KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ, KỸ NĂNG SỬ DỤNG ORESOL pps

Vì vậy, việc nâng cao kiến thức và kỹ năng thực hành của bà mẹ trong việc sử dụng ORS đóng vai trò quan trọng bậc nhất trong việc điều trị tiêu chảy ở trẻ... khá nhiều nghiên cứu đánh gi

KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ, KỸ NĂNG

2007 bằng bộ câu hỏi điều tra và quan sát theo bảng kiểm

Kết quả Nghiên cứu cho thấy: (1) 58,8% các bà mẹ biết một phần tác

dụng của ORS, 41,2% biết được 2 loại gói ORS có bán ở các hiệu thuốc, 72,9% không biết thành phần gói ORS và 21,2% biết sai lượng dịch ORS cho trẻ uống khi đang TCC; (2) 57,6% các bà mẹ biết đúng loại dịch thay thế ORS, nhưng

có tới 65,9% không biết cách cho trẻ ăn thêm khi trẻ đang bị TCC; (3) 69,4% các bà mẹ dự trữ sẵn ORS ở nhà, 88,2% cho rằng ORS tốt cho con của họ và

94,1% chấp nhận sử dụng ORS nếu con của họ bị TCC lần sau; (4) 92,9% có kiểm tra ORS trước khi pha, là 58,6% pha ORS đúng quy trình, có 89,4% các

bà mẹ cho uống ORS đúng; (5) Trong số các bà mẹ pha ORS sai có 100% các

bà mẹ chia nhỏ gói ORS ra để pha nhiều lần

Kết luận Kết quả nghiên cứu này cho thấy: cần tiếp tục chương trình

CDD, tập trung vào thông tin về tác dụng ORS và cách nuôi dưỡng trẻ khi tiêu chảy và cách pha ORS đúng quy cách để tránh những tai biến điều trị đáng tiếc

Từ chủ: Bà mẹ, kiến thức, kỹ năng, thái độ, tiêu chảy cấp, oresol ABSTRACT

KNOWLEDGE, ATTITUDE AND SKILL OF UTILIZATION OF ORS IN MOTHERS

OF CHILDREN WITH ACUTE DIARRHEA ADMITTED IN BACH MAI HOSPITAL

Phan Thi Cam Hang, Nguyen Van Bang

* Y Hoc TP Ho Chi Minh * Vol 11 – Supplement of No 4 - 2007:

88 – 93

Objective To assess knowledge, attitude and skill of mothers taking

care their children suffering from acute diarrhea by managing ORS

Population and methods This cross-sectional study was carried out

on a population of 85 young mothers

* Bộ môn Nhi, ĐHYHN

Results The study showed that: (1) 58.8% of mothers were aware of

usefulness of ORS, 41.2% were aware of at least 2 kinds of ORS packet

existing in the pharmacy, 72.9% ignored the composition of ORS packet and

21.2% ignored correct amount of ORS necessary to rehydrate a child with

acute diarrhea (2) 57.6% of mothers had appropriate knowledge on other

solutions possible to use in case of shortage or lack of ORS; however, up to

65.9% lacked knowledge on adequate feeding a child with acute diarrhea

(3) 69.4% of mothers got ORS packets at home, 88,2% considered that ORS

was helpful in diarreal children and 94.1% thinked of using ORS again if

their child suffered from diarrhea (4) 92.9% of mothers checked the quality

of ORS packet before using, 58.6% knew how to prepare correctly solution

from the ORS packet, 89.4% of mothers knew how to rehydrate correctly

their child by ORS (5) 100% of 29 mothers, who did not know to prepare

correctly the solution, devided the content of ORS packet into several

preparations

Conclusion Results from the study suggest that it’s primary and

crutial to maintain the program of Control of Diarrheal Disease focussing on improvement of knowledge and skills of mothers in ORS usage during taking care of their children with acute diarrhea

Key-words: Acute diarrhea, attitude, knowledge, skill, oresol,

mothers

ĐẶT VẤN ĐỀ

Tiêu chảy cấp (TCC) vẫn là một trong những bệnh nhiễm trùng phổ biến nhất, là gánh nặng kinh tế xã hội đối với nhiều nước, nhất là các nước đang phát triển Theo Tổ chức y tế thế giới (WHO), hàng năm có khoảng gần 1 tỷ trẻ em dưới 5 tuổi bị tiêu chảy cấp Trung bình mỗi trẻ mắc 1,3 lượt/năm, trong đó có hơn 3 triệu trẻ tử vong(Error! Reference source not found.) Liệu pháp điều trị phục hồi dịch và điện giải để điều trị và dự phòng mất nước do tiêu chảy đã được hướng dẫn và tuyên truyền rộng rãi trên thế giới cũng như

ở Việt Nam(Error! Reference source not found.-9) Ở nước ta hiện nay, 90% trẻ em dưới

5 tuổi được bảo vệ bởi chương trình này(6,7,10) Hiệu quả của liệu pháp này phụ thuộc vào sự hiểu biết và nhất là sự chấp nhận và kỹ năng sử dụng dung dịch oresol (ORS) của người mẹ hoặc của người chăm sóc trẻ Vì vậy, việc nâng cao kiến thức và kỹ năng thực hành của bà mẹ trong việc sử dụng ORS đóng vai trò quan trọng bậc nhất trong việc điều trị tiêu chảy ở trẻ Đã có

khá nhiều nghiên cứu đánh giá kiến thức, thái độ và thực hành của bà mẹ trong dự phòng và điều trị trẻ tiêu chảy ở Việt Nam(1-7), nhưng chưa có nhiều nghiên cứu đi sâu đánh giá riêng về kiến thức, thái độ và kỹ năng của các bà

mẹ trong việc sử dụng ORS để bù dịch và điện giải cho trẻ TCC Vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu này nhằm (1) khảo sát kiến thức và thái độ của các bà mẹ có con bị tiêu chảy cấp đối với việc sử dụng ORS, (2) đánh giá kỹ năng sử dụng ORS của các bà mẹ khi trẻ đang bị tiêu chảy cấp được điều trị tại khoa Nhi bệnh viện Bạch Mai

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

Đối tượng nghiên cứu

Là các bà mẹ có con dưới 5 tuổi bị TCC vào điều trị tại khoa Nhi bệnh viện Bạch Mai từ tháng 1 đến tháng 5-2007 Khảo sát kiến thức và thái độ trong việc sử dụng ORS của bà mẹ bằng nghiên cứu tiến cứu mô tả cắt ngang, dựa vào bộ câu hỏi được xây dựng theo mục tiêu nghiên cứu(1,Error! Reference source

not found.,6)

Đánh giá kỹ năng sử dụng ORS của các bà mẹ được dựa vào các bảng kiểm đã được sử dụng trong các nghiên cứu trước đây ở Việt Nam và trên thế giới(1,7,8-10) Xử lí số liệu theo phần mềm Epi Info 6.0

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Trong thời gian nghiên cứu từ tháng 1 đến tháng 5-2007 có 85 trẻ dưới 5 tuổi bị TCC vào điều trị tại khoa Nhi bệnh viện Bạch Mai trong đó 56 trẻ trai (66%), 43 trẻ (50,6%) dưới 12 tháng, 30 (35,3%) từ 12-24 tháng, 39 trẻ mất nước độ A (46%), 45 trẻ độ B (53% và 1 trẻ mất nước độ C Đặc điểm của các đối tượng nghiên cứu được trình bày trong bảng 1

Bảng 1 Đặc điểm cơ bản của 85 bà mẹ có con TCC trong nhóm

nghiên cứu

Đặc

điểm

Phân loại

n

Tỷ

lệ %

30 tuổi

Kết quả khảo sát về kiến thức, thái độ và kỹ năng sử dụng ORS của các bà mẹ được trình bày trong các bảng 2,3,4 Những sai sót chủ yếu trong việc sử dụng ORS của các bà mẹ trình bày trong bảng 5 Bảng 6 trình bày kết quả đánh giá một số yếu tố liên quan đến kỹ năng sử dụng ORS của các

bà mẹ

Bảng 2 Kiến thức sử dụng ORS của 85 bà mẹ trong nhóm nghiên cứu

Kiến

thức

Phân loại

n

Tỷ

lệ %

Biết 1 loại

Biết 2 loại

Biết 3 loại

Biết

loại ORS

Không biết

Đúng hoàn toàn

Đúng một phần

Kiến

thức

Phân loại

n

Tỷ

lệ %

Không biết

Đúng hoàn toàn

Đúng một phần

Bảng 3 Thái độ của 85 bà mẹ đối với việc sử dụng ORS khi trẻ bị

TCC

Thái

độ

Phân loại

n

Tỷ lệ%

Không tốt

Chưa biết

n

Tỷ lệ%

Không biết

Đúng một phần

Kỹ

năng sai

Phân loại

không chính

xác

Không pha cả gói

ORS trong 1

lần pha

Không đậy nắp bình

Dùng quá 24 giờ

Kỹ

năng sai

Phân loại

n

Tỷ

lệ %

Chọn dụng cụ sai

Xử trí sai khi trẻ

Kiểm tra (n=65)

Pha (n=70)

Cho uống (n=85)

30 tuổi

Nghề

mẹ

Nghề khác

Phổ thông

Lần đầu

Lần

TCC

Lần thứ 2

mẹ (12,9%) trả lời đuợc là có muối, đường và điện giải, trong khi nghiên

cứu tại Nigeria có 1/3 số người được hỏi có sử dụng ORS và hơn 80% trong

số đó biết thành phần gói ORS(8) Đa số các bà mẹ đều không trả lời chính xác lượng ORS cần cho uống là bao nhiêu, các câu trả lời hầu hết là 1,2 gói một ngày, 200-500ml mỗi ngày Chỉ có 14,1% các bà mẹ biết đúng cần phải cho ntrẻ uống bao nhiều khi vẫn tiêu chảy cấp Tỷ lệ này là rất thấp, tương đương như trong nghiên cứu ở Zimbabwe và Thái Lan(9)

Trong nghiên cứu của chúng tôi, có 57,6% các bà mẹ biết loại dịch thay thế ORS đúng như nước cháo muối, nước đường muối, nước lọc, nước hoa quả Có 11,8% các bà mẹ biết sai như nước muối pha loãng, nước đường pha đậm đặc, nước quả hồng xiêm rang hay các loại nước chế biến từ các vị thuốc đông y có tác dụng cầm ỉa và 30,6% các bà mẹ không biết loại dịch thay thế ORS Lâm Văn Thư (1998) nghiên cứu tại Lạng Sơn thấy có 18,5% và Lê Nguyễn Ngọc (2000 tại Cao Bằng) thấy 34% biết dùng nước cháo muối tại nhà khi con bị tiêu chảy; Ngô Thị Thanh Hương (2004 tại Đak Lak), thấy 37,72% biết dùng dung dịch thay thế(6) Tuy tỷ lệ các bà mẹ biết dịch thay thế trong nghiên cứu của chung tôi có cao hơn các nghiên cứu tên đây, nhưng vẫn còn 30,6%) các bà mẹ chưa biết dịch thay thế trong nghiên cứu này cho thấy vẫn cần tiếp tục tuyên truyền giáo dục, thậm chí cần hướng dẫn các bà mẹ về các dung dịch thay thế ORS tại nhà cũng như cách pha chế

các loại dịch đó đúng cách để chương trình phòng chống tiêu chảy cấp và điều trị mất nước đạt hiệu quả như mong muốn

Một trong những nguyên tắc quan trọng của điều trị TCC tại nhà đó là cho trẻ ăn nhiều thức ăn giàu dinh dưỡng để đề phòng suy dinh dưỡng Trong nghiên cứu của chúng tôi, chỉ có 34,1% các bà mẹ trả lời đúng c ỏch cho trẻ ăn khi đang bị TCC Đa số các bà mẹ đều cho con ăn ít hơn bình thường hoặc chỉ cho ăn cháo loãng Nguyễn Thị Như Mai nghiên cứu năm

2006 tại viện Nhi Trung ương thấy tỉ lệ cho ăn đúng là 71,8%(Error! Reference

source not found.)

Qua đó ta thấy việc tuyên truyền giáo dục bà mẹ cho trẻ ăn đúng cách khi bị TCC cần được tăng cường hơn nữa, bởi thói quen không cho trẻ ăn đủ chất khi bị TCC hoặc ăn ít hơn bình thường, thậm chí không cho ăn vì sợ trẻ đi ngoài nhiều hơn, đã làm giảm hiệu quả điều trị TCC

Một trong những tiêu chí mà chúng tôi cho là để đánh giá thái độ của bà

mẹ đối với việc sử dụng ORS đó là việc các bà mẹ có dự trữ sẵn ORS ở nhà Kết quả cho thấy có 59 bà mẹ (69,4%) có sẵn ORS ở nhà Khi được hỏi ORS

có tốt cho trẻ khi bị TCC không, có 88,2% các bà mẹ trả lời ORS tốt, 5,9% trả lời ORS chưa tốt lắm và 5,9% trả lời không biết ORS có tốt không Như vậy, việc nâng cao hiểu biết cho các bà mẹ là cần thiết để họ có kiến thức đầy đủ về ORS hơn, chấp nhận sử dụng thường xuyên hơn Đa số các bà mẹ (94,1%) trả lời là sẽ tiếp tục dùng với các lí do như họ thấy ORS tốt hay các

bác sĩ khuyên nên dùng Có 4,7% các bà mẹ không biết sẽ dùng hay không với lí do chờ ý kiến của bác sĩ, hay nếu điều trị lần này khỏi thì lần sau sẽ dùng tiếp, chỉ có 1,2% các bà mẹ trả lời sẽ hỏi ý kiến bác sĩ trước mà không dùng ORS ngay Qua đó ta thấy rằng việc điều trị tại bệnh viện có sự hướng dẫn của nhân viên y tế đem lại lòng tin cho các bà mẹ nen h? chấp nhận việc

sử dụng ORS một cách dễ dàng hơn

Trong số các bà mẹ được phỏng vấn có 82,4% đã từng sử dụng ORS ít nhất là một lần Kết quả này cao hơn kết quả của Ngô Thị Thanh Hương năm

2004 tại Đak Lak (56,2%) và của Bùi Thị Thúy Ái năm 2000 tại Thanh Xuân,

Hà Nội (56,2%)(1,6) Khi quan sát 70 bà mẹ đã từng pha ORS, có 65 bà mẹ chiếm 92,9% có kiểm tra gói ORS trước khi pha, trong số các bà mẹ kiểm tra gói ORS có 35,4% các bà mẹ nhận biết từ 2 biểu hiện trở lên của gói ORS không đảm bảo chất lượng để bỏ gói ORS ấy đi không dùng Có 61,5% các bà

mẹ chỉ nhận biết được một biểu hiện và 3,1% dù có kiểm tra nhưng không nhận biết được Đa số các bà mẹ đều biết không được dùng khi gói ORS đã quá hạn nhưng lại không biết cách phát hiện gói ORS thủng, rách từ trước, màu chất ORS thay đổi, chất ORS vón cục hay khi pha ra nếm thấy có vị khác lạ Tỉ lệ các bà mẹ biết kiểm tra gói ORS trước khi pha ORS trong nghiên cứu này là tương đối cao

Trong số 70 bà mẹ được quan sat khi pha ORS, có 41 bà mẹ (58,6%) pha đúng tất cả các bước rửa tay và tráng dụng cụ pha, dụng cụ chứa, đồ dùng để uống trước khi pha ORS, đo lượng nước chính xác, dùng nước sôi

để nguội, pha cả gói ORS trong một lần pha, đậy nắp bình và dụng cụ chứa, chỉ dùng dung dịch đã pha trong 24 giờ Tỉ lệ này tương đương với kết quả nghiên cứu của Nguyễn Thị Như Mai (2006) có 54,5% pha dung dịch ORS

39% các bà mẹ pha dung dịch ORS đúng(4) Trong số 29 bà mẹ pha dung dịch ORS sai trong nghiên cứu của chúng tôi, có 100% các bà mẹ chia nhỏ gói ORS ra để pha nhiều lần Mặc dù tỉ lệ này không cao (so với các bà mẹ biết cách pha đúng) nhưng chúng tôi cho rằng cần nâng cao trình độ hiểu biết của các bà mẹ hơn nữa để tránh tình trạng dù bà mẹ có biết dung dịch ORS nhưng lại không biết cách pha đúng liều lượng khiến cho trẻ bị rối loạn nước và điện giải, đặc biệt là ngộ độc muối rất nguy hiểm, khó điều trị do pha ORS quá đặc Trong nghiên cứu của chúng tôi có trường hợp bệnh nhi

Vũ Anh D 15 tháng tuổi vào viện trong tình trạng mất nước nặng do mẹ cho uống nước quả hồng xiêm rang và nước đường đậm đặc Kết quả điện giải

đồ ngày đầu tiên vào viện của bệnh nhi đó như sau: Na+: 161 mmol/l, K+: 2,5 mmol/l, Cl-: 137mmol/l

Chúng tôi có thử tìm hiểu sự tác động của một số thông số nghiên cứu lên

kỹ năng sử dụng ORS của các bà mẹ có con TCC được nghiên cứu, nhưng chỉ thấy có vai trò của học vấn của bà mẹ (các bà mẹ học trên phổ thông có kỹ năng kiểm tra gói ORS tốt hơn) và của nghề nghiệp mẹ (các bà mẹ làm lao động văn phòng, trí thức có tỷ lệ pha đúng ORS cao hơn các bà mẹ lao động tay chân) Tuy nhiên, cỡ mẫu nghiên cứu của chúng tôi còn bé, nên việc đánh giá tác động của các yếu tố ảnh hưởng còn rất hạn chế Cần có nghiên cứu với cỡ mẫu lớn hơn để đánh giá chính xác và sâu hơn về lĩnh vực này

KẾT LUẬN

Nghiên cứu tiến cứu cắt ngang khảo sát kiến thức, thái độ, và quan sát

kỹ năng sử dụng ORS ở 85 bà mẹ có con bị bệnh TCC tại Khoa Nhi Bệnh viện Bạch Mai từ tháng 1 đến tháng 5 năm 2007 chúng tôi thu được kết quả như sau:

- Có 58,8% các bà mẹ biết một phần tác dụng của ORS, 41,2% biết được 2 loại gói ORS có bán ở các hiệu thuốc, 72,9% không biết thành phần gói ORS và 21,2% biết sai lượng dịch ORS cho trẻ uống khi đang TCC

- Có 57,6% các bà mẹ biết đúng loại dịch thay thế ORS, nhưng có tới 65,9% không biết cách cho trẻ ăn thêm khi trẻ đang bị TCC

- Có 69,4% các bà mẹ dự trữ sẵn ORS ở nhà, 88,2% cho rằng ORS tốt cho con của họ và 94,1% chấp nhận sử dụng ORS nếu con của họ bị TCC lần sau

- Có 92,9% có kiểm tra ORS trước khi pha, là 58,6% pha ORS đúng quy trình, có 89,4% các bà mẹ cho uống ORS đúng

- Trong số các bà mẹ pha ORS sai có 100% các bà mẹ chia nhỏ gói ORS ra

để pha nhiều lần

Qua kết quả nghiên cứu này, chúng tôi nhận thấy: còn một tỷ lệ khá lớn bà mẹ chưa có đủ kiến thức về thành phần, tác dụng của ORS và nhất là cách cho trẻ ăn trong và sau tiêu chảy Cần tiếp tục chương trình CDD, tập trung vào thông tin về tác dụng ORS và cách nuôi dưỡng trẻ khi tiêu chảy Mặt khác, cần có thêm những thông tin cụ thể về những tai nạn do sử dụng ORS sai để giúp bà mẹ tránh những tai biến điều trị đáng tiếc