Lịch sử Thanh Hóa - Phủ Thanh Đô pps

Lịch triều hiến chương loại chí QUYỂN II SỰ KHÁC NHAU VỀ PHONG THỔ CÁC ĐẠO Phủ Thanh Đô Có 4 châu 1 huyện : Huyện Thọ Xuân a Châu Khai Na b 1 Châu Tàm c 2 Châu Lương Chính d 3 Châu Sầm

Lịch triều hiến chương loại chí QUYỂN II

SỰ KHÁC NHAU VỀ PHONG THỔ CÁC ĐẠO

Phủ Thanh Đô

Có 4 châu 1 huyện :

Huyện Thọ Xuân (a)

Châu Khai Na (b) (1)

Châu Tàm (c) (2)

Châu Lương Chính (d) (3)

Châu Sầm (e) (4)

Phủ Thanh Đô ở về phía cực tây trấn Thanh Hoa, một huyện bốn châu, phần nhiều theo tục Man, ở liền núi gần sông, tiếp giáp nước Ai Lao, phong tục thì phóng khoáng và ngỗ ngược Các triều tuy có đặt quan để cai trị nhưng vẫn gọi là miền cơ my và coi là người

Man, người Lạo cả

(a) 4 động, đường đến kinh đô phải 5 ngày

(b) 10 động, đường đến kinh đô phải 6 ngày

(c) 10 động

(d) 10 động

(e) 10 động

(1) Khai Na có lẽ là Quan Da, vì chữ quan viết tắt đi gần giống với chữ khai ; chữ da giống với chữ na (2) 2 châu Khai Na và châu Tàm nay là châu Quan Hoá

(3) Nay là châu Lang Chánh

(4) Các bản đều không biên số động, duy có bản

A-50 biên là 10 động Sau này là huyện Sầm Na hay đất Sầm Nưa

Phủ Trường Yên

Có 3 huyện

Huyện Gia Viễn (a)

Huyện Yên Mô

Huyện Yên Khang (b) (1)

Phủ Trường Yên ở phía bắc trấn Thanh Hoa, tiếp

giáp với trấn Sơn Nam Huyện Gia Viễn địa giới liền bến đò sông Thanh Quyết huyện Thanh Liêm , là chỗ chia cương giới cho hai trấn Từ đấy đi đến sông

Gián Khẩu, núi sông thoáng rộng, theo đường núi đi ngược lên về phía tây, thì vào huyện Thiệu Thiên ; theo đường sông đi thẳng xuống về phía đông, thì vào huyện Yên Khang (c)

Huyện Yên Khang, huyệ Yên Mô ở gần biển lớn Đời Đinh, [Tiền] Lê xưa là thành Hoa Lư, đặt kinh đô ở

đấy Thái Tổ nhà Lý dời đô ra Thăng Long, mới đổi Hoa Lư làm phủ Trường Yên Đến thời Mạc, lấy phủ Trường Yên, phủ Thiên Quan gọi là Thanh Hoa

Ngoại trấn, lấy núi Tam Điệp làm giới hạn, để chống

cự với nhà Lê [Trung hưng] Từ phủ Trường Yên trở

ra phía ngoài gọi là Đông Việt, trở vào phía trong gọi

là Tây Việt Từ trung hưng trở về sau cũng gọi theo thế, thành còn có tên gọi là nội trấn và ngoại trấn Ngoại trấn đóng ở làng Vân Sàng, cảnh trí tốt đẹp (Vân Sàng ở huyện Yên Khang, gần sông là chỗ đông người tụ họp : kẻ đi buôn, người đánh cá, phố

phường đông đúc, cảnh đẹp, nhân vật nhiều )

(a) Đường đi đến kinh đô phải 4 ngày, các huyện

chép sau cũng thế Trứơc là huyện An Viễn

(b) Đời Trần gọi là Yên Ninh, từ Lê trung hưng trở

về sau mới đôỉ ra tên này

(c) Nước sông Gián Khẩu chia làm ba ngả, lúc nước triều lên, sông rất rộng lớn

Về cổ tích có động Hoa Lư, thành Cổ Lộng

( Động Hoa Lư ở trên sông Điềm, thuộc huyện Yên Khang, có từng đợt núi cao chót vót, giữa có động đá,

cứ theo sông đi qua động ; bên động có một ngọn núi, giống như hình người gọi là núi Trạng Nguyên ; có một quả núi, đá xếp từng từng, gọi là Hòm Sách

Dưới núi có chân móng kinh thành cũ của triều Đinh triều Lê Nay có đền thờ Lê Đại Hành và đền thờ

Đinh Tiên Hoàng

Tĩnh Vương Trịnh [Sâm] lên chơi có vịnh thơ :

Sất luyện oai hồi xuyên thủy động

Trùng tiên ngật nghiệp trĩ sơn quan

Cương đô dĩ hĩ kinh di hoán

Thiên phủ y nhiên tự bão hoàn

[Dịch]

Dòng nước xuyên qua động coi như tấm lụa trắng

quanh vòng

Núi cao sát từng mây, hình như cái cửa ải bằng đá Khu vực kinh đô cũ [của nhà Đinh nhà Tiên Lê] nay

đã thay đổi hết rồi

Núi non nơi hiểm yếu này vẫn quanh bọc như cũ

Thành Cổ Lộng ở huyện Gia Viên, tiếp giáp huyện Kim Bảng Thành này đắp lên từ thời Vĩnh Lạc nhà Minh Trần Giản Định Đế đánh phá được quân Minh

ở thành Bô Cô, Mộc Thạnh thua chạy về thành này Nay chân thành cũ hãy còn Dân ở làng gần đấy trồng nhiêu dưa đậu Khi cày đất thường nhặt được gươm

cũ

Quế Đường Lê [Quý Đôn] có đề bài thơ :

Hoang lũy đồi viên tứ bách thu

Qua đằng đậu mạn phóng xuân nhu

Bích ba dĩ tẩy Trần Vương hận

Thanh thảo nan già Mộc Thạnh tu

Hoàng độc vũ dư canh cổ kiếm

Hàn cầm nguyệt hạ táo tàn lâu

Phong cương hà dụng cần khai tịch

Nghiêu Thuấn đương niên chỉ cửu châu

[Dịch]

Thành hoang tường đổ đã bốn trăm năm

Dây dưa dây đỗ gặp xuân nảy mầm non tươi tốt

Sóng biếc đã rửa sạch hận thù cho vua nhà Trần

Cỏ xanh không che nổi mặt xấu hổ của Mộc Thạnh Sau khi mưa đem bó ra cây, lại nhặt được gươm đời

cổ

Dưới bóng trăng, nhưng con chim gặp lạnh kêu rít rít

ở chỗ tòa lâu đài đã bị tàn phá

[Ngẫm ra] bờ cõi cần gì phải mở rộng mãi

[Xem như] đời Nghiêu Thuấn chỉ có chín châu thôi )