quan điểm và giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở Việt Nam hiện nay

Trong xu hướng vận động chung đó , chuyển dịch cơ cấu kinh tế , theo hướng CNH-HĐH la con đường đã được Đảng và nhà nước xác định là hướng đi tất yếu

Lời mở đầu

Mục tiêu của bất kỳ nền kinh tế nào cũng đều hớng tới sự phát triển Trong ba tiêu thức đánh giá sự phát triển, cơ cấu kinh tế đợc coi là tiêu thức để

đánh giá sự thay đổi về chất, là dấu hiệu để đánh giá, so sánh các giai đoạn phát triển của một nền kinh tế Cơ cấu kinh tế biểu hiện dới nhiều dạng khác nhau: cơ cấu ngành kinh tế, cơ cấu vùng kinh tế, cơ cấu thành phần kinh tế… Trong đó cơ cấu ngành kinh tế là dạng quan trọng nhất, nó phản ánh trực tiếp

sự phát triển của LLSX, của khoa học kỹ thuật và của phân công lao động xã hội Sự chuyển dịchcơ cấu ngành phản ánh xu thế công nghiệp hoá (CNH) và

là dấu hiệu phản ánh chất lợng của quá trình phát triển, là nội dung quan trọng nhất của phát triển kinh tế Nó là vấn đề cơ bản cốt lõi, là nội dung quan trọng của tiến trình CNH- HĐH của bất kỳ một quốc gia nào không muốn đứng trong danh sách các nớc nghèo nhất thế giới

Trong xu hớng vận động chung đó, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo h-ớng CNH-HĐH là con đờng đã đợc Đảng và Nhà nớc ta xác định là hh-ớng đi tất yếu để phát triển kinh tế, đa đất nớc thoát khỏi tình trạng lạc hậu, chậm phát triển để trở thành một quốc gia văn minh, hiện đại Nghị quết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng đã xác định: "Thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hớng CNH-HĐH" và coi "đây là nhiệm vụ trọng tâm quan trọng hàng đầu trong thời gian tới","CNH- HĐH là con đờng thoát khỏi nguy cơ tụt hậu so với các nớc trong khu vực và trên thế giới" Đặc biệt trong nền kinh tế hội nhập quốc tế và khu vực ngày càng phát triển Việt Nam sắp trở thành thành viên của tổ chức thơng mại thế giới thì việc lựa chọn và chuyển dịch hợp lý cơ cấu ngành hợp lý sẽ thể hiện đợc các lợi thế tơng đối và khả năng cạnh tranh khi tham gia vào nền kinh tế toàn cầu, là cơ sở cho Việt Nam chủ động hội nhập thắng lợi

Với mong muốn đợc nghiên cứu sâu hơn tình hình chuyển dịch cơ cấu ngành của Việt Nam trong quá trình đổi mới Tìm hiểu những kết quả đạt đợc

và những vấn đề đặt ra hiện nay

Phần I: Lý luận về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế trong thời kỳ công nghiệp hoá

Phần II: Quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành của Việt Nam trong quá trình đổi mới

Phần III: Quan điểm và giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở Việt Nam hiện nay

Phần I:

Lý luận về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu ngành kinh

tế trong thời kỳ CNH

I Khái niệm

1.1 Khái niệm về cơ cấu kinh tế

Cơ cấu (hay kết cấu) là một khái niệm mà triết học duy vật biện chứng dùng để chỉ cách thức tổ chức bên trong của một hệ thống, biểu hiện sự thống nhất của các mối quan hệ qua lại vững chắc giữa các bộ phận của nó Trong khi chỉ rõ mối quan hệ biện chứng giữa các bộ phận và toàn thể, nó biểu hiện ra nh là một thuộc tính của sự vật, hiện tợng và biến đổi cùng sự vật, hiện tợng Nh vậy

có thể thấy có rất nhiều trình độ, nhiều kiểu tổ chức cơ cấu của các khách thể và các hệ thống (Từ điển Triết học, NXB Tiến bộ, Matxcơva, 1975, tr 269-270)

Cũng nh vậy, đối với nền kinh tế quốc dân, khi xem nó là một hệ thống phức tạp thì có thể thấy rất nhiều các bộ phận và các kiểu cơ quan hợp thành chúng, tuỳ theo cách mà chúng ta tiếp cận khi nghiên cứu hệ thống ấy Đặc biệt

sự vận động và phát triển của nền kinh tế theo thời gian bao hàm trong đó sự thay

đổi bản thân các bộ phận cũng nh sự thay đổi của các kiểu cơ cấu Vì vậy, có thể thấy rằng cơ cấu của nền kinh tế quốc dân là tổng thể những mối quan hệ về mặt chất lợng và số lợng giữa các bộ phận cấu thành trong thời gian và trong những

điều kiện kinh tế xã hội nhất định

Cơ cấu kinh tế biểu hiện dới nhiều dạng khác nhau cơ cấu các quan hệ sản xuất, cơ cấu tái sản xuất xã hội, cơ cấu tổ chức - quản lý nền kinh tế quốc dân, cơ cấu vùng lãnh thổ, cơ cấu thành phần kinh tế, cơ cấu ngành… Trong đó cơ cấu ngành là dạng quan trọng nhất, phản ánh trực tiếp sự phát triển của LLSX của KH-KT và sự phân công lao động xã hội

Cơ cấu ngành kinh tế là tơng quan giữa các ngành trong tổng thể kinh tế, thể hiện mối quan hệ hữu cơ và sự tác động qua lại về số lợng và chất lợng giữa các ngành với nhau Các mối quan hệ này đợc hình thành trong những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định luôn vận động và hớng vào những mục tiêu cụ thể Hiểu theo nghĩa rộng, ngày nay cơ cấu ngành kinh tế đợc phân chia nh sau Theo quan điểm của LHQ: cơ cấu ngành kinh tế đợc chia làm 3 nhóm ngành lớn:

KV1 là những ngành sản xuất sản phẩm sơ chế, có đầu vào từ tự nhiên: Nông nghiệp, thuỷ sản, lâm nghiệp và công nghiệp khai thác

KV2: Công nghiệp chế biến, xây dựng

KV3: dịch vụ: sản xuất và phân phối điện nớc, thơng mại, ngân hàng, tài chính, bảo hiểm, giáo dục, y tế …

Theo quan điểm phân ngành của Viêt Nam, do Việt Nam có những điều kiện khác biệt nên cách phân ngành của Việt Nam có một số khác biệt so với cách phân ngành của LHQ Công nghiệp khai thác ở khu vực I và sản xuất phân phối điện nớc ở khu vực III theo cách phân ngành của LHQ đợc đa vào khu vực

II theo cách phân ngành của Việt Nam

Cơ cấu ngành kinh tế đợc hiểu theo những nội dung sau:

- Trớc hết, đó là số lợng các ngành kinh tế đợc hình thành Số lợng ngành kinh tế không cố định, nó luôn luôn đợc hoàn thiện theo sự phát triển của phân công lao động xã hội Nguyên tắc phân ngành xuất phát từ tính chất phân công lao động, biểu hiện cụ thể qua sự khác nhau về quy trình công nghệ của các ngành trong quá trình tạo ra sản phẩm vật chất và dịch vụ Các ngành kinh tế đợc phân thành 3 khu vực: khu vực 1 baogồm các ngành nông lâm - ng nghiệp; khu vực II là ngành công nghiệp và xây dựng; khu vực III gồm các ngành dịch vụ

- Thứ đến, cơ cấu ngành kinh tế thể hiện ở mối quan hệ tơng hỗ giữa các ngành với nhau Mối quan hệ này bao gồm cả về mặt số và chất l ợng Mặt số l-ợng thể hiện ở tỷ trọng (tính theo GDP, lao động, vốn…) của mỗi ngành trong tổng thể nền kinh tế quốc dân Còn khía cạnh chất lợng phản ánh vị trí của từng ngành và tính chất của sự tác động qua lại giữa các ngành với nhau

1.2 Chuyển dịch cơ cấu ngành.

Cơ cấu ngành kinh tế là một phạm trù động, nó luôn luôn thay đổi theo từng thời kỳ phát triển bởi các yếu tố hợp thành cơ cấu không cố định Quá trình thay đổi của cơ cấu ngành kinh tế từ trạng thái này sang trạngthái khác ngày càng hoàn thiện hơn, phù hợp hơn với môi trờng và điều kiện phát triển gọi là sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế Chuyển dịch cơ cấu ngành không chỉ là sự thay đổi về số lợng các ngành, tỷ trọng của mỗi ngành mà còn bao gồm sự thay

đổi vị trí, tính chất mối quan hệ trong nội bộ cơ cấu ngành Việc chuyển dịch cơ cấu ngành phải dựa trên cơ sở của một cơ cấu hiện có và nội dung của sự chuyển dịch là cải tạo cơ cấu cũ, lạc hậu hoặc cha phù hợp để xây dựng cơ cấu tiên tiến, hoàn thiện và bổ sung cơ cấu cũ nhằm biến cơ cấu cũ thành cơ cấu mới hiện đại

và phù hợp hơn

1.3 ý nghĩa của việc nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Cơ cấu ngành đợc coi là xơng sống của cơ cấu kinh tế, là dấu hiệu phản

ánh trình độ phát triển kinh tế của mỗi nớc, sự phát triển của KHCN, của LLSX

và phân công lao động xã hội Trạng thái cơ cấu ngành là dấu hiệu phản ánh trình

độ phát triển kinh tế của mỗi quốc gia Do vậy nghiên cứu cơ cấu ngành để đánh giá đúng tình trạng phát triển của quốc gia mình trên cơ sở đó có những chính sách, định hớng phát triển phù hợp

Quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành là một quá trình diễn ra liên tục và gắn liền với sự phát triển kinh tế Ngợc lại nhịp độ phát triển, tính chất bền vững của quá trình tăng trởng lại phụ thuộc vào khả năng chuyển dịch cơ cấu ngành linh hoạt, phù hợp với những điều kiện bên trong, bên ngoài và các lợi thế t ơng

đối của nền kinh tế

Mối quan hệ giữa chuyển dịch cơ cấu ngành và sự phát triển chung của nền kinh tế có ý nghĩa hết sức quan trọng vì gắn với nó là cả một động thái về phân bổ nguồn lực hạn hẹp của một quốc gia trong những thời điểm nhất định Sự chuyển dịch cơ cấu ngành thể hiện tính hiệu quả của việc phân bố nguồn lực

Trong nền kinh tế hội nhập quốc tế và khu vực ngày càng phát triển thì việc lựa chọn và chuyển dịch hợp lý thể hiện đợc các lợi thế tơng đối và khả năng cạnh tranh của một quốc gia trong nền kinh tế toàn cầu, là cơ sở cho sự chủ động tham gia và thực hiện hội nhập thắng lợi

1.4 Những vấn đề mang tính quy luật về xu hớng chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế.

.

1.4.1 Cơ sở lý thuyết.

a) Quy luật tiêu dùng của E Engel (Đức)

Ngay từ thế kỷ 19, một số quy luật tiêu dùng thực nghiệm đã đợc E Engel

đề xớng Quy luật này phản ánh mối quan hệ giữa thu nhập và phơng pháp thu nhập cho các nhu cầu tác động Bằng quan sát thực nghiệm, Engel đã nhận thấy rằng khi thu nhập của các gia đình tăng lên đến một mức độ nhất định thì tỷ lệ chi tiêu của họ cho lơng thực, thực phẩm giảm đi Nh vậy có thể suy ra là tỷ trọng nông nghiệp trong toàn bộ nền kinh tế sẽ giảm đi khi thu nhập tăng lên đến một mức độ nhất định Các nhà kinh tế sau khi nghiên cứu quy luật của E.Engel,

họ phát hiện ra rằng trong quá trình gia tăng thu nhập, tỷ lệchi tiêu cho hàng hoá thiết yếu có xu hớng giảm, tỷ lệ chi tiêu cho hàng hoá lâu bền có xu hớng gia tăng nhng với mức độ nhỏ hơn mức gia tăng thu nhập, còn tỷ lệ chi tiêu cho hàng hoá dịch vụ có xu hớng ngày càng tăng, đến một mức thu nhập nào đó thì tốc độ tăng tiêu dùng sẽ lớn hơn tốc độ tăng thu nhập Nh vậy, khi kinh tế phát triển, tỷ trọng khu vực I sẽ giảm và tỷ trọng khu vực I, khu vực III sẽ tăng lên

b) Quy luật năng suất lao động của A Fisher (Mỹ)

A Fisher đã phân tích: Theo xu thế phát triển KHCN, ngành nông nghiệp

dễ có khả năng tăng cờng lao động nhất, việc tăng cờng sử dụng máy móc thiết

bị và các phơng thức canh tác mới đã tạo điều kiện cho nông dân nâng cao năng suất lao động Nh vậy, để đảm bảo nhu cầu lơng thực, thực phẩm cần thiết cho xã hội thì không cần đến một lợng lao động nh cũ và nh vậy tỷ lệ lao động nông nghiệp có xu hớng giảm trong cơ cấu ngành kinh tế Trong khi đó, ngành công

nghiệp ít có khả năng thay thế lao động hơn nông nghiệp do tính chất phức tạp hơn của việc sử dụng công nghệ mới, mặt khác cùng với sự phát triển của nền kinh tế, nhu cầu về sản phẩm công nghiệp tăng nhanh đòi hỏi phải mở rộng quy mô sản xuất nông nghiệp cho nên nhu cầu lao động công nghiệp tăng Do vậy theo sự phát triển của kinh tế, tỷ trọng lao động công nghiệp chế biến xu hớng tăng lên Ngành dịch vụ đợc coi là khó có khả năng thay thế lao động nhất do đặc

điểm kỹ thuật của việc tạo ra nó, rào cản cho sự thay thế công nghiệp và kỹ thuật mới rất cao Hơn thế, khi kinh tế phát triển, nhu cầu tiêu dùng dịch vụ tăng rất nhanh (tăng cao hơn mức tăng thu nhập) yêu cầu quy mô các ngành dịch vụ không ngừng tăng Vì vậy tỷ trọng lao động của ngành dịch vụ sẽ có xu hớng tăng và tăng nhanh khi nền kinh tế phát triển

Nh vậy, trên cơ sở lý luận, nhu cầu chuyển dịch lao động là giản đơn lao

động trong ngành nông nghiệp và tăng đến tỷ trọng lao động trong công nghiệp

và dịch vụ

1.4.2 Xu hớng chuyển dịch cơ cấu ngành.

Từ những cơ sở lý thuyết nêu trên có thể rút ra xu hớng có tính quy luật chung của sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế là chuyển dịch theo h ớng CNH, HĐH

đất nớc Muốn chuyển một nền kinh tế nông nghiệp sang kinh tế công nghiệp

đều phải trải qua các bớc: Chuyển từ nông nghiệp sang kinh tế nông - công nghiệp, công - nông nghiệp để từ đó chuyển sang công nghiệp phát triển và hậu công nghiệp

Xu hớng phát triển cụ thể đợc thể hiện:

- Chuyển dịch cơ cấu GDP theo ngành: giản đơn tỷ trọng nông nghiệp/GDP, tăng dần tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ trong GDP

- Chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành: lao động nông nghiệp trong tổng lao động giảm, tăng dần lao động công nghiệp và dịch vụ trong tổng lao

động

- Chuyển dịch cơ cấu trong nội bộ ngành:

Công nghiệp: tỷ trọng lực lợng lao động công nghiệp lao động cao giảm, công nghiệp hàm lợng chất xám cao tăng

Dịch vụ: dịch vụ cao tăng

II Những nhân tố ảnh hởng tới sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế trong quá trình CNH.

ở góc độ của chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế vĩ mô, nhân tố tác động tới chuyển dịchcơ cấu ngành kinh tế đợc chia làm 3 nhóm sau:

- Nhóm các nhân cố "cung" (đâu vào của sản xuất)

- Nhóm các nhân tố "cầu" (đầu ra của sản xuất)

- Nhóm nhân tố về cơ chế chính sách.

2.1 Nhóm các nhân tố "cung" (đầu vào sản xuất).

2.1.1 Các nguồn lực tự nhiên.

Nhà kinh tế học cổ điển W.Petty đã từng nói "lao động là cha của của cải, còn đất là mẹ của nó" Cơ cấu kinh tế của một quốc gia hình thành nh thế nào

đều chịu ảnh hởng sâu sắc từ nguồn tài nguyên mà thiên nhiên ban tặng Quy mô

đất đai, địa hình, khí hậu, nguồn nớc… là điều kiện tự nhiên của các loại hình sản xuất nông nghiệp khác nhau: khu vực Đông Nam á sản sinh ra nền nông nghiệp lúa nớc mang đặc thù "Châu á gió mùa", những vùng mua nhiệt đới ở châu á, châu Mỹ La tinh… là điều kiện tốt để phát triển lâm nghiệp, những quốc gia nhiều dầu mỏ phát triển mạnh công nghiệp khai mỏ… Tóm lại tài nguyên thiên nhiên là cơ sở xuất phát tự nhiên quan trọng để hình thành cơ cấu kinh tế của các nền kinh tế trên thế giới Trong nhiều trờng hợp tài nguyên thiên nhiên tạo nên "lợi thế tuyệt đối" trong phân công lao động quốc tế của các nền kinh tế Nắm vững đặc điểm tự nhiên trên cơ sở đó xây dựng cơ cấu kinh tế, cơ cấu ngành kinh tế thích hợp sẽ phát huy "lợi thế tuyệt đối" rút ngắn quá trình CNH, HĐH

2.1.2 Nguồn lực con ngời.

Nguồn lc con ngời từ lâu đã đợc coi nh là một nhân tố có ý nghĩa quyết

định đối với quá trình sản xuất ở những thời điểm nhất định, việc phân bổ nguồn lực này nh thế nào có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc hình thành cơ cấu của nền kinh tế Những khía cạnh cần lu ý của nguồn lực con ngời là:

+ Quy mô nguồn nhân lực

Quy mô nguồn nhân lực là một trong những yếu tố quan trọng góp phần hình thành cơ cấu nền kinh tế Để cho các hoạt động kinh doanh đạt đợc hiệu quả kinh tế theo qui mô, trong những điều kiện về KH-CN nhất định, phải có một l-ợng lao động thích hợp Đối với những nớc có qui mô lao động, qui mô dân số bé nhỏ là một trong những nguyên nhân gây khó khan trong một số lĩnh vực do vậy cần phải có chính sách nhập khẩu lao động, nhập c hợp lý và xây dựng một cơ cấu kinh tế phù hợp Còn đối với những quốc gia đang phát triển có hiện t ợng d thừa lao động thì xây dựng cơ cấu kinh tế có khả năng toàn dụng nhân công lại là

u thế hàng đầu

+ Chất lợng nguồn nhân lực

Chất lợng nguồn nhân lực là yếu tố quan trọng nhất để hình thành cơ cấu kinh tế đặc biệt là những ngành, những lĩnh vực đòi hỏi lao động tay nghề cao, những ngành gắn với công nghiệp hiện đại Chất lợng nguồn nhân lực gắn với giáo dục, vì thế đầu t cho giáo dục là đầu t đem lại hiệu quả kinh tế- xã hội tổng hợp lớn nhất Xác định một nguồn nhân lực có chất lợng cao sẽ tạo điều kiện có việc hình thành một cơ cấu ngành kinh tế hiện đại

+ Xu hớng nhân khẩu học.

Xu hớng nhân khẩu họccó ý nghĩa khá quan trọng đối với việc hình thành cơ cấu của nền kinh tế Tác nhân này biểu hiện ở cả 2 khía cạnh cung vf cầu ở khía cạnh cung, xu hớng biến động dân số sẽ quyết định xu hớng biến động của qui mô LLLĐXH Còn xu hớng biến động sẽ có ảnh hởng không nhỏ tới qui mô

và cơ cấu nhu cầu thị trờng

2.1.3 Nguồn vốn.

Là nhân tố quan trọng luôn ảnh hởng trực tiếp tới quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế Do khởi phát quá trình CNH trong điều kiện một nền kinh tế nghèo nàn, hầu nh đối với toàn bộ các nớc đang phát triển, nguồn vốn đầu t luôn là chiếc "cổ họng hẹp" đối với quá trình tăng trởng và CDCCKT Ngày nay dới tác

động của quá trình toàn cầu hoá kinh tế với một trong những đặc trng nổi bật nhất của toàn cầuhoá tài chính, dòng chảy vốn đầu t tài chính mang tính chất toàn cầu đang gia tăng với tốc độ nhanh, qui mô lớn, đã góp phần quan trọng vào biết nới bớt "nút thắt" về nguồn vốn đầu t đối với các nớc đang phát triển Nhng xét một cách tổng quát, khát vốn vẫn là căn bệnh dai dẳng đối với những quốc gia đang mong muốn đẩy nhanh quá trình CNH, HĐH Vì lẽ đó, xác định cơ cấu kinh tế không thể không tính tới khả năng của nguồn vốn đầu t có thể huy động

đợc

2.2 Nhóm các nhân tố đầu ra của sản xuất (yếu tố thị trờng).

2.2.1 Dung lợng thị trờng.

Độ lớn của dung lợng thị trờng là một trong những nhân tố rất có ý nghĩa

đối với sự di chuyển các nguồn lực đợc phân bố vào các lĩnh vực sản xuất khác nhau Các nhà kinh doanh là những ngời phân tích rất kỹ quy mô và xu hớng vận

động của thị trờng khi quyết định đầu t kinh doanh một sản phẩm nào đó Dung lợng thị trờng đợc quyết định bởi quy mô dân số và mức thu nhập Khi thu nhập còn thấp, hầu hết mức thu nhập đợc chi dùng mặt hàng thiết yếu nhng khi thu nhập tăng lên, cơ cấu tiêu dùng thay đổi theo hớng chi cho những sản phẩm cao cấp tăng lên Sự thay đổi cơ cấu tác động không nhỏ đến sự hình thành cơ cấu kinh tế

2.2.2 Thói quen tiên dùng.

Cùng với quy mô thị trờng, thói quen tiêu dùng là 1 trong những nhân tố rất có ý nghĩa đối với các nhà kinh doanh khi bỏ vốn đầu t và lựa chọn và đa ra thị trờng Tuy đây là những quyết định thuộc phạm vi quản lý vi mô nhng lại có ý nghĩa to lớn đến sự hình thành cơ cấu sản phẩm (cơ cấu phân ngành) của nền kinh tế quốc dân

2.3 Các nhân tố về cơ chế chính sách.

Với t cách là một loại nhân tố độc lập, cơ chế chính sách thực sự có tác

động rất mạnh đến xu hớng vận động tổng quát của sự hình thành và chuyển dịch

cơ cấu kinh tế về các … chuyển dịch thành phần và cơ cấu vùng lãnh thổ Những

ví dụ chứng minh cho vai trò tác động của cơ chế chính sách đối với sự hình thành cơ cấu tổng quát của Việt Nam là tình hình phát triển công nghiệp nặng

Từ sự chỉ đạo này, phần lớn nguồn lực dành cho phát triển công nghiệp nặng

Ch-ơng trình đã không thành công vì cơ cấu không hợp lý Và đến những năm 80 "3 chơng trình kinh tế lớn lơng thực - thực phẩm - hàng tiêu dùng - hàng xuất khẩu" Cơ cấu kinh tế nhờ đó mà có sự chuyển dịch nhất định, hợp lý hơn

III Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong một số ngành công nghiệp hóa.

Mặc dù quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa ở một mô hình đều có chung đặc điểm về cơ cấu là chuyển từ khu vực sản xuất lạc hậu, sản xuất thấp sang khu vực hiện đại, năng suất cao, trong đó phổ biến là từ khu vực sản xuất nông nghiệp truyền thống sang khu vực sản xuất công nghiệp hiện đại Nông nghiệp ở mỗi mô hình công nghiệp hóa, quá trình chuyển dịch cơ cấu lại mang những nét đặc thù rất riêng biệt về quy mô, tốc độ và kết quả Trong tiến trình công nghiệp hóa, đã có những hình thức chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế nh sau:

3.1 Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế trong mô hình công nghiệp hóa kiểu cổ điển

Những nớc công nghiệp hóa kinh tế cổ điển là những nớc đi đầu trong cuộc cách mạng công nghiệp hồi thế kỷ 17 - 18 và ngày nay là những nớc công nghiệp phát triển nhất bao gồm Anh, Pháp, Mỹ, Đức, Nga và Nhật Bản

Đặc điểm chung của mô hình công nghiệp hóa này là:

- Cuộc cách mạng trong lĩnh vực nông nghiệp xảy ra trớc, trở thành một

trong số những tiền đề tiên cho sự ra đời của cách mạng công nghệ (hay công nghiệp hóa

Cuộc cách mạng nông nghiệp trong đã làm cho sản lợng và năng suất lao động trong nông nghiệp tăng lên Sự tăng trởng này một mặt làm tăng khối l-ợng hàng hóa nông sản có thể cung cấp cho xã hội, và do đó có thể chuyển bớt 1 phần lao động xã hội từ nông nghiệp sang các ngành sản xuất khác mà không gây sự suy giảm sản lợng nông nghiệp cũng nh những đảo lộn trong đời sống xã hội Mặt khác, lợng cầu về t liệu lao động và hàng tiêu dùng trong khu vực nông nghiệp tăng lên đã kích thích mở rộng sản xuất ở những khu vực phi nông nghiệp Quá trình này đã dần dần phá vỡ nền kinh tế tự nhiên chuyển thành nền kinh tế hàng hóa và hình thành thị trờng dân tộc

- Trình tự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế trong mô hình cổ điển là công

nghiệp nặng - công nghiệp nhẹ - giao thông vận tải và bu điện - nông nghiệp và lĩnh vực dịch vụ lu thông là cuối cùng

- Công cuộc công nghiệp hóa và chuyển dịch cơ cấu ngành đã diễn ra một

cách từ từ, tiên tiến và đã kéo dài hàng trăm năm

- Trong mô hình công nghiệp hóa kiên cố cổ điển, sự chuyển dịch lao

động từ nông nghiệp sang công nghiệp đã không gây ra những căng thẳng quá mức về vấn đề thất nghiệp

Nh vậy, sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong mô hình công nghiệp hóa kiểu cổ điển đã diễn ra "nh 1 quá trình lịch sử tự nhiên", để lại 1 hình mẫu

"chuẩn mực" cho những nớc đi sau trong sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa Ngày nay, những điều kiện ràng buộc quá trình công nghiệp hóa và chuyển dịch cơ cấu kinh tế đã có những phát triển căn bản nên không nhất thiết phải bắt buộc lặp lại quá trình chuyển dịch cơ cấu của mô hình cổ điển Song tuyệt nhiên không phải vì vậy mà có thể tiến hành những bớc đi tùy tiện trong việc chuyển dịch cơ cấu Sự phát triển của những điều kiện vừa tạo ra những cơ hội đi nhanh hơn, lại vừa gây ra những thách thức to lớn hơn, không hề làm phát triển mục

đích của công nghiệp hóa và chuyển dịch cơ cấu Nó chỉ có nghĩa rằng, dựa trên hình mẫu "chuẩn mực" cổ điển, điều kiện mới làm nảy sinh những nhân tố thay thế cho phép rút ngắn toàn bộ quá trình, thay vì trong mô hình cổ điển, quá trình công nghiệp hóa phải dài hàng trăm năm

2.3 chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong mô hình công nghiệp hóa theo cơ chế kế hoạch tập trung

Tuy là mô hình do Liên xô và các nớc xã hội chủ nghĩa trớc đây tiến hành Sự khác biệt lớn nhất giữa mô hình công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa với mô hình công nghiệp hóa "cổ điển" là ở khía cạnh thể chế xã hội Việc tập trung mọi nguồn lực kinh tế vào tay Nhà nớc tạo điều kiện cho các nớc theo mô hình công nghiệp hóa tập trung tiếp cận công nghiệp hóa và chuyển dịch cơ cấu hoàn toàn khác với mô hình cổ điển Mô hình này có những đặc trng nổi bật sau:

- Nhà nớc trực tiếp tiến hành công nghiệp hóa bằng cách tập trung u tiên

cao độ cho sự phát triển công nghiệp nặng ngay trong giai đoạn đầu của thời kỳ công nghiệp hóa

- Việc duy trì tính cân đối giữa các ngành của quá trình công nghiệp hóa

đợc tính toán dựa trên các chỉ tiêu hiện vật Đây là thuộc tính riêng có, gắn liền với yếu tố thể chế của mô hình công nghiệp hóa theo kiểu kế hoạch hóa tập trung

- Quá trình công nghiệp hóa và chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế đẩy

nhanh bằng cách áp dụng nhiều biện pháp hành chính phi kinh tế Đây là hệ quả phát sinh trực tiếp từ 2 đặc điểm nêu trên

Việc thực hiện mô hình công nghiệp hóa theo cơ chế tập trung trong 3

đoạn đầu đã đạt đợc những thành tựu đáng kể Song, những kết quả này không duy trì đợc bao lâu và chuyển sang tình trạng trì trệ kéo theo của khủng hoảng có tính chất hệ thống dẫn đến sự sụp đổ của Liên xô và các nớc xã hội chủ nghĩa

Đông Âu

3.3 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế và mô hình công nghiệp hóa thay thế nhập khẩu

Mô hình CNH thay thế nhập khẩu với t tởng chủ đạo là thay thế những mặt hàng trớc đây phải nhập khẩu bằng sản xuất trong nớc, đã từng là 1 trào lu phổ biến ở hầu hết các nớc thuộc thế giới thứ 3 sau khi dành độc lập lặp trị sau

đại chiến thế giới thứ 2

Đặc trng của mô hình này là

- Chính sách bảo hộ mậu dịch: Lôgic t nhiên của t tởng sản xuất hàng CN

đã thay thế nhập khẩu là hình thành 1 hệ thống các chính sách ngăn chặn hàng ngoại nhập tràn vào trong nớc và cứ thế, chính sách bảo hộ mậu dịch là hệ thống chính sách dùng phổ biến Các công cụ của chính sách này là thuế quan, hạn ngạch nhập khẩu

- Chính sách tỷ giá hối đoái:

Chính phủ phải duy trì 1 tỷ giá hối đoái trên cơ sở nâng cao giá trị đồng tiền nội địa làm cho các nhà công nghiệp có thể có lợi do bán hàng trên thị trờng trong nớc và do đó hạn chế nhấp khẩu

Quá trình công nghiệp hoá và chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong mô hình này tỏ ra có kết quả trong giai đoạn đầu tiên trong nó đã không chịu đựng nổi thử thách của thời gian Nhợc điểm của nó là sự trì trệ của quá trình chuyển dịch chuyển dịch cơ cấu kinh tế: sản xuất nông nghiệp không đợc chú ý đúng mức nên phát triển chậm chạp, thị trờng nội địa không đợc mở rộng nên sự phát triển của công nghiệp cũng rơi vào bế tắc Sự chuyển dịch cơ cấu lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp chậm dần và không theo kịp tốc độ gia tăng lao động mới Không có sức ép để cải tiến kỹ thuật và tăng năng suất cũng nh chất lợng sản phẩm Cán cân ngoại thơng thâm hụt do chính sách bảo hộ mậu dịch

3.4 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong mô hình công nghiệp hoá hớng

về xuất khẩu.

Với t cách là 1 mô hình công nghiệp hoá mang những đặc điểm riêng biệt,

về cơ bản khác hẳn với chính sách CNH thay thế nhập khẩu, công nghiệp hóa h-ớng về xuất khẩu ngày càng đợc biết đều do kết quả tăng trởng kinh tế "thần kỳ" của một số ít nhóm nớc đi theo mô hình này đặc biệt là các nhóm nớc NICS Châu

á: Hàn Quốc, Đài Loan, Hồng Kông, Singapo

Về mặt lý thuyết mô hình này đợc phân tích về xu hớng quốc tế hóa đời sống kinh tế dới tác động của cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại tạo ra và lựa chọn môt cơ cấu kinh tế không cân đối để hình thành việc tăng trởng dựa trên những lợi thế so sánh trong quan hệ ngoại thơng Mô hình công nghiệp hóa này

có một số đặc điểm đặc trng là:

1 Quá trình công nghiệp hóa bắt đầu bằng việc tập trung khai thác các thế mạnh của nền kinh tế, tạo ra những lĩnh vực phát triển có lợi thế so sánh trên thị trờng thế giới đối với các nớc đang phát triển, những thế mạnh khả dĩ có lợi thế

so sánh là ngời lao động dồi dào, giá rẻ, tài nguyên khoáng sản và nông sản

2 Toàn bộ hệ thống chính sách đều chú ý nhằm vào khuyến khích tăng tr-ởng xuất khẩu