Tìm HIỂU một số cây THUỐC và tập QUÁN sử DỤNG

ĐẶT VẤN ĐỀ Cây thuốc là tài nguyên thực vật có giá trị thiết thực cho người dân địa phương nhất là người dân sống phụ thuộc vào rừng. Việt Nam nói chung và xã Phong Mỹ nói riêng với sự đa dạng về sắc tộc, tập quán sử dụng dẫn đến sự đa dạng về kinh nghiệm gia truyền trong chữa bệnh và cách sử dụng nguồn nguyên liệu làm thuốc bản địa. Phong Mỹ là vùng đệm đa dạng về cây thuốc, họ có nhiều kinh nghiệm riêng trong sử dụng cây rừng làm thuốc và những kiến thức bản địa mà khoa học ngày nay chưa giải thích được. Ngày nay trước sự xâm nhập ồ ạt của thuốc tây điều này có thể dẫn đến sự thất truyền Y học bản địa quý báu mà không phải dân tộc nào cũng có. Việc ghi nhận lại những kiến thức quý báu trong sử dụng cây thuốc và giải pháp bảo tồn phát triển cây thuốc, bài thuốc có giá trị mà hiện tại nơi đây chưa có tài liệu nghiên cứu chính thống nào là việc làm hết sức cần thiết.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM HUẾ

KHOA LÂM NGHIỆP

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP

TÊN ĐỀ TÀI

TÌM HIỂU MỘT SỐ CÂY THUỐC VÀ TẬP QUÁN SỬ DỤNG

CỦA NGƯỜI DÂN ĐỊA PHƯƠNG TẠI XÃ PHONG MỸ

HUYỆN PHONG ĐIỀN - TỈNH THỪA THIÊN HUẾ

Năm 2009

NỘI DUNG TRÌNH BÀY

 Cây thuốc là tài nguyên thực vật có giá trị thiết thực cho người dân địa phương nhất là người dân sống phụ thuộc vào rừng.

 Việt Nam nói chung và xã Phong Mỹ nói riêng với sự đa dạng về sắc tộc, tập quán sử dụng dẫn đến sự đa dạng về kinh nghiệm gia truyền trong chữa bệnh và cách sử dụng nguồn nguyên liệu làm thuốc bản địa.

 Phong Mỹ là vùng đệm đa dạng về cây thuốc, họ có nhiều kinh nghiệm riêng trong sử dụng cây rừng làm thuốc và những kiến thức bản địa mà khoa học ngày nay chưa giải thích được.

 Ngày nay trước sự xâm nhập ồ ạt của thuốc tây điều này có thể dẫn đến sự thất truyền Y học bản địa quý báu mà không phải dân tộc nào cũng có.

 Việc ghi nhận lại những kiến thức quý báu trong sử dụng cây thuốc và giải pháp bảo tồn phát triển cây thuốc, bài thuốc có giá trị mà hiện tại nơi đây chưa có tài liệu nghiên cứu chính thống nào là việc làm hết sức cần thiết.

Đề tài: “Tìm hiểu một số cây thuốc và tập quán sử dụng của người dân

địa phương tại xã Phong Mỹ - Huyện Phong Điền – Tỉnh Thừa Thiên

Huế

ĐẶT VẤN ĐỀ

Phát hiện điều tra được những cây thuốc

và bài thuốc để trị các loại bệnh thường gặp trong cuộc sống, bệnh nan y mà chưa được đúc kết từ người dân

dân.

MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

Điều tra giá trị kinh tế một số loài cây thuốc

4

Điều tra, thu thập kiến thức bản địa của người dân về kinh nghiệm, tập quán sử dụng các loại cây thuốc 1

2

Lựa chọn những cây thuốc có giá trị đề xuất bảo tồn

và nhân rộng phát triển có sự tham gia.

Điều tra, mô tả hình thái một số loài phổ biến, phân

bố, thu thập mẫu, định danh các loài cây thuốc

3

4

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

Mỗi ô mẫu cách nhau ít

nhất 200m

Hướng khai thác cây

thuốc

nhiều kinh nghiệm

đi rừng, sử dụng cây thuốc

Phiếu điều tra xác định tên cây, hình thái, công dụng, bộ phận sử

Phỏng vấn bán cấu

trúc

Kết quả

nghiên cứu

Bảng 2: Tổng hợp các bài thuốc theo nhóm bệnh

Số bài

thuốc Nhóm bài thuốc theo nhóm bệnh

1-7 Nhóm bài thuốc chữa đau bụng, thương hàn, kiết lị, ỉa chảy, sổ tả

8-14 Nhóm bài thuốc chữa sâu răng

15-21 Nhóm bài thuốc chữa đau khớp, phong thấp, đau lưng, mỏi gối, sưng tay chân 22-24 Nhóm bài thuốc chữa cảm cúm

25-28 Nhóm bài thuốc chữa trị huyết áp

29-34 Nhóm bài thuốc chữa đau bao tử dạ dày, viêm loét, ung thư dạ dày

35-38 Nhóm bài thuốc bồi bổ sức khoẻ, an thần, mất ngủ

39-42 Nhóm bài thuốc trị bệnh hắc lào, lang ben, ghẻ lở

43-47 Nhóm bài thuốc chữa đau sỏi thận, phù thận, vôi thận

48-52 Nhóm bài thuốc dành cho phụ nữ trước khi sinh và sau khi sinh

53-59 Nhóm bài thuốc trị ho, viêm phế quản

60-63 Nhóm các bài thuốc mát gan, giải nhiệt, trị viêm gan b

64-71 Nhóm các bài thuốc khác

Kết quả nghiên cứu các cây thuốc, bài

thuốc

Củ 100g/1lần

Ăn tươi hoặc khô

Một ngày dùng 2-3 lần

Gừng rừng

Bài thuốc 2

Củ 150 - 200g ngâm 1 lít rượu nước màu đỏ ngày uống 3 lần

Bình vôi Các bài thuốc độc đáo, phổ biến đã

được phát hiện

Kết quả nghiên cứu

Hộp 2: Nhóm bài thuốc chữa bệnh đau khớp, phong thấp, đau lưng, mỏi

gối, sưng tay chân

Khoai tía rừng

200g xắt lát mỏng ngâm 1 lít

Bài thuốc 5

Các bài thuốc độc đáo, phổ biến đã

được phát hiện

Kết quả

nghiên cứu

Bảng 3: Nhóm bài thuốc chữa bệnh cảm cúm

Stt Tên cây Bộ phận sử dụng Liều lượng

Sả Ổi

Cỏ tranh Keo lá tràm Bạch đàn

Lá lốt Tre

Cỏ hôi Trâm phổng Bài

thuốc

số 7 Rau tờng Lá

Nam 7 lá, nữ

9 lá

Ăn trực tiếp, ăn liên tục trong ngày.

Các bài thuốc độc đáo, phổ biến đã

được phát hiện

Kết quả nghiên

cứu

Hộp 3: Nhóm bài thuốc chữa bệnh đau bao tử dạ dày, viêm loét,

ung thư dạ dày

Sắc uống Uống ngày 2 lần

Nghệ đen - củ -200g Bài thuốc 9

Cạo vỏ cắt tươi ăn hoặc để khô cắt lát

ăn có thể chấm với mật ong.

Bài thuốc 10

Râu hùm - củ - 20g Các bài thuốc độc đáo, phổ biến đã

được phát hiện

sau khi sinh uống

liền uống khoảng

1 tháng

Các bài thuốc độc đáo, phổ biến đã

được phát hiện

Kết quả

nghiên cứu Kết quả điều tra thông tin về tập quán sử dụng cây thuốc trong nhân dân

Biểu đồ 1: Tỷ lệ số loài cây thuốc được các dân tộc biết và sử dụng

Người kinh chủ yếu dùng cây thuốc trồng ở vườn nhà hoặc mọc hoang ven đường, một ít ở đồi núi như: Hẹ, Cúc vàng, Chuối Dân tộc trong bản họ thường sử dụng những cây hiếm, mọc trong rừng sâu

Kết quả

nghiên cứu

Bảng 4: Tỷ lệ bộ phận cây thuốc được các dân tộc sử dụng

Bộ phận

lượng Tỷ lệ (%) lượng Số Tỷ lệ (%) lượng Số Tỷ lệ (%) lượng Số Tỷ lệ

Kết quả điều tra thông tin về tập quán

sử dụng cây thuốc trong nhân dân

Kết quả

nghiên cứu

Bảng 5: Phân bố của các cây thuốc được người dân sử

dụng (Đơn vị tính: Loài cây)

Phân

Số lượng Tỷ lệ lượng Số Tỷ lệ lượng Số Tỷ lệ lượng Số Tỷ lệ

Kết quả điều tra thông tin về tập quán

sử dụng cây thuốc trong nhân dân

Kết quả

nghiên cứu

Về kinh nghiệm chế biến và sử dụng của người dân

Ngâm rượu

 Cách sử dụng chủ yếu ngày uống 2 - 3 lần,

mỗi lần một tách trà đối với ngâm rượu

còn nếu sắc uống thì lượng thuốc đó uống

trong 1 ngày và nước có thể nấu lại từ 2 - 3

lần….

 Một số cây có thể chữa được nhiều bệnh

và ngược lại một bệnh phải cần sự kết hợp

của nhiều cây thuốc khác nhau mới khỏi

 Liều lượng mỗi loại theo khoa học sách

vở viết 15- 30g/mỗi loại nhưng với người

dân loài hiếm thì sử dụng vài lát tương

đương khoảng 30g - 40g, loài cây dễ lấy

và còn nhiều thường 100 - 200g/mỗi loại.

Phơi khô, sắc uống Kết quả điều tra thông tin về tập quán

sử dụng cây thuốc trong nhân dân

Kết quả nghiên cứu cây thuốc thông

qua tuyến điều tra

Bản đồ 1: Tuyến 1-2 Bản Hạ Long

Kết quả

nghiên cứu

Kết quả

nghiên cứu Kết quả nghiên cứu cây thuốc thông qua tuyến điều tra

Rừng trồng

Hà thủ ô Lôi phong

Ô dước Kim tiền thảo Cộng sản

Rừng tự nhiên

Râu hùm Dứa rừng

Ba kích Gừng rừng…

Bản đồ 1: Tuyến 1 – 2 Bản Hạ Long

Rừng trồng

Toạ độ (747391; 1826545; 42) 17/20 loài cây thuốc

Rừng tự nhiên

Toạ độ (744143; 1825609; 88) 17/23 loài cây thuốc Cây Ba kích tía 7 cây - loài thuộc nghị định 32

Toạ độ

(744116; 1825607; 73) Cây lông cu li (K)

Kết quả nghiên cứu cây thuốc thông

qua tuyến điều tra

Bản đồ 2: Tuyến 3-4 Bản Khe Trăn

Kết quả

nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cây thuốc thông

qua tuyến điều tra

Toạ độ 740231;

1828479; 28cây Lông cưa

Toạ độ 738364; 1828053; 38 cây Móc câu đằng

Bản đồ 2: Tuyến 3-4 Bản Khe Trăn

Rừng IIb Tọa độ 739423;1828175;60

22 loài

Rừng Ic Tọa độ 740213;1828563;28

22 loài

Kết quả

nghiên cứu

Kết quả

nghiên cứu Kết quả nghiên cứu cây thuốc thông qua tuyến điều tra

Bảng 6: Danh lục những loài cây thuốc nam có trong bài thuốc tại địa bàn nghiên cứu có nguy cơ bị tuyệt chủng do bị khai thác quá mức

1 Stephania rotunda Lour Bình vôi R

2 Nepenthes annamensis Macfarl. Nắp ấm R

3 Lindera myrrha (Lour) Merr. Ô dước V

4 Coscinium fenestratum (Gagn.) Colebr. Vằng đắng V

5 Tinospora sinensis (Lour.) Merr. Dây đau xương K

6 Smilax glabra Roxb. Thổ phục linh V

7 Cibotium barometz (L.) J.Smith Lông cu li K

Ghi chú:

(E): Loài đang trong tình trạng nguy cấp, đang bị đe dọa tuyệt chủng.

(V): Loài trong tình trạng sẽ nguy cấp, có thể bị đe dọa tuyệt chủng.

(R): Loài trong tình trạng hiếm, có thể sẽ nguy cấp.

(T): Loài trong tình trạng bị đe dọa.

(K): Loài được liệt kê vào danh sách, tuy chưa biết đầy đủ thông tin.

Kết quả nghiên cứu cây thuốc thông

qua tuyến điều tra

Kết quả

nghiên cứu Đặc điểm hình thái của một số loài cây có trong bài thuốc

Rao ráo

Bách bộ

Cây leo dài 6 -8 m Thân nhỏ nhẵn Lá mọc

đối, lá hình trái tim Hoa màu vàng đỏ mọc ở

Dây leo Thân bẻ nhẹ kêu rắc Lá mọc so le,

dày nhám, lá dài 10-15cm Hoa nhỏ, màu

trắng, mọc chùm ở đầu cành gần giống hoa

cộng sản Quả chưa bắt gặp Rễ thắt từng

đoạn màu nâu đen, trong rễ có tim rễ

Phân bố: Cây mọc trong rừng già, leo lên

những cây lớn

Bách bộ

Kết quả

nghiên cứu Đặc điểm hình thái của một số loài cây có trong bài thuốc

Gừng rừng

Cây cỏ cao 0,5-1m, lá có phiến than, rộng

5cm, mép nguyên, thân màu hơi tía, phát hoa

bầu dục, đơn, hoa hơi lục rồi đỏ, đài trắng,

vành trắng, môi,vàng tái Nang bầu dục, hột

đen ít

Phân bố: cây mọc ven khe suối rừng tự

nhiên, ưa ẩm

Thiên niên kiện

Cây sống lâu năm có thân rễ mập, màu xanh lá

mọc so le, cuống dài màu xanh mềm nhẵn

mép nguyên đầu nhọn mặt trên lá màu đậm

hơi , gân lá hướng về đỉnh lá Cụm hoa mẫm

mép lá có răng Hoa nhỏ màu tím mọc tụ tập

thành hình đầu ở ngọn Quả nang nhiều hạt

nhỏ,

Phân bố: cây mọc ở các bãi đất trống, ven bờ

ruộng, rừng phục hồi, đường đi quanh bản

Bạch hạt

Cây nhỡ cao 1.5m, thân mọc thẳng đứng, có

nhiều cành, lá mọc đối có cuống, phiến lá hình

trứng, phía cuống tù, đầu nhọn Hoa nhỏ, màu

trắng mọc thành xim Quả nang, hạt hình trứng

hai mặt lồi

Phân bố: cây trồng trong vườn nhà ở thôn bản.

Nhân trần

Bạch hạt

Kết quả

nghiên cứu Đặc điểm hình thái của một số loài cây có trong bài thuốc

Râu hùm

Cây cỏ Thân rễ mọc bò dài, có nhiều đốt Lá

mọc thẳng từ thân rễ, có cuống dài, mép

nguyên lượn sóng Hoa màu xanh nhạt mọc tụ

họp thành tán trên một cán thẳng hay cong Lá

bắc con hình sợi dài cùng màu Quả nang dài

Hạt có 3 cạnh, màu đỏ tím.

Phân bố: cây mọc hoang ở ven suối, rừng ẩm

trong rừng sâu.

Dứa rừng

Cây tiểu mộc nhỏ, thân cao 1,5cm Lá dài hình

máng xối, bìa hơi xếp, có gai nhọn, màu xanh

đậm Chùm mang 2-5 hoa đầu Quả có hình

dạng hơi giống quả mít nhưng nó có thêm gai

nhọn, quả thon dài Cây rất hiếm quả.

Phân bố: cây mọc nơi ẩm ướt, ven khe suối

trong rừng sâu

Râu hùm

Dứa rừng

Kết quả

nghiên cứu

Nhận thức về bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên cây thuốc của người dân vùng đệm Bảng 7: Mức độ hiểu biết cụ thể về cây thuốc của người dân địa phương

Mức

độ

Biết và nhận dạng được cây làm thuốc

Biết tên cây thuốc

Biết công dụng chữa bệnh

Biết nơi mọc của câythuốc

Biết cách bảo vệ hoặc gây trồng

Biết cách thu hái và

sử dụng

Kết quả

nghiên cứu Giá trị kinh tế một số loài cây thuốc

Bảng 8: Một số loại cây thuốc người dân khai thác đem bán

Cây rừng Dứa Râu hùm Rao ráo Thạch xương

bồ

Thiên niên kiện

Sâm bòng bòng

10.000

1 kg khô

10.000 1kg khô

20.000 1kg tươi

 2 thầy lang trong thôn Lưu Hiền Hoà chuyên bốc thuốc thì mỗi thang bán: 10 - 20.000 đồng, mỗi thang thuốc có thể là 1 cây hoặc trộn lẫn nhiều cây, một lần lấy thuốc: 10 - 20 thang

 Thu nhập từ cây thuốc khoảng 700.000-1000.000/1 tháng /1 hộ

Kết quả

nghiên cứu Đề xuất bảo tồn và phát triển cây thuốc

Những thuận lợi và khó khăn trong việc bảo tồn và phát triển cây thuốc

- Diện tích rừng tự nhiên

lớn với tài nguyên cây

thuốc phong phú.

- Có nhiều cây thuốc sử

dụng rộng rãi trên địa bàn

lại có số lượng lớn, khả

năng tái sinh nhanh.

- Hiểu biết về công dụng

và cách sử dụng của người

dân tương đối nhiều

Điểm mạnh

- Đời sống và trình độ dân trí chưa cao

- Hiểu biết việc gây trồng và bảo

- Người dân chưa quan tâm đến cây thuốc là nguồn nguyên liệu

để bán mà chỉ phục vụ gia đình

Điểm yếu

Kết quả

nghiên cứu Đề xuất bảo tồn và phát triển cây thuốc

Những thuận lợi và khó khăn trong việc bảo tồn và phát triển cây thuốc

- Là xã vùng đệm nên được sự

quan tâm của chính quyền và khu

bảo tồn

- Ngày nay cây thuốc được sử

dụng làm nguyên liệu sản xuất

thuốc từ Trung ương đến địa

phương và một số loại xuất khẩu

sang thị trường nước ngoài.

- Cây thuốc đang là đối tượng

quan tâm để bảo tồn và phát triển

trong các dự án, chương trình ưu

tiên, chính sách của nhà nước.

Cơ hội

- Cây keo và Cao su ngày càng có giá trị kinh tế cao thu hút người dân trồng hơn là cây thuốc.

- Nhiều loại cây quý hiếm nhiều người dân khai thác mỗi lúc, mỗi nơi gặp.

- Có nhiều bài thuốc, cây thuốc dấu của một vài người hoặc trong cộng đồng không được truyền lại

sẽ lãng quên.

Thách thức

Kết quả

nghiên cứu Đề xuất bảo tồn và phát triển cây thuốc

Lựa chọn bài thuốc để bảo tồn và nhân rộng

Stt Tên địa phương Stt Tên địa phương

Bảng 10: Các loài cây thuốc trong bài thuốc

được đề xuất bảo tồn

Giên đỏ

Sót

Kết quả

nghiên cứu Đề xuất bảo tồn và phát triển cây thuốc

Bảng 11: Các loài cây thuốc trong bài thuốc

phát triển theo sản xuất hàng hoá

Lựa chọn bài thuốc để bảo tồn và nhân rộng

Kết quả

nghiên cứu Đề xuất bảo tồn và phát triển cây thuốc

Một số giải pháp bảo tồn và phát triển cây thuốc

(iiii) Xây dựng một bảo tàng mẫu vật

3

(iiiii) Điều tra nhanh về hiện trạng và tiềm năng cây thuốc (iiiiii) Bảo tồn nguyên vị cây thuốc tại khu BTTN

 Nguồn tài nguyên cây thuốc ở địa phương rất phong phú

 Dân tộc Kinh biết và sử dụng cây thuốc nhiều nhất

sắc thuốc ở dạng khô, ngâm rượu

một số loài cây thông dụng như: Gừng, Nghệ, Sả… còn việc gây trồng các loài cây khác thì đang ở bước đầu.

bước xuống cấp, nhiều loài cây thuốc đang bị đe doạ có thể mất đi khu phân

bố

cây thuốc

KẾT LUẬN

 Cần tiếp tục nghiên cứu các tập tục sử dụng tài nguyên rừng và cây thuốc của các dân tộc

thuốc để từ đó họ biết cách sử dụng và bảo vệ gây trồng cây thuốc

nhân giống, phát triển

đã công bố thì khuyến cáo cho người dân

trồng, bảo vệ các loài cây thuốc quý hiếm tại địa phương

đồng

KIẾN NGHỊ

 Cần có nghiên cứu sâu hơn một số loài cây thuốc có trong bài

thuốc độc đáo của cộng động dân tộc mà chưa được xác định

tồn và phát triển cây thuốc đó là giữa nghành y tế với lâm nghiệp, giữa nghành y tế với nông nghiệp.

khai thác, quản lý, trồng trọt cây thuốc.

KIẾN NGHỊ

Quýt rừng Nhàu Kim tiền thảo

Chó đẻ