Chuyển đổi cơ cấu kinh tế ở nước ta hiện nay

Chuyển đổi cơ cấu kinh tế ở nước ta hiện nay

1

LỜI MỞ ĐẦU

Cơ cấu kinh tế có vai trò rất quan trọng đối với nền kinh tế quốc dân của

mỗi quốc gia trên thế giới, bởi vì cơ cấu hợp lý sẽ thúc đẩy kinh tế phát triển

nhanh và vững chắc hơn Hiện nay, khi toàn cầu hóa kinh tế đã trở thành xu thế

tất yếu khách quan thì việc xây dựng cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu ngành

kinh tế nói riêng không thể chỉ căn cứ vào điều kiện trong nước, mà còn phải

tính đến yếu tố bên ngoài, trong đó có xu thế hội nhập kinh tế quốc tế và khu

vực

Việt Nam đang trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hóa

đất nước, để đáp ứng yêu cầu và bước đi trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế

thì việc chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế là một trong những nội dung quan

trọng của đường lối đổi mới do Đảng Cộng Sản Việt Nam khởi xướng và lãnh

đạo Từ khi thực hiện đường lối đổi mới đến nay, cơ cấu ngành kinh tế nước ta

đã có sự chuyển đổi theo hướng tích cực, góp phần làm cho nền kinh tế tăng

trưởng nhanh và khá ổn định, đồng thời tạo điều kiện để quá trình hội nhập kinh

tế quốc tế của Việt Nam ngày càng hiệu quả hơn

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế của nước ta diễn ra

còn chậm, chưa đáp ứng được yêu cầu đề ra Chính vì vậy, muốn đạt mục tiêu:

đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện

đại, thì vấn đề chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế cần được tiếp tục nghiên cứu

NỘI DUNG

I KHÁI NIỆM VỀ CƠ CẤU, NGÀNH KINH TẾ, CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU

KINH TẾ, MỘT SỐ LÝ THUYẾT VỀ CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ

1 Khái niệm cơ cấu ngành kinh tế

Triết học duy vật biện chứng, cơ cấu (hay kết cấu) là một khái niệm dùng

để chỉ cách thức tổ chức bên trong của một hệ thống, biểu thị sự thống nhất của

các mối quan hệ qua lại vững chắc giữa các bộ phận của nó Cơ cấu, khi chỉ rõ

mối quan hệ biện chứng giữa bộ phận và tổng thể, biểu hiện ra như là một thuộc

tính của sự vật hiện tượng, và biến đổi cùng với sự biến đổi của sự vật hiện

tượng Như vậy, có thể thấy có nhiều trình độ, nhiều kiểu tổ chức cơ cấu của

khách thể và các hệ thống

Nền kinh tế quốc dân, khi xem nó là một hệ thống phức tạp, chúng ta

nhận thấy có rất nhiều bộ phận và các kiểu cơ cấu hợp thành tuỳ theo cách tiếp

cận khi nghiên cứu hệ thống đó Sự vận động và phát triển của nền kinh tế quốc

dân đã chứa đựng trong nó sự thay đổi của chính bản thân các bộ phận, các kiểu

cơ cấu Do đó, có thể hiểu: cơ cấu kinh tế quốc dân là tổng thể hợp thành của

các bộ phận các kiểu cơ cấu trong mối quan hệ hữu cơ, tương tác lẫn nhau cả về

chất lượng và số lượng, trong không gian, thời gian và những điều kiện kinh tế -

xã hội nhất định

Dựa vào những đặc trưng của các bộ phận cấu thành hệ thống và cách

thức chúng quan hệ với nhau trong quá trình phát triển của nền kinh tế quốc dân,

cơ cấu nền kinh tế quốc dân bao gồm: cơ cấu các thành phần kinh tế (quan hệ

sản xuất trong nền kinh tế), cơ cấu tái sản xuất xã hội, cơ cấu vùng lãnh thổ và

cơ cấu ngành kinh tế Các loại cơ cấu nói trên có mối quan hệ gắn kết, tương tác

với nhau

" Cơ cấu ngành kinh tế là tổ hợp các ngành, hợp thành tương quan tỷ lệ,

biểu hiện mối liên hệ giữa các ngành đó của nền kinh tế quốc dân"1

Nam NXB Khoa học xã hội H Nội, 1996, tr.245

3

Có nhiều cách phân loại các ngành hợp thành trong cơ cấu ngành kinh tế

* Dựa theo tính chất tác động vào đối tượng lao động, gồm có khối ngành

khai thác (nông nghiệp, các ngành công nghiệp khai thác), khối ngành chế biến

và khối ngành dịch vụ

* Dựa vào đặc điểm kinh tế - kỹ thuật, bao gồm: công nghiệp, xây dựng

cơ bản, nông nghiệp, dịch vụ

* Dựa trên cơ sở phân công lao động chung, nền kinh tế phân thành các

ngành lớn: công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ: dựa vào phân công lao động đặc

thù, trong mỗi loại ngành lớn lại có các phân ngành (trong nông nghiệp có trồng

trọt, chăn nuôi; trong công nghiệp có cơ khí, điện lực, hoá chất… trong dịch vụ

có thương mại, du lịch…); dựa vào phân công lao động cá biệt mà dưới phân

ngành có các phân nhánh ngành (ví dụ trong trồng trọt có trồng lúa, màu…)

* Căn cứ theo chu kỳ vận động của bản thân ngành, sẽ phân thành ngành

"mới ra đời" ngành "sắp lặn"

* Dựa vào vị trí, tầm quan trọng và xu thế vận động gồm có các ngành

mũi nhọn, trọng điểm, và các ngành khác

Cơ cấu ngành kinh tế quốc dân không ở trạng thái tĩnh, "đứng im" mà

luôn vận động và phát triển dưới tác động của những nhân tố khách quan cũng

như nhân tố chủ quan, đặc biệt là trong điều kiện hội nhập kinh tế khu vực và

quốc tế hiện nay Vì vậy, việc phân tích cơ cấu ngành kinh tế, xác định xu

hướng biến đổi và đưa ra hướng điều chỉnh cơ cấu ngành thích hợp với yêu cầu

công nghiệp hóa, hiện đại hóa và mở cửa hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế là

rất cần thiết

2 Khái niệm chuyển đổi cơ cấu kinh tế

Chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế quốc dân là sự vận động, phát triển của

các ngành làm thay đổi vị trí, tương quan tỷ lệ và mối quan hệ, tương tác giữa

chúng theo thời gian, dưới tác động của những yếu tố kinh tế - xã hội nhất định

của đất nước và quốc tế

Sự chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế ở tầm vĩ mô là kết quả của qúa trình,

trong đó bản thân các ngành công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ hoặc từng phân

ngành của chúng vận động, phát triển dẫn đến sự thay đổi trong tương quan tỷ lệ

đã hình thành trước đó cũng như mối quan hệ tương đối ổn định vốn có của

chúng Sự thay đổi này, nếu xem xét cụ thể trong một khoảng thời gian xác định,

được thể hiện ở những điểm sau đây:

xuất hiện thêm những ngành mới hoặc mất đi một số ngành đã có Với việc phân

loại ngành kinh tế được chi tiết tới nội bộ từng ngành, tới các phân ngành trong

các ngành lớn như công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ… thì sự thay đổi này sẽ

dễ dàng nhận thấy

ngành Kết quả của sự không đồng đều này dẫn tới thay đổi tương quan tỷ lệ,

mối quan hệ giữa các ngành so với thời kỳ trước đó Như vậy cơ cấu ngành kinh

tế quốc dân đã có sự thay đổi Ngược lại, sự tăng trưởng đồng đều về quy mô và

tốc độ sau một giai đoạn phát triển của các ngành và duy trì tương quan tỷ lệ,

mối quan hệ giữa chúng như thời kỳ trước đó, sẽ không dẫn đến sự thay đổi cơ

cấu ngành Điều này cho thấy, chỉ có xem xét đồng thời cả tốc độ tăng trưởng,

quy mô phát triển và tương quan tỷ lệ giữa các ngành trong mỗi thời kỳ so với

thời kỳ trước đó mới đánh giá đúng quá trình chuyển đổi cơ cấu ngnàh

thể hiện bằng số lượng các ngành có liên quan lẫn nhau, thể hiện qua quy mô

đầu vào mà các ngành này cung cấp cho các ngành kia hay ngược lại ngành kia

nhận được từ ngành này Đây là sự thay đổi về mặt chất lượng cơ cấu ngành, nó

có liên quan đến thay đổi công nghệ sản xuất sản phẩm

Chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế là sự thay đổi có mục đích, có định

hướng từ trạng thái này sang trạng thái khác hợp lý và hiệu quả hơn căn cứ trên

cơ sở lý luận và thực tiễn của đất nước trong từng thời kỳ Đối với những nước

đang phát triển như Việt Nam, chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế là một nội dung

cơ bản, cốt lõi của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa Phương hướng

5

chuyển đổi căn bản của cơ cấu ngành kinh tế quốc dân là tăng tỷ trọng công

nghiệp và dịch vụ, giảm tỷ trọng nông nghiệp trong GDP và hướng vào xuất

khẩu

Hiện nay, quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hóa diễn ra trong điều kiện

nước ta mở cửa, hội nhập vào nền kinh tế khu vực và quốc tế, chuyển đổi cơ cấu

ngành kinh tế không chỉ chịu tác động của những yếu tố kinh tế - xã hội trong

nước mà còn chịu tác động lớn (đôi khi là tác động quyết định) của những biến

đổi kinh tế - xã hội khu vực và quốc tế (được làm sáng tỏ ở những phần sau) Vì

vậy, chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế quốc dân chỉ có thể thành công theo mong

muốn nếu xác định được phương hướng chuyển đổi và những giải pháp thúc đẩy

có tính toán đến các thay đổi kinh tế - xã hội trong nước, những thay đổi nhanh

chóng, khó lường của tình hình quốc tế và khu vực Ngược lại, xây dựng một cơ

cấu ngành không tính đến những biến đổi điều kiện trong nước, khu vực và quốc

tế sẽ phải trả giá đắt trong tương lai

3 Một số lý thuyết về chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế trong điều

kiện "mở cửa", hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế

thường được coi là cơ sở lý luận xuất phát của chiến lược công nghiệp hóa và cơ

cấu ngành hướng về xuất khẩu Trong những năm gần đây, người ta sử dụng

khái niệm lợi thế cạnh tranh và coi khái niệm này rộng hơn so với khái niệm "lợi

thế so sánh" trong việc lý giải các hiện tượng và quá trình diễn ra trong hoạt

động thương mại quốc tế trong điều kiện hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế trở

thành xu thế tất yếu Điểm khác nhau rất cơ bản giữa hai khái niệm này là lợi thế

so sánh được đo bằng chi phí cơ hội còn lợi thế cạnh tranh được đo bằng giá cả

thị trường Một sản phẩm hay một công ty trong nước có lợi thế cạnh tranh so

với một sản phẩm hoặc một công ty nước ngoài khác nếu nó có giá thành sản

xuất thấp hơn và do đó có thể bán với giá rẻ hơn Lợi thế cạnh tranh chính là sức

mạnh tổng hợp của những ưu thế cả yếu tố đàu vào và yếu tố đầu ra của sản

phẩm Đó là chi phí cơ hội thấp nhất, năng suất lao động cao (lợi thế so sánh),

chất lượng sản phẩm đảm bảo, nguồn cung cấp ổn định, chi phí vận chuyển và

bảo quản thấp, môi trường thương mại tự do, thuận lợi,v.v1 Có thể nói lợi thế so

sánh là cơ sở đầu tiên của lợi thế cạnh tranh và lợi thế cạnh tranh chỉ thực sự có

khi lợi thế so sánh phát huy được hiệu quả của nó Bởi vậy, việc tận dụng các lợi

thế so sánh, làm cho chúng phát huy được hiệu quả thực sự trong cạnh tranh

quốc tế luôn được các chính phủ coi trọng Ngoài các biện pháp chính sách như

thuế quan, hạn chế nhập khẩu, trợ cấp xuất khẩu, hạn chế xuất khẩu tự nguyện,

chính sách tỷ giá hối đoái,v.v… các biện pháp chính sách của chính phủ nhằm

khuyến khích phát triển kỹ thuật và công nghệ, xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế

- xã hội, ổn định và mở rộng thị trường, v.v… cũng có vai trò rất quan trọng

trong việc nâng cấp các lợi thế so sánh

Có nhiều chỉ số để đánh giá về lợi thế so sánh hoặc khả năng cạnh tranh,

bao gồm: năng suất lao động, nhập khẩu (thể hiện nhu cầu), xuất khẩu (thể hiện

khả năng sản xuất) Năng suất lao động tăng cho thấy đã có sự cải thiện về lợi

thế so sánh Nhập khẩu tăng nhưng là tăng nhập khẩu và các yếu tố sản xuất với

giá cả hợp lý, còn giảm nhập khẩu các sản phẩm tiêu dùng và xuất khẩu cao thì

lợi thế so sánh hay khả năng cạnh tranh của sản phẩm vẫn được cải thiện

3.2 Lý thuyết phát triển cơ cấu ngành không cân đối hay "cực tăng

Bernis… là những người đưa ra "lý thuyết phát triển cơ cấu ngành không cân

đối" hay "cực tăng trưởng", cho rằng, không thể và không nhất thiết phải đảm

bảo tăng trưởng bền vững bằng cách duy trì cơ cấu cân đối liên ngành đối với

mọi quốc gia Bởi vì:

triển rất thiếu vốn, lao động kỹ thuật, công nghệ, thị trường nên không đủ điều

kiện để cùng một lúc phát triển đồng bộ tất cả các ngành hiện đại

trò "cực tăng trưởng" của các ngành trong nền kinh tế là không giống nhau Do

Nhật Bản 1955 - 1990, NXB Khoa học xã hội, H Nội, 2000, tr.50

7

đó, cần tập trung những nguồn lực khan hiếm cho một số lĩnh vực, ngành trong

một số thời điểm nhất định

lực, tạo ra sự kích thích đầu tư

Với những căn cứ lý luận như vậy, các nhà kinh tế học kết luận rằng, các

nước phải phát triển cơ cấu ngành không cân đối Lý thuyết này lúc đầu không

được người ta chú ý, do nó ngược với lý thuyết phát triển cân đối liên ngành với

ý tưởng xây dựng một nền kinh tế độc lập có cơ cấu ngành cân đối để chống lại

chủ nghĩa thực dân Hơn nữa, nếu chấp nhận phát triển cơ cấu kinh tế không cân

đối và mở cửa là chấp nhận sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế, trong đó

các nước chậm phát triển ở vào thế bất lợi Nhưng, với những hạn chế của việc

thực hiện công nghiệp hóa và chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế theo mô hình

"thay thế nhập khẩu", "kế hoạch hoá tập trung" và những thành công "thần kỳ"

của các NICs Đông á, lý thuyết phát triển cơ cấu ngành không cân đối hay các

cực tăng trưởng đã được thừa nhận phổ biến Từ những năm 1980 trở đi, mô

hình cơ cấu ngành không cân đối theo hướng công nghiệp hóa, mở cửa, hướng

ngoại đã trở thành xu thế chính ở các nước đang phát triển

Akamatsu đề xướng Từ những phân tích thực tế lịch sử phát triển kinh tế của

các nước và dựa trên lý thuyết lợi thế so sánh trong quan hệ quốc tế, ông đã đưa

ra những kiến giải về quá trình "đuổi kịp" (catch up) các nước tiên tiến của các

nước kém phát triển hơn Theo ông, với những nước bắt đầu công nghiệp hóa

muộn hơn so với các nước đã phát triển, quá trình phát triển công nghiệp hiện

đại thường được bắt đầu với việc nhập khẩu một sản phẩm mới từ các nước tiên

tiến hơn, tiếp theo là sản xuất để thay thế nhập khẩu, cuối cùng tiến tới sản xuất

để xuất khẩu ra nước ngoài Kaname Akamatsu đã nhấn mạnh chuỗi phát triển:

nhập khẩu - sản xuất - xuất khẩu trong nghiên cứu thống kê của ông về thương

mại và sản xuất của một số ngành công nghiệp hiện đại ở Nhật Bản trước Chiến

tranh thế giới thứ hai

Đến năm 1973, Kojima, sau khi kết hợp với mô hình chu kỳ sản phẩm của

Raymond Vernon, đã phát triển mô hình này và gọi bằng tên mới "Rượt đuổi

chu kỳ sản phẩm (CPC)" Mô hình CPC, hay còn gọi là chuỗi nhập khẩu - sản

xuất - xuất khẩu - tái nhập khẩu, bao gồm 5 giai đoạn:

Giai đoạn 1 - du nhập sản phẩm: Đây là giai đoạn các nước nhập sản

phẩm mới từ nước ngoài về và bắt đầu tự sản xuất ra chúng, tuy nhiên sản phẩm

lúc này chưa thể cạnh tranh với sản phẩm nhập khẩu

sản phẩm mới đã gia tăng mạnh thị phần trên thị trường nội địa Được khuyến

khích phát triển bởi nhu cầu tiêu dùng trong nước, kỹ thuật - công nghệ được

triển khai và ngày càng được tiêu chuẩn hoá, làm cho sản xuất trong nước có thể

được thực hiện trên quy mô lớn với năng suất cao, chất lượng được cải thiện, có

thể tiến tới thay thế nhập khẩu

địa đối với sản phẩm đã được đáp ứng về căn bản, kỹ thuật - công nghệ sản xuất

sản phẩm đã đựoc cải tiến và hoàn thiện Sản phẩm được xuất khẩu ra nước

ngoài ngày càng tăng

xuất khẩu sau khi được thoả mãn tối đa sẽ dần dần giảm xuống Sản phẩm bắt

đầu giảm sút năng lực cạnh tranh so với sản phẩm của những nước phát triển

muộn hơn Về mặt kỹ thuật, nền công nghiệp đã đạt đến mức ngang bằng với

các nước công nghiệp phát triển bắt đầu chuyển giao công nghệ sang các nước

kém phát triển hơn

cạnh tranh với các sản phẩm từ nước ngoài tràn vào và có giá rẻ hơn, chất lượng

cao hơn Việc tiếp tục sản xuất các sản phẩm trở nên kém hiệu quả, buộc phải

chuyển sang sản xuất sản phẩm mới khác Bước chuyển này là tất yếu, và do đó

phải nhập khẩu trở lại những sản phẩm trước đây đã xuất khẩu

Năm giai đoạn trên của mô hình CPC thể hiện vòng đời phát triển của một

ngành công nghiệp Mô hình CPC thực chất là một mô hình lợi thế so sánh

9

được xem xét trong trạng thái động đã được áp dụng ở Nhật Bản Trong quá

trình phát triển theo mô hình CPC, lợi thế so sánh sẽ vận động và biến đổi Cụ

thể, lợi thế so sánh của Nhật Bản đã chuyển dịch dần từ những sản phẩm ban

đầu sử dụng nhiều lao động sang các sản phẩm có hàm lượng vốn và kỹ thuật

ngày càng cao, công nghệ hiện đại Quá trình chuyển dịch lợi thế so sánh này

diễn ra đồng thời với sự thay đổi cơ cấu của nền kinh tế Nhật Bản dưới tác động

của các chính sách kinh tế của chính phủ

Mô hình "đàn nhạn bay" hay mô hình "Rượt đuổi chu kỳ sản phẩm" là

khuôn khổ lý thuyết chung về quá trình chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế trên

phạm vi thế giới Với việc phân chia các giai đoạn như trên, sự chuyển đổi cơ

cấu ngành kinh tế là một quá trình liên tục mang tính khách quan Khái niệm

"liên tục" ở đây như một sự rượt đuổi thực sự về sản phẩm và công nghệ giữa

các nước Cũng theo cách phân chia này, quan điểm chuyển đổi cơ cấu ngành

của lý thuyết "đàn nhạn bay" có nhiều điểm tương đồng với "lý thuyết phát triển

cơ cấu ngành không cân đối", các cực tăng trưởng ở đây thay đổi theo từng giai

đoạn và nhân tố lợi thế so sánh trong quan hệ thương mại có ý nghĩa quyết định

sự thay đổi này

II THỰC TRẠNG CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ Ở VIỆT NAM

TRONG TIẾN TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ KHU VỰC VÀ QUỐC TẾ TỪ NĂM

1991 ĐẾN NAY

1 Tổng quan về chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế

1.1 Kinh tế nước ta tăng trưởng nhanh và ổn định

Từ năm 1991 đến nay, nền kinh tế nước ta từng bước cấu trúc lại theo

chiến lược công nghiệp hóa, hiện đại hóa và mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế

Bảng 1: Tốc độ tăng trưởng GDP và các ngành kinh tế

Nguồn: Niên giám thống kê năm 1996, 1999, 2001, 2002

Tăng GDP như trên là kết quả của những thay đổi tích cực của nhiều yếu

tố

đã thay đổi tích cực theo hướng chiến lược xác định trong từng thời kỳ

của các ngành công, nông nghiệp và dịch vụ, trong đó công nghiệp làm đầu tàu

cho tăng trưởng chung của nền kinh tế; sự gia tăng của các sản phẩm chủ yếu

của nền kinh tế v.v…

khu vực nhà nước (xem bảng 2)

thúc đẩy mạnh đối với nền kinh tế nước ta, thể hiện ở những đóng góp to lớn của

tăng trưởng ngoại thương, đầu tư nước ngoài vào tăng trưởng của các ngành

cũng như toàn bộ nền kinh tế; tăng thu nhập, tạo việc làm, nâng cao trình độ

11

công nghệ - kỹ thuật Những năm 1994- 1996, đầu tư nước ngoài và xuất khẩu

tăng mạnh đã đóng góp to lớn đẩy tốc độ tăng trưởng GDP lên cao: năm 1995

đạt 9,54%, năm 1996 là 9,34% Trong 2 năm 1998 - 1999 do tác động của khủng

hoảng tài chính - tiền tệ, đầu tư nước ngoài và xuất khẩu giảm đã tác động làm

giảm tốc độ tăng trưởng GDP

Kết quả tăng trưởng GDP và các ngành lớn trong nền kinh tế đã góp phần

đưa nền kinh tế nước ta thoát khỏi khủng hoảng; tạo lòng tin của nhân dân vào

đường lối chuyển đỏi sang kinh tế thị trường định hướng XHCN của Đảng và

Nhà nước; tạo thế phát triển vững chắc để đi nhanh vào giai đoạn tăng trưởng và

phát triển cao hơn

1.2 Cơ cấu ngành kinh tế đã chuyển đổi theo hướng công nghiệp hóa,

hiện đại hóa, mở cửa, hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế, phát huy các lợi thế

so sánh

Tỷ trọng của ngành công nghiệp và xây dựng, dịch vụ - thương mại có xu

hướng tăng lên khá nhanh, tỷ trọng nông nghiệp giảm tương ứng; tỷ trọng công

nghiệp chế biến và các sản phẩm có giá trị gia tăng cao tăng lên Xu hướng này

phù hợp với xu hướng chuyển dịch cơ cấu trong quá trình công nghiệp hóa, hiện

đại hóa

Cùng với sự thay đổi mạnh mẽ tỷ trọng, giá trị sản lượng của các ngành

công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ cũng tăng nhanh, nhờ có thay đổi cơ chế

kinh tế từ kế hoạch tập trung, khép kín sang cơ chế thị trường - mở cửa đã mở

đường cho lực lượng sản xuất có bước phát triển mới và tạo khả năng huy động,

phân phối, sử dụng các nguồn lực hiệu quả

Cơ cấu ngành chuyển đổi mạnh theo hướng tăng tỷ phần công nghiệp và

dịch vụ Công nghiệp và dịch vụ đạt tốc độ tăng trưởng cao hơn là do mức đầu

tư phát triển, đầu tư nước ngoài dành cho hai nhóm này tăng nhanh hơn Còn

khu vực nông nghiệp do chỉ dựa chủ yếu vào vốn đầu tư của các hộ gia đình

nông dân, còn mức đầu tư phát triển xã hội dành cho ít hơn, lại bị cản trở bởi

điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, cho nên tốc độ tăng trưởng đạt được thấp hơn hai

khu vực kia

Cơ cấu lao động theo ngành kinh tế chuyển đổi theo hướng công nghiệp

hoá, hiện đại hóa Tuy diễn ra còn chậm và kết quả chuyển đổi cơ cấu sản lượng

theo ngành chưa tỷ lệ thuận với chuyển đổi cơ cấu lao động, nhưng tiến trình

chuyển đổi cơ cấu lao động trên đây là một bước tiến bộ trong phân bổ nguồn

lực lao động xã hội vào quỹ đạo chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế theo hướng

công nghiệp hóa, hiện đại hóa

13

1.3 Cơ cấu ngành kinh tế đã chuyển đổi theo chính sách mở cửa, hội

nhập kinh tế khu vực và quốc tế, định hướng tăng trưởng xuất khẩu

chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa mở

cửa và hội nhập

Bảng 2: Vốn đầu tư phát triển qua các năm

(Theo giá thực tế)

Năm

Tổng số

Chia ra Khu vực nhà

Nguồn: - Số liệu thống kê - kinh tế - xã hội Việt Nam 1975 - 2000

- Niên giám thống kê năm 1996, 1999, 2001, 2002

Đầu tư phát triển xã hội tăng lên cả về quy mô và tốc độ tăng trưởng tạo

nguồn lực cho phát triển sản xuất

Nhà nước đã có chính sách thu hút nguồn vốn khác nhau vào phát triển

các vùng kinh tế trọng điểm và tài trợ cho các vùng chậm phát triển, vùng khó

khăn

Đầu tư phát triển đã hướng vào sản xuất xuất khẩu, phát triển nhanh các

ngành công nghiệp, nông nghiệp làm hàng xuất khẩu, phát triển các ngành dịch

vụ thu ngoại tệ, tăng hiệu quả sử dụng vốn luôn đặt ra đối với tất các các khu

vực kinh tế: nhà nước, ngoài quốc doanh, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đã

trở thành mối quan tâm lớn đối với các ngành, các khu vực của nền kinh tế

15

nước chiếm tỷ trọng lớn, đã hướng vào các ngành sản xuất phục vụ xuất khẩu

Đầu tư của khu vực kinh tế trong nước (khu vực nhà nước và khu vực

ngoài quốc doanh) chiếm tỷ trọng lớn trong tổng vốn đầu tư xã hội và đã đóng

góp với tỷ trọng lớn vào xuất khẩu hàng hóa

Đầu tư nhà nước chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng vốn đầu tư phát triển xã

hội và đã đóng góp nhất định vào tăng trưởng Đầu tư nhà nước tăng nhanh là

một nhân tố quan trọng chặn đà giảm sút tốc độ tăng trưởng những năm qua,

mặc dù nguồn đầu tư đó còn dựa chủ yếu vào ngân sách nhà nước

Đầu tư nhà nước theo ngành từ nguồn ngân sách đã được cơ cấu lại hướng

vào việc tạo lập môi trường, các điều kiện chung cho sự chuyển đổ cơ cấu ngành

và phát triển các yếu tố thị trường, thay vì đầu tư trực tiếp cho sản xuất của

ngành theo cơ chế bao cấp trước đây Chính những tác động của việc "mở cửa"

nền kinh tế, chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường làm thay đổi phương hướng

đầu tư nhà nước

Vốn đầu tư Nhà nước dành cho nông - lâm nghiệp - thủy sản được đầu tư

cho thuỷ lợi tới 70%, ngoài ra còn dành cho phát triển cây công nghiệp dài ngày,

phổ biến và ứng dụng khoa học - kỹ thuật nông nghiệp và phát triển một số hạ

tầng phục vụ sản xuất nông nghiệp như giao thông, điện khí hoá nông thôn

Trong công nghiệp đầu tư công cộng được ưu tiên cho các ngành then chốt như

điện, xi măng, thép, phân bón, hoá dầu và chế biến nông sản, sản xuất hàng tiêu

dùng phục vụ xuất khẩu như dệt, may, giày dép, lắp ráp điện tử

Đầu tư nhà nước cho cơ sở hạ tầng, thương mại, khoa học - kỹ thuật, giáo

dục và đào tạo, y tế cũng tăng nhanh Đây được coi là một bước chuyển biến

tích cực nhằm cơ cấu lại đầu tư theo hướng phát triển mạnh các ngành dịch vụ

hiện đại, thích ứng với tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế

Đầu tư của doanh nghiệp nhà nước được tập trung vào các ngành khai

thác lợi thế sẵn có như lao động dồi dào, giá rẻ, phát triển những sản phẩm có

hàm lượng lao động cao như dệt may, giày dép, nước giải khát… Hiện nay,

trước yêu cầu phải chặn đà giảm sút tăng nhanh trở lại tốc độ tăng trưởng, doanh

nghiệp nhà nước hướng đầu tư vào các ngành công nghiệp được bảo hộ, các

ngành sử dụng nhiều vốn và các ngành xuất khẩu theo hạn ngạch ưu đãi, một số

ngành độc quyền hoặc độc quyền bán phần

Nhiều doanh nghiệp nhà nước đã hướng đầu tư vào chiều sâu, cải tiến kỹ

thuật, đổi mới thiết bị để nâng cao chất lượng và năng lực cạnh tranh sản phẩm

Đầu tư của doanh nghiệp nhà nước đã dần dần hướng vào phục vụ nông nghiệp

và nông thôn, tạo sự liên kết ngày càng chặt chẽ giữa công nghiệp và nông

nghiệp

Đầu tư của khu vực ngoài quốc doanh đã đóng góp tích cực, thúc đẩy

chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế theo hướng hội nhập

Thứ ba, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã thúc đẩy quá trình

chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế quốc dân hướng vào tăng trưởng xuất khẩu

FDI ở Việt Nam là một nguồn vốn bổ sung vào vốn đầu tư phát triển xã

hội, đã đóng góp đáng kể vào tăng trưởng nền kinh tế (xem bảng 3)

Bảng 3 Đầu tư trực tiếp nước ngoài theo ngành

Ngành

Từ 1988 đến hết năm 1996 Từ 1988 đến hết năm

2002 Tổng vốn

đăng ký (Tr.USD)

%

Tổng vốn đăng ký (Tr.USD)

%

* Bao gồm cả xây dựng khu chế xuất

** Bao gồm cả xây dựng văn phòng và căn hộ

Nguồn: Niên giám thống kê năm 1996, 1999, 2001, 2002

17

FDI đã có tác dụng làm tăng cả số lượng và chất lượng đầu tư,bởi vì

nguồn vốn này thường đi kèm với công nghệ, kỹ thuật và trình độ quản lý tiên

tiến FDI đã trở thành một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy quá trình

chuyển đổi cơ cấu ngành hướng vào xuất khẩu, thể hiện:

- Thay đổi tỷ trọng giữa ba khu vực công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ

- FDI đã hướng vào các ngành phục vụ xuất khẩu và đã đóng góp tỷ trọng

lớn trong kim ngạch xuất khẩu hàng hóa cả nước Có hai ngành chiếm tỷ trọng

xuất khẩu cao là dầu khí và công nghiệp thực phẩm

- FDI đã có hướng chuyển đầu Nếu những năm đầu đổi mới, FDI tập

trung vào lĩnh vực thăm dò dầu khí và xây dựng khách sạn, các ngành công

nghiệp xi măng, đồ uống, sản phẩm kim loại, lắp ráp điện tử và lắp ráp ô tô, xe

máy, thì gần đây, FDI có sự dịch chuyển, hướng sang các ngành giao thông vận

tải, bưu chính - viễn thông, xây dựng văn phòng cho thuê và khu công nghiệp

xuất khẩu được thể hiện qua sự thay đổi cơ cấu thương mại

Chuyển đổi cơ cấu ngành được thể hiện ở sự thay đổi cơ cấu mặt hàng

xuất khẩu:

Kim ngạch và tốc độ tăng xuất khẩu đạt cao làm tăng mức độ mở cửa nền

kinh tế, thúc đẩy cơ cấu ngành từng bước chuyển đi phù hợp theo xu hướng mở

cửa, hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu đã có bước

chuyển biến tích cực ngày càng đa dạng

Trước năm 1989, mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam chủ yếu là nông - lâm

nghiệp - thủy sản, chiếm 62,7%, mặt hàng công nghiệp nhẹ và tiểu thủ công

nghiệp chiếm 29,8%, công nghiệp nặng và khai khoáng chiếm 7,5% Từ năm

1989, nước ta đã xuất khẩu dầu thô và gạo với khối lượng lớn nên lần đầu tiên

kim ngạch xuất khẩu Việt Nam vượt con số 1 tỷ, đạt 1.946 Tỷ trọng các nhóm

hàng xuất khẩu có biến đổi: công nghiệp nặng và khai khoáng có xu hướng giảm

xuống (năm 1992 là 37% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa, đến năm 2002 là

29.0%); xuất khẩu hàng nông sản cũng có xu hướng giảm (năm 1991 là 52.1%,

đến năm 2002 còn chiếm 30.0%) nhưng vẫn chiếm tỷ trọng cao; xuất khẩu hàng