CHUYỂN ĐỔI KINH TẾ Ở NGA

CHUYỂN ĐỔI KINH TẾ Ở NGA

CHUYỂN ĐỔI KINH TẾ Ở NGA

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

1 Bối cảnh lịch sử của công cuộc chuyển đổi kinh tế 2

2 Đặc điểm kinh tế trước chuyển đổi (xét đặc điểm kinh tế trong giai đoạn 1976-1990) 3

3 Nguyên nhân chuyển đổi 5

II Quá trình chuyển đổi 6

1 Liệu pháp sốc: 6

2 Nội dung chuyển đổi: 7

3 Kết quả 10

III Đặc điểm kinh tế nước Nga sau khi chuyển đổi: 15

Giai đoạn từ năm 1991 đến 1995 15

Giai đoạn từ năm 1996 đến nay 16

Bài học rút ra cho Việt Nam: 17

I Bối cảnh kinh tế nước Nga

1 Bối cảnh lịch sử của công cuộc chuyển đổi kinh tế

Vào cuối thập kỷ 70 và thập kỷ 80, kinh tế thế giới bước vào thời kỳ bị khủng hoảng, các nước tư bản chủ nghĩa đã tiến hành tự điều chỉnh nền kinh tế một cách phổ biến và đã đạt được kết quả nhất định Nhiều nước đang phát triển cũng đang cải cách để khắc phục tình trạng khó khăn và phát triển chậm chạp của nền kinh tế

Ở Liên Xô, từ giữa thập kỷ 70 trở đi, nền kinh tế cũng dần dần bước vào tiền khủng hoảng và khủng hoảng; nhịp độ tăng trưởng kinh tế bị chậm dần Đời sống nhân dân chậm được cải thiện

Trước tình hình đó, vào thập kỷ 80, Liên Xô tiến hành cải tổ, cải cách nền kinh tế Nhưng cũng giống như các cuộc cải cách kinh tế các lần trước, cuộc cải cách lần này đều vẫn tiến hành trong khuôn khổ của mô hình cũ của chủ nghĩa xã hội Cho nên cuộc cải cách này không mang lại kết quả như mong muốn Trong 5 năm 1981-1985 nhịp độ tăng thu nhập quốc dân của các nước SEV là 3,3%/năm so với 2,5%/năm của các nước tư bản phát triển Nhưng tình hình lại tiếp tục xấu đi ở những năm cuối; 1986-1989 nhịp độ tăng GDP của các nước SEV là 2,6%/năm, trong khi của các nước OECD là 3,5% và của các nước EEC là 3,1%/năm Năm cuối cùng của thập kỷ 80 nền kinh tế các nước này chìm sâu trong khủng hoảng: thu nhập quốc dân sản xuất của Liên Xô chỉ tăng 1,5%, của các nước Đông Âu tăng 0,5% Riêng với Ba Lan mức tăng là 0%, còn Bungari, Hunggary thì giảm tuyệt đối

Do vậy, cuối năm 1989, Đông Âu có những biến cố chính trị liên tiếp nổ ra

Mô hình chủ nghĩa xã hội ở các nước Đông Âu lần lượt bị sụp đổ Tiếp đó đến năm

1991 mô hình chủ nghĩa xã hội cũng bị sụp đổ ở Liên Xô

Bước vào thập kỷ 90, Liên Xô (cũ) (có cả các nước Đông Âu) đã từ giã mô hình xã hội chủ nghĩa và đang quá độ chuyển sang giai đoạn phát triển mới, từng bước xây dựng nền dân chủ đại nghi, đa nguyên chính trị và nền kinh tế thị trường kiểu phương Tây, trong những điều kiện và mức độ khác nhau

2 Đặc điểm kinh tế trước chuyển đổi (xét đặc điểm kinh tế trong giai đoạn 1976-1990)

Trong 10 năm, nền kinh tế quốc dân Liên Xô đã trải qua 2 kế hoạch 5 năm: kế hoạch 5 năm lần thứ mười (1976-1980) và kế hoạc 5 năm lần thứ mười một (1981-1985)

Chính sách kinh tế của Đảng và Nhà nước Liên Xô trong thời gian này là kiên quyết chuyển nền kinh tế sang những nhân tố phát triển chủ yếu theo chiều sâu, phát triển mạnh mẽ và cân đối nền sản xuất xã hội, nâng cao hiệu quả, đẩy mạnh sự tiến bộ khoa học - kỹ thuật, tăng năng suất lao động và ra sức cải tiến chất lượng trong tất cả các khâu của nền kinh tế quốc dân

Kết quả: trong quá trình thực hiện hai kế hoạch nêu trên, nền kinh tế Liên

Xô tiếp tục đạt được những thành tựu như: so vói năm 1940, thu nhập quốc dân sản xuất năm 1975 đã tăng lên 11,4 lần; năm 1980 là 14,1 lần; năm 1985 tăng lên 16,8 lần

Nhưng vào cuối những năm 70, đầu những năm 80, nền kinh tế quốc dân Liên Xô bắt đầu tăng thêm những khó khăn, nhịp độ tăng trưởng kinh tế giảm xuống rõ rệt Ví dụ, nhịp độ tăng thu nhập quốc dân:

Trong kế hoạch 5 năm lần thứ 8 (1966-1970): 7,8%

Trong kế hoạch 5 năm lần thứ 9 (1971-1975): 5,7%

Trong kế hoạch 5 năm lần thứ 10 (1976-1980): 4,3%

Trong kế hoạch 5 năm lần thứ 11 (1981-1985): 3,5%

Trong kế những năm 1986-1989: 3,2%

Đồng thời, những khó khăn, căng thẳng về tài chính cũng tăng lên Có hiện tượng bị tụt lùi rõ rệt trên các chỉ tiêu kinh tế; khoảng cách giữa Liên xô và các nước phát triển nhất về năng suất, chất lượng, hiệu quả, về khoa học – kỹ thuật bắt đầu tăng lên, không có lợi cho Liên Xô Chương trình xã hội đã vạch ra trong những năm đó cũng hoàn toàn không thực hiện được Phần lớn các loại sản phẩm công nghiệp và nông nghiệp được sản xuất trong kế hoạch 5 năm lần thứ 11 đã không đạt được mục tiêu do Đại hội lần thứ XXVI của Đảng cộng sản Liên Xô đã vạch ra; đã có tình trạng lạc hậu nghiêm trọng trong công nghiệp chế tạo máy, công nghiệp dầu mỏ và hóa chất, xây dựng cơ bản; đã không thực hiện những nhiệm vụ về các chỉ tiêu chủ yếu của việc tăng hiệu quả và nâng cao mức sống của nhân dân Những điều đó thể hiện rõ sự trì trệ của nền kinh tế và tình trạng tiền khủng hoảng kinh tế - xã hội của Liên Xô (đến giai đoạn thì bị khủng hoảng nghiêm trọng)

Sự suy giảm của nền kinh tế Liên Xô là động lực dẫn đến cải tổ Hội nghị Trung ương Đảng cộng sản Liên Xô họp vào tháng 4-1985 đã đề ra chủ trương cải tổ căn bản nền kinh tế quốc dân Liên Xô, nhằm đưa nền kinh tế thoát khỏi nguy cơ khủng hoảng Công cuộc cải tổ tiến hành trong hoàn cảnh chưa có một mô hình XHCN hiện thực được vạch ra rõ rệt, nên cải tổ kinh tế cũng đồng nghĩa với cuộc cách mạng, thử nghiệm sai lầm để tìm phương hướng đổi mới mô hình CNXH

Nhưng trong thời kỳ cải tổ, mặc dù đã tiến hành nhiều biện pháp, nền kinh tế Liên Xô tiếp tục bị khủng hoảng và sa sút: Tốc đọ tăng thu nhập quốc dân sản xuất từ năm 1986 đến năm 1989 chỉ đạt 3,2% so với 3,5% thời kỳ 5 năm trước Theo đánh giá của Ủy nam kinh tế Liên Hợp Quốc năm 1989 là năm xấu nhất của kinh tế Liên Xô: nhịp độ tăng thu nhập quốc dân chỉ tăng khoảng 1,5%, năng suất lao động xã hội giảm 2,5%, xây dựng cơ bản suy thoái, công nghiệp trì trệ, lần đầu tiên sau 14 năm thâm hụt mậu dịch của Liên Xô lên tới 5 tỷ USD do giảm xuất

khẩu dầu mỏ và tăng nhập khẩu ngũ cốc, nợ trong nước lên tới 400 tỷ rúp và nợ nước ngoài lên tới 56 tỷ USD, thâm hụt ngân sách lên tới 120 tỷ rúp, bằng ¼ mức chi hằng năm của ngân sách giá trị tổng sản lượng của Liên Xô lúc đó đã tụt xuống thứ 7 trên thế giới

Năm 1990 tình hình kinh tế Liên Xô tiếp tục xấu đi: So với năm trước, tổng sản phẩm xã hội giảm 2%, thu nhập quốc dân giảm 4%, năng suất lao động giảm 3%, chu chuyển ngoại thương giảm 6,9%, lưu thông tiền tệ rối loạn, lạm phát hoành hành tăng ở mức 19%; nợ trong nướ lên tới 550 tỷ rúp, thị trường hàng tiêu dùng cực kỳ khan hiếm và luôn luôn mất ổn định

Như vậy, sau hơn 6 năm cải tổ tình hình kinh tế chính trị xã hội ở Liên Xô không nghững không được cải thiện mà còn sa vào tình trạng khủng hoảng nghiêm trọng Cuộc đấu tranh phe phái, tranh giành quyền lực đã đẩy xã hội vào những cơn lốc chính trị căng thẳng, Cải tổ không giữu vững được định hướng XHCN, đã đưa một siêu cường vào bậc nhất thế giới đến tan rã từ ngày 19/8/1991

Sau sự kiện ngày 19/8/1991, Liên Xô tan rã, các nước cộng hoà thuộc Liên

Xô tách ra thành các quốc gia độc lập, sau đó hình thành tổ chức Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG), các nước đều tiến hành chuyển đổi mô hình kinh tế

Liên Xô tan rã tách thành 15 nước, trong đó có Liên bang Nga Và Liên bang Nga được luật pháp quốc tế công nhận là nhà nước kế tục của Liên xô cũ

3 Nguyên nhân chuyển đổi

Sự sụp đổ của mô hình kinh tế – xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô là do những nguyên nhân cơ bản sau:

- Nguyên nhân sâu xa: Mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung đã giúp cho Liên Xô đạt được nhiều thành tựu quan trọng, nhất là thời gian đầu và những năm chiến tranh, nhưng mô hình ấy dần dần bộc lộ một số khuyết, nhược điểm: nó

không có cơ cấu và cơ chế tự điều chỉnh để phát triển thích ứng với những đòi hỏi của cuộc sống thực tế Do đó, không tạo ra động lực bên trong của sự phát triển

- Nguyên nhân trực tiếp: Công cuộc cải tổ không có sự chuẩn bị kỹ, phạm sai lầm về quan điểm đường lối, bước đi và giải pháp thực hiện Tiến trình cải tổ chỉ thiên về chính trị trước mà không làm biến chuyển về kinh tế; làm cải tổ ở bên trên mà không làm chuyển ở bên dưới…

- Nguyên nhân khác từ phía chủ nghĩa đế quốc và phản động quốc tế, cùng với các lực lượng xã hội dân chủ tăng cường hoạt động cho các lực lượng chống đối…

II Quá trình chuyển đổi

1 Liệu pháp sốc:

1.1 Sơ lược chung về liệu pháp sốc.

Liệu pháp sốc là phương pháp chuyển đổi mà thời gian cho quá trình chuyển

đổi sẽ ngắn hơn và khả dĩ hơn về mặt chính trị so với cách thức chyển đổi từng bước

Với phương pháp này nó khẳng định được rõ ràng ngay từ đầu mục tiêu của

chuyển đổi kinh tế: định hướng kinh tế thị trường và đạt được sự tin cậy trong xã hội; tranh thủ được sự nhất quán của công chúng không thể chấp nhận được cơ chế

kế hoạch hóa tập trung trước đây và nhanh chóng muốn thay đổi nó

Cách thức liệu pháp sốc này còn có dụng ý chủ quan chính trị, ác cảm với tư

tưởng kế hoạch hóa tập trung Nhất là ở châu Âu, ngay từ sau Đệ Nhị quốc tế đã có

sự nỗ lực tìm kiếm “ con đường thứ ba ” giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản Thực tế này đã làm cho các nhà cải cải cách theo liệu pháp sốc cho rằng chỉ có cải cách, tiến lên với tốc độ tối đa thì mới là giải pháp tốt nhất, nếu không muốn nói là duy nhất

Bên cạnh đó thì liệu pháp sốc cũng tồn tại những mặt hạn chế của nó đó là

nó sẽ gây ra những đảo lộn xã hội và những tổn thất to lớn chưa lường hết được Một khi nhà nước và chính phủ tỏ ra yếu ớt và không đủ sức kiểm soát được quá trình chuyển đổi thì nguy cơ bất ổn chính trị, xã hội sẽ xảy ra, từ đó có thể gây mất

niềm tin của dân chúng đối với cải cách

1.2.

Đặc trưng của phương pháp cải cách theo liệu pháp sốc

Về cơ bản, chuyển đổi kinh tế theo liệu pháp sốc được triển khai theo một chương trình đã được vạch sẵn, bao gồm nội dung các biện pháp cải cách, thời hạn, cách tổ chức thực hiện Đặc biệt thời hạn và tiến độ của các biện pháp được đề ra rất chặt chẽ và trong thời gian ngắn được mở đầu và kết thúc vào một thời điểm cụ thể Do vậy có thể nói, cải cách theo liệu pháp sốc là một chương trình chủ động của chính phủ, của giới lãnh đạo

Trước hết quá trình tự do hóa được tiến hành ngay lập tức và nhanh chóng bao

gồm những vấn đề sau:

- Đồng tiền được được phá giá mạnh và được tăng khả năng chuyển đổi

- Thắt chặt chính sách tài chính và tiền tệ

- Hợp pháp hóa trao đổi ngoại tệ chợ đen, cũng như tự do hóa hệ thống thương mại cả trong và ngoài nước

- Tự do hóa giá cả

- Bãi bỏ các quy định đối với các doanh nghiệp nhà nước và tư nhân, đồng thời ban hành luật tư nhân hóa

- Mở cửa nền kinh tế

2 Nội dung chuyển đổi:

2.1 Quá trình tư nhân hóa:

Chương trình tư nhân hóa hàng loạt của Nga đòi hỏi phải tư nhân hóa được 5.000 xí nghiệp nhá nước lớn và giành quyền tham gia chương trình cho 16 đến 20 nghìn xí nghiệp trung bình Con số này thấp hơn nhiều so với thực tế Kế hoạch tư nhân hóa của Nga được thực hiện từ “ dưới lên” Vai trò tư nhân hóa của Nhà nước

bị giới hạn ở việc cung cấp cho các xí nghiệp một số quan điểm và một số văn kiện

tư nhân hóa chung đồng thời xem xét phê chuẩn các chương trình tư nhân hóa của cấp dưới đưa lên Các hãng và công nhân Nga được tự do gây dựng các quỹ bằng giấy chứng nhận để có thể tích lũy và tham gia đấu thầu các xí nghiệp trên cơ sở tuân theo các tiêu chuẩn tối thiểu

Trên cơ sở các đạo luật được Nghị Viện thông qua vào năm 1991 – 1992, tài sản nhà nước được phân thành tài sản liên bang, khu vực hoặc tỉnh thành và giao trách nhiệm phụ trách tư nhân hóa ở mức thích hợp cho các Ủy ban Tài sản và Quỹ tài sản Các xí nghiệp cũng được phân thành lớn nhỏ phù hợp với mục đích và yêu cầu của chương trình tư nhân hóa nhà nước

- Để các xí nghiệp nhà nước trở thành các công ty cổ phần có tư cách pháp nhân họ đã tiến hành cổ phần hóa Quá trình này do Ủy ban tư nhân đảm nhiệm Quyền lực đối với quá trình tư nhân hóa trong tay những người bên trong Ủy ban này hoàn toàn do tổng giám đốc quyết định, gồm từ 3 đến 5 người trong đó có một công nhân Bên cạnh đó, cá nhà quản lý có sự khích lệ lớn để đánh giá thấp giá trị tài sản xí nghiệp, vì nguồn định giá này được lấy làm vốn sáng lập của công ty đã

tư nhân hóa và do đó là cơ sở để cho các nhà quản lý và công nhân đấu giá các cổ phần trong việc “mua khép kín” Do việc định giá tài sản xí nghiệp dựa trên sổ sách chứ không dựa trên cơ sở thị trường với tỉ lệ lạm phát 1000% vào năm 1992 nên quá trình tư nhân hóa ở Nga đã trở thành sự chuyển giao tài sản khổng lồ từ nhà nước sang tay những người nội bộ xí nghiệp Qui mô chuyển giao cổ phần không có lãi cố định ở Nga được thực hiện thông qua việc đăng ký mua khép kín,

bí mật là rất lớn Các nhà quản lý và công nhân trong xí nghiệp được hưởng những

ưu đãi rộng rãi hơn nhiều so với bất vứ chương trình tư nhân hóa nào trên thế giới

- Nga tiến hành cấp giấy phát chứng nhận tư nhân hóa Các giấy này là chứng

từ của những người có giấy, dùng để mua các cổ phần của xí nhiệp mà họ làm việc hoặc mua các cổ phần tạo các cuộc bán đấu giá của bất vứ xí nghiệp nào ở Liên Bang Nga Giấy này còn được đem ra trao đổi tại các cuộc đấu thầu thương mại hoặc đầu tư, được đổi lấy cổ phần của một quỹ đầu tư giấy chứng nhận, được bán lấy tiền mặt hoặc trả cho việc mua bán nhà cửa và các tài sản nhỏ Mọi công dân Nga đều được nhận một giấy chứng nhận trị giá 10.000 rúp và phải nộp lệ phí 25 rúp Giấy chứng nhận tư nhân hóa do Liên Bang Nga phát hành và chỉ có giấy chứng nhận của Liên Bang cấp phát mới được các cơ quan tư nhân hóa chấp nhận

Do giá giấy chứng nhận của Nga quá rẻ ( 5 sent) so với giá giấy chứng nhận ở một

số nước khác nên việc cấp phát được tiến hành rất nhanh và số người có giấy này rất cao Sau đợt một đã có 95% số dân Nga nhận được các giấy chứng nhận

- Sau khi bán khép kín cổ phần của xí nghiệp Ủy ban tư nhân hóa tổ chức bán công khai số cổ phần không có lãi cố định còn lại Xí nghiệp có thể lựa chọn một trong ba phương án: bán đấu giá giấy chứng nhận, bán đấu giá giấy chứng nhận kèm theo thương mại và bán đấu giá giấy chứng nhận kèm theo thầu đầu tư Mỗi giải pháp đều có thể bán cổ phần lấy tiền mặt Các cuộc đấu thầu thương mại và đầu tư hiếm khi xảy ra, mặc dù đã có sắc lệnh nhằm đơn giản hóa các thủ tục cần thiết đối với việc đấu thầu thương mại và đầu tư vào tháng 7 – 1994

- Các quỹ đầu tư ở Nga đều do tư nhân bảo trợ hoàn toàn, nhà nước chỉ đưa ra những quy định pháp luật và khuôn khổ điều chỉnh thận trọng các quỹ Theo các sắc lệnh của Tổng thống công bố tháng 10 năm 1992 và luật công ty đầu tư năm

1993 đã cho phép lập quỹ đầu tư giấy chứng nhận tư nhân hóa do UBQLTSNN cấp phép và điều chỉnh và quỹ đầu tư không phải giấy chứng nhận do Bộ Tài chính quản lý Mặc dù việc thành lập các quỹ giấy chứng nhận là rất muộn so với thời điểm cấp phát giấy chứng nhận nhưng số quỹ tăng rất nhanh Tới tháng 5 năm

1994 đã có 624 quỹ đầu tư được cấp giấy phép với 550 nhà quản lý quỹ đầu tư kiểm soát 45 triệu giấy chứng nhận – 30% tổng số giấy chứng nhận đã phát hành Quỹ lớn nhất có tới 2 triệu đồng và 4 triệu giấy chứng nhận Pháp luật xem xác quỹ giấy chứng nhận có vai trò như các chủ đầu tư gián tiếp thụ động, giống các quỹ hỗ trợ ở phương Tây

3 Kết quả

- Nhìn chung, quá trình tư nhân hóa ở Nga đổi với các xí nghiệp qui mô lớn

và nhỏ đều có những bước tiến triển nhất định Cho đến tháng 3 nă 1994, ngoài những xí nghiệp cỡ lớn trên 8.700 xí nghiệp vừa đã được tư nhânhoas thông qua chương trình tư nhân hóa quy mô lớn Đây chính là dấu hiệu cho thấy rõ người bên ngoài không thể năm quyền kiểm soát được Vào tháng 3 năm 1994, có chừng 9.500 xí nghiệp ở 81 khu vực chiếm 10,8 triệu công nhân đã bán các cổ phần thông qua việc bán đầu giá giấy chứng nhận Đến tháng 4 năm 1994 đã có 80 triệu giấy chứng nhận đã được sử dụng trong những cuộc bầu bán khép kín và bán đấu giá công khai, 5- 10 triệu sử dụng trong các đợt tư nhân hóa nhỏ, các hợp đồng cho thuê, xây dụng nhà cửa và 45 triệu giấy được thu góp trong các quỹ giấy chứng nhận Qua tính toán dựa trên các cuộc bán đấu giá giấy chứng nhận và giá cả thị trường của giấy chứng nhận cho thấy các tài sản nhà nước đều được định giá quá thấp

- Về tư nhân hóa các xí nghiệp quy mô nhỏ cũng đạt được một số kết quả Việc kiểm soát chương trình này tập trung vào các nhà chức trách thành phố, thị

xã Về cơ bản tất cả mạng lưosi bán buôn và bán lẻ trong việc tiêu thụ các hành công nghiệp, các cơ sở cung cấp lương thực thực phẩm, các dịch vụ tiêu dùng và các xí nghiệp nhỏ thuộc vào loại tư nhân hóa bắt buộc Đến tháng 4 năm 1994 có 6.700 xí nghiệp nhỏ được bán trên khắp nước Nga Mặc dù tư nhân hóa quy mô nhỏ chưa thúc đẩy được sự tăng trưởng của khu vực nhưng nước Nga đã có nhiều tiến bộ trong lĩnh vực này