LỊCH SỬ NGHỆ AN - Phủ Anh Đô pps

Đền Vũ Mục, miếu Tam Toà, đền Hắc Đế, thành Trào Khẩu, cửa ải Khả Lưu, núi Hồ Cương, đều là di tích của các triều.. Sau khi chết rồi, dân châu ấy lập miếu thờ ở trên ba tòa núi Cảnh Sơn,

NGHỆ AN Phủ Anh Đô (1)

Có hai huyện :

Huyện Hưng Nguyên (a)

Huyện Nam Đường (b) (2)

Phủ Anh Đô ở giữa trấn Nghệ An Huyện Nam

Đường ở về miền thượng du, tiếp giáp với huyện

Thanh Chương Huyện Hưng Nguyên đất ở miền

dưới, phía nam giáp huyện Thiên Lộc Một dải sông Lam vòng quanh cả hai huyện Cổ tích thần thiêng, ở đấy có nhiều Đền Vũ Mục, miếu Tam Toà, đền Hắc

Đế, thành Trào Khẩu, cửa ải Khả Lưu, núi Hồ

Cương, đều là di tích của các triều

( Đền Vũ Mục ở xã Trào Khẩu, huyện Hưng Nguyên Cháu gọi Lê Thái Tổ bằng chú làm chức Tư mã tham

dự việc triều chính tên là Lê Khôi, thụy là Vũ Mục, trấn thủ ở Nghệ An, có thành tích hay Năm Thái Hòa

thứ 2 [1444] đánh Chiêm Thành, về đến cửa biển bị bệnh chết, nhân dân lập đền thờ ở chân núi Long

Ngâm thuộc cửa biển Nam Giới, sau mới dời đến

đấy

Miếu Tam Tòa ở xã Bạch Đường huyện Nam Đường Con thứ tám của Lý Thái Tổ là Cao Minh Đại Vương [Lý Hoảng] đem quân ra trấn thủ ở châu này Sau khi chết rồi, dân châu ấy lập miếu thờ ở trên ba tòa núi Cảnh Sơn, rất là linh thiêng

Làng cũ của [Mai] Hắc Đế ở thôn Thượng, làng Hà Nam, huyện Nam Đường, hiện còn có miếu thờ

Thành Trào Khẩu ở xã Trào Khẩu, huyện Hưng

Nguyên Khi xưa người nhà Minh đắp thành ở đấy,

Lê Thái Tổ đem quân từ Đỗ Hà đến vây Thành này phía tây bắc quay mặt vào núi, phía đông nam xây bằng gạch ống, tới nay gai góc mọc đầy cả Cửa đằng nam làm chỗ chăn ngựa, hòn đá để cắm cờ trên núi

cũng hay còn Có miếu Tuyên Nghĩa ở lưng chứng núi, không rõ họ tên vị thờ ấy là ai (1) Trong thành còn có một cái ao vuông Tương truyền ao ấy là nơi giấu của ngày xưa Trầu xuống tắm ở ao ấy, thường thường có tiền dính ở lông

Cửa ải Khả Lưu ở xã Mộ Điền thuộc huyện Nam

Đường Hai dòng sông từ Thanh Chương, Hội Lâm đến đấy cùng hợp lại Hai bờ bên tả bên hữu, núi cao rừng rậm, quanh đi quanh lại, nhiều đoạn Lê Thái Tổ thường đánh nhau với Phương Chính, Sơn Thọ nhà Minh ở đấy

Núi Hồ Cương ở xã Thanh Tuyền huyện Nam

Đường Có miếu thờ Tấn Quận Công Trịnh Mô Mô nguyên là họ Nguyễn (2), người ở làng Nông Sơn, huyện Nam Đường Chúa Trịnh cho họ là họ Trịnh, ông thường đốc các tướng đánh Nguyễn Quyện (3) đóng quân ở đấy, lập được nhiều chiến công Sau đến

Ngọc Sơn, mắc mưu của địch, bị bắt nhưng không chịu khuất (4) Nay còn miếu thờ ở Hồ Cương )

_

(1) Thờ Thái Phúc, một hàng tướng nhà Minh

(2) Tên là Nguyễn Cảnh Hoan

(3) Người làng Canh Hoạch, Thanh Oai, Hà Nội

Con trai của Trạng nguyên nhà Mạc là Nguyễn

Thiến, giữ chức Thượng thư của nhà Mạc Thông gia của ông là Lê Bá Ly, đều quyền cao chức trọng ở

Mạc triều Khi bề tôi của Mạc Tuyên Tông là Phạm Quỳnh, Phạm Dao âm mưu giết Lê Bá Ly và Thiến [1551], hai người đem quân bản bộ bỏ Mạc theo Lê, vẫn được giữ chức tước cũ Nguyễn Quyện đi theo cha, làm tướng cho nhà Lê Quyện vốn học Trạng Trình, nên khi Thiến chết, Trạng Trình khuyên qui hàng họ Mạc Quyện lại chạy về Mạc [1557], là danh tướng suốt đến khi nhà mạc mất

(4) Thực ra Trịnh Mô bị Nguyễn Quyện đánh bại ở Nghệ An [1576], bị thua chạy về Thanh Hoa Quyện cho rằng quân hồi vô lệnh, đuổi theo bắt được, đem giết đi Sau trận đó, danh tiếng Nguyễn Quyện lững lẫy khắp nơi, các tướng ở Giang Đông của nhà Mạc đều cho là mình thua kém Quyện

Về văn học, thì hai huyện những người đỗ đạt cũng tương đương nhau (a)

Về phong cảnh thì có cái núi Hải Thuỷ, Am Sơn, Viện Sơn, Nghĩa Liệt, cảnh trí thanh u tao nhã, ai cũng thích lên chơi xem

( Núi Hải Thủy ở xã Thanh Tuyền, huyện Nam

Đường Ảm Chương Bùi [Huy Bích] vượt biển trong mưa, có vịnh thơ :

Vũ vụ phi vi điểm tuyết sa

Xuân chi xuân thụ điệt giao gia

Sơn du kính hiệp tài thông mã

Lộ tiển nhân hành sác kiến hoa

[Dịch]

Mưa bụi lún phún, điểm thêm những hạt mưa tuyết Cảnh xuân ở các cây xuân mọc ra cành nọ đè cành kia

Đường tắt đi qua núi nhỏ hẹp chỉ vừa một con ngựa Đường ít người đi, thường thấy có hoa

Núi Sài Sơn (1) ở xã Nộn Liễu huyện Nam Đường, trên có chùa Đại Tuệ, chùa Hương Lâm, phong cảnh thanh cu

Ảm Chương [Bùi Huy Bích] lên chơi gác chuông chùa Hương Lâm có đề thơ :

Tác quận đa nhàn sự

Đăng lâu động viễn tình

Vũ trung đan chướng sắc

Trà bạn bích tòng thanh

Nhan mật trì văn tĩnh

Lâm sơ điểu vận bình

Bằng lan tân mộng giác

Xuân cận bách hoa minh

(a) Huyện Hưng Nguyên có 6 người đỗ, huyện Nam Đường có 7 người đỗ

(1) Còn có tên là Đại Huệ Sơn (ĐNNTC)