từ bài toán đã giải

1.2.4 Đánh giá kĩ năng tư duy trong dạy học giải toán ở tiểu học

1.2.4.1 Đánh giá qua quan sát

1.2.4.2 Đánh giá qua trình bày của học sinh

1.2.4.3 Đánh giá qua bài kiểm tra

1.2.4.4 Đánh giá thông qua việc nhìn lại quá trình (tự đánh giá)

1.3 Những căn cứ để hình thành kĩ năng tư duy cho học sinh thông qua dạy học giải toán

1.3.1 Mục tiêu và nội dung dạy học môn Toán ở Tiểu học

1.3.2 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học

Trước yêu cầu về việc phát triển nguồn nhân lực và hội nhập quốc tế, Việt Nam đang chuẩn bị cho việc đổi mới chương trình, sách giáo khoa phổ thông sau năm 2015 trong đó chuyển từ mô hình giáo dục chú trọng truyền thụ tri thức sang mô hình giáo dục phát triển phẩm chất và năng lực người học Định hướng phát triển chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015 tập trung vào một số nội dung: Mục tiêu giáo dục; Nội dung giáo dục; Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học; Tổ chức và quản lý; Đổi mới căn bản hình thức và phương pháp kiểm tra, thi và đánh giá chất lượng giáo dục theo yêu cầu phát triển năng lực và phẩm chất người học, hướng tới sự thành công của người học

1.3.3 Đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 4, lớp 5

Tư duy là quá trình nhận thức quan trọng nhất, là cốt lõi của hoạt động nhận thức,

nó phản ánh các dấu hiệu, các mối liên hệ và quan hệ bản chất có tính quy luật của các

sự vật và hiện tượng khách quan Tư duy của học sinh cuối bậc Tiểu học cũng có nhiều thay đổi so với học sinh các lớp đầu cấp Các phẩm chất tư duy chuyển dần từ tính cụ thể, trực quan – hình tượng sang tư duy trừu tượng, khái quát; hoạt động tư duy mang tính tích cực, chủ động hơn so với học sinh đầu cấp tiểu học Học sinh lớp 4, lớp 5 đã có khả năng khái quát trên cơ sở phân tích, tổng hợp và trừu tượng hóa đối với các sự vật,

hiện tượng mà học sinh đã có trong vốn tri thức của mình Việc giảm bớt yếu tố trực quan – hình tượng đã tạo điều kiện cho yếu tố ngôn ngữ, ký hiệu, mô hình trong tư duy của học sinh phát triển, làm tiền đề cho phát triển tư duy ở mức độ cao hơn

1.3.4 Hoạt động dạy học giải toán ở Tiểu học

Dạy học giải toán không chỉ có nghĩa là giáo viên cung cấp cho học sinh lời giải bài toán Giáo viên cần phải nhận thức sâu sắc và hiểu rằng việc giúp cho học sinh biết lời giải bài toán không quan trọng bằng việc giúp cho học sinh biết cách tìm cách giải bài toán đó như thế nào, vì vậy cần trang bị những hướng dẫn, những gợi ý để HS biết cách suy nghĩ, phân tích tìm hiểu bài toán để từ đó tìm tòi, phát hiện ra cách giải bài toán

Theo Nguyễn Bá Kim, dựa trên những tư tưởng tổng quát cùng với những gợi ý chi tiết của Polya về cách thức giải bài toán đã được kiểm nghiệm trong thực tiễn dạy học, có thể nêu lên phương pháp chung để giải một bài toán thường được tiến hành theo bốn bước như sau: Tìm hiểu nội dung đề bài; Tìm cách giải; Trình bày lời giải; Nghiên cứu sâu lời giải

1.4 Thực trạng hình thành kĩ năng tư duy cho học sinh lớp 4, lớp 5 thông qua dạy học giải toán ở một số trường tiểu học

Chúng tôi đã tiến hành khảo sát 247 giáo viên đã và đang dạy toán cho học sinh lớp 4, lớp 5 đại diện cho 3 vùng thành phố, nông thôn, miền núi của tỉnh Phú Thọ và tỉnh Vĩnh Phúc Mục đích khảo sát là tìm hiểu thực trạng hoạt động dạy học giải toán và hình thành kĩ năng tư duy cho học sinh trong dạy học giải toán của giáo viên trường Tiểu học hiện nay, làm cơ sở cho việc nghiên cứu, đề xuất các biện pháp sư phạm nhằm hình thành kĩ năng tư duy cho học sinh lớp 4, lớp 5 thông qua dạy học giải toán

Qua khảo sát dạy học toán ở trường Tiểu học, rút ra một số nhận xét sau:

Thông qua kết quả khảo sát thực tế hoạt động dạy học giải toán ở trường Tiểu học, nhận thấy:

- GV nhận thức được vai trò của dạy học giải toán và quan tâm đến việc hình thành KNTD trong giải toán cho HS nhưng lại chưa thực sự có những phương pháp thực hiện có hiệu quả

- Phần lớn HS có KNTD trong giải toán ở mức độ nhận biết được và có thể giải được các bài toán tương tự với các bài toán đã được học Trong quá trình giải toán, các

em tập trung chủ yếu vào việc giải các bài toán, dạng toán theo mẫu nên gặp các bài toán khác dạng hay bài toán yêu cầu phải vận dụng, suy luận thì thường lúng túng, không biết phải bắt đầu từ đâu, làm như thế nào để giải được bài toán Nhiều HS chưa quan tâm đến việc trình bày lời giải cũng như việc khai thác, mở rộng hay tìm cách giải khác hay hơn

- Nhiều GV còn ngại đổi mới phương pháp dạy học vì sợ mất nhiều thời gian, công sức và e ngại giờ học bị quá tải khi tổ chức các hoạt động trong giờ giảng

- Việc đánh giá hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào kiểm tra khả năng ghi nhớ và học thuộc nên không khuyến khích phát huy được tư duy độc lập, sáng tạo của học sinh

- Một số GV chưa xác định rõ trách nhiệm của mình trong quá trình dạy học cần phải dạy cách tư duy, dạy cách học để hình thành và phát triển các KNTD cũng như chưa biết phải làm thế nào để thực hiện nhiệm vụ này

Có nhiều nguyên nhân trong đó có cả nguyên nhân khách quan và chủ quan đã ảnh hưởng đến hiệu quả của việc hình thành KNTD cho HS thông qua dạy học giải toán

ở tiểu học Để khắc phục những nguyên nhân này đòi hỏi phải có những giải pháp đồng

bộ và toàn diện từ nhà quản lý cũng như từ GV và HS trong nhà trường

Chương 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH KĨ NĂNG TƯ DUY CHO HỌC

SINH LỚP 4 , LỚP 5 THÔNG QUA DẠY HỌC GIẢI TOÁN

2.1 Định hướng xây dựng và thực hiện biện pháp

2.1.1 Định hướng 1 Các biện pháp phải xây dựng trên cơ sở mục tiêu chung và

mục tiêu cụ thể của dạy học Toán ở Tiểu học

2.1.2 Định hướng 2 Các biện pháp phải xây dựng trên cơ sở nội dung chương

trình môn Toán ở Tiểu học và các nguyên tắc dạy học

2.1.3 Định hướng 3 Các biện pháp được xây dựng phải phù hợp với đặc điểm về

trình độ nhận thức của học sinh lớp 4, lớp 5

2.1.4 Định hướng 4 Hệ thống các biện pháp được xây dựng phải bám sát các biểu hiện đặc trưng của kĩ năng tư duy trong giải toán để hình thành kĩ năng này cho học sinh lớp 4, lớp 5

2.2 Một số biện pháp hình thành kĩ năng tư duy cho học sinh lớp 4, lớp 5 thông qua dạy học giải toán

2.2.1 Biện pháp 1 Rèn luyện kĩ năng phân tích đề toán, suy luận nhằm xác định hướng giải và tìm cách giải bài toán

2.2.1.1 Cơ sở thực hiện biện pháp

Các kĩ năng được hình thành trên cơ sở các hoạt động cụ thể nên để hình thành các kĩ năng tư duy cho học sinh thông qua hoạt động giải toán, nhất thiết phải tiến hành rèn luyện kĩ năng giải toán cho học sinh một cách phù hợp Trong hoạt động giải toán, việc tìm hướng giải và cách giải nói chung là khó khăn đối với học sinh Họ thường phải nhận dạng được bài toán, nếu bài toán thuộc dạng quen biết (hoặc dễ dàng đưa được về

dạng bài quen biết) thì sử dụng kiến thức đã học để tìm cách giải, còn nếu bài toán thuộc dạng học sinh chưa gặp bao giờ thì các em phải tìm hiểu đề bài, nắm được những dữ kiện đã cho, những cái phải tìm, mối liên hệ giữa chúng, phân tích, suy luận, huy động kiến thức để tìm ra hướng giải và cách giải

2.2.1.2 Mục tiêu của biện pháp

Giúp học sinh có khả năng phân tích đề toán để xác định hướng giải và tìm cách giải đối với mỗi bài toán, thông qua đó hình thành các kĩ năng tư duy cho các em

2.2.1.3 Nội dung và tổ chức thực hiện biện pháp

Qui trình (các bước) phân tích bài toán để xác định hướng giải và tìm cách giải bài toán:

Bước 1 Tìm hiểu bài toán, giáo viên hướng dẫn học sinh nhận biết được các yếu

tố: dữ kiện, ẩn số và mối quan hệ (điều kiện) giữa ẩn số và dữ kiện trong bài toán Để thực hiện điều này, giáo viên yêu cầu học sinh đọc kĩ đề bài (đọc to, đọc nhỏ, đọc thầm, đọc bằng mắt) sau đó chỉ định học sinh nêu lên cái đã cho, cái cần tìm và mối liên quan giữa chúng được cho trong bài toán

Bước 2 Tóm tắt bài toán Giáo viên yêu cầu học sinh tóm tắt đề bài toán bằng ký

hiệu, bằng công thức, bằng sơ đồ đoạn thẳng , lược đi những câu, những từ ít quan

trọng, rèn luyện cho học sinh cách nhận ra những từ khóa trong bài toán và đánh dấu

(bằng cách gạch chân) các từ này

Bước 3 Suy luận tìm cách giải bài toán

Một số gợi ý để giáo viên có thể hướng dẫn học sinh suy luận tìm cách giải bài toán:

- Có thể dẫn về một bài toán quen thuộc được không?

- Sử dụng phương pháp sơ đồ đoạn thẳng để tìm cách giải bài toán

- Sử dụng phương pháp tính ngược từ cuối

- Sử dụng phương pháp thay thế để tìm cách giải cho bài toán

Ví dụ 2.1 Một mảnh vườn hình chữ nhật có chiều dài hơn chiều rộng 38m Tính

diện tích của mảnh vườn, biết rằng mảnh vườn này có chiều rộng bằng

3

2 chiều dài

Bước 1 Tìm hiểu bài toán:

Giáo viên yêu cầu học sinh đọc kĩ đề bài và nêu được bài toán đã cho biết gì, cần tìm cái gì

Cho biết: Mảnh vườn hình chữ nhật có:

Chiều dài hơn chiều rộng 38 m

Chiều rộng bằng

3

2 chiều dài Cần tìm : Diện tích mảnh vườn (tức là tìm chiều dài và chiều rộng của mảnh vườn)