MÔI TRƯỜNG AN TOÀN doc

Chấn thương cũng có thể là không chủ ý thường xuất hiện bất ngờ, do nhiều loại nguyên nhân khác nhau và gây tổn thương hoặc tử vong cho một hoặc nhiều người.. Những năm gần đây, các chấn

BÀI 1 - MÔI TRƯỜNG AN TOÀN

MỤC TIÊU

Sau khi học xong bài này, học viên có khả năng:

1 Trình bày được khái niệm cơ bản về chấn thương, dự phòng chấn thương và các vấn đề môi trường an toàn

2 Áp dụng ma trận Haddon để phân tích được nguyên nhân của một số loại chấn thương không chủ ý ở gia đình và nơi công cộng

3 Áp dụng được một số giải pháp đảm bảo môi trường an toàn ở cộng đồng

1 TẦM QUAN TRỌNG CỦA MÔI TRƯỜNG AN TOÀN

Sống trong môi trường an toàn là điều mong ước của tất cả mọi người Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại chấn thương (tai nạn thương tích) vẫn thường xuyên xảy ra gây hậu quả nghiêm trọng Chấn thương được chia thành hai loại: chấn thương chủ ý

và chấn thương không chủ ý Các chấn thương chủ ý bao gồm giết người, hành hung,

tự tử, hành hạ trẻ em, hãm hiếp và những hành động bạo lực khác Chấn thương cũng

có thể là không chủ ý thường xuất hiện bất ngờ, do nhiều loại nguyên nhân khác nhau

và gây tổn thương hoặc tử vong cho một hoặc nhiều người Một số ví dụ về chấn thương không chủ ý phổ biến như chấn thương giao thông, ngã, đuối nước, bỏng, điện giật v.v Trong bài này chỉ đề cập đến những loại chấn thương không chủ ý và xẩy ra ở ngoài nơi làm việc

Những năm gần đây, các chấn thương không chủ ý là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở Mỹ đối với những người dưới 44 tuổi và là nguyên nhân đứng thứ năm trong tất

cả các trường hợp tử vong ở Mỹ (CDC 2006) Các nghiên cứu về gánh nặng bệnh tật ở các nước trên thế giới như Mỹ, Ôxtrâylia, Thái Lan v.v cho thấy chấn thương không chủ ý đang nổi lên là nguyên nhân chính của gánh nặng bệnh tật tại những nước này Ở Việt Nam, Trường Đại học Y tế công cộng cùng với các trường Y và các viện nghiên cứu Y học ở Việt Nam đã tiến hành cuộc điều tra cộng đồng ở qui mô quốc gia đầu tiên

về chấn thương năm 2001 cho thấy chấn thương đang dần trở thành một trong những nguyên nhân quan trọng gây tử vong ở Việt Nam (Báo cáo VMIS 2003) Theo báo cáo VMIS (2003) trong năm 2001, cứ 100.000 người thì có gần 90 người bị tử vong do chấn thương và khoảng gần 5.500 người khác phải nghỉ việc hoặc cần đến can thiệp về

y tế do chấn thương, tương đương mỗi ngày có khoảng 200 trường hợp tử vong do chấn thương và trên 10.000 trường hợp bị chấn thương không gây tử vong Khi xét các

nhóm nguyên nhân chính dẫn đến tử vong thì chấn thương gây ra 33,1% số trường hợp

tử vong, bệnh mãn tính gây ra 57,3%, trong khi đó bệnh truyền nhiễm chỉ gây ra 9,6%

Các nguyên nhân chấn thương chủ yếu ở Việt Nam bao gồm chấn thương do giao thông, đuối nước, ngã, chấn thương do vật sắc nhọn và ngộ độc Trong đó, chấn thương do giao thông là nguyên nhân có tỉ suất lớn nhất ở cả nhóm chấn thương tử vong và không tử vong trên toàn bộ quần thể Đây cũng là nguyên nhân quan trọng gây

tử vong và bệnh tật ở nhóm tuổi trẻ em Theo thống kê của Uỷ ban An toàn giao thông quốc gia (2007) chỉ tính riêng số tai nạn giao thông trong năm 2006, cả nước đã xảy ra 14.161 vụ làm chết 12.373 người và bị thương 11.097 người Đuối nước là nguyên nhân chấn thương tử vong có tỉ suất lớn thứ hai trong quần thể và lớn nhất trong nhóm trẻ em Ở riêng nhóm tuổi dưới 19, chấn thương đã thực sự trở thành nguyên nhân có tỉ

lệ tử vong lớn nhất Trong năm 2001, cứ 100.000 trẻ thì có gần 84 trẻ bị tử vong, cao gấn hơn năm lần so với số tử vong do bệnh truyền nhiễm (14,9/100.000) và gấp hơn bốn lần so với bệnh không truyền nhiễm (19,3/100.000) Với chấn thương không tử vong, đã có khoảng 4818 trẻ trên 100.000 trẻ bị thương trong năm đó, tương đương với gần 5% số trẻ ở Việt Nam Thiệt hại do các loại chấn thương gây ra ước tính khoảng 30 nghìn tỷ đồng Việt Nam (gần 2 tỷ đô la Mỹ) mỗi năm, ngoài ra còn để lại gánh nặng cho gia đình và xã hội trong việc chăm lo cho những người tàn tật, mất sức lao động

Như vậy, các số liệu thống kê cho thấy chấn thương không chủ ý đã trở thành một trong mười nguyên nhân tử vong hàng đầu ở nước ta hiện nay Việc thống kê, phân tích các trường hợp chấn thương không chủ ý cho phép tìm ra những nguyên nhân phổ biến dẫn đến chấn thương để từ đây đề ra những biện pháp dự phòng tích cực Có rất nhiều yếu tố liên quan đến môi trường sống và sẽ tác động tới vấn đề chấn thương ở Việt Nam cũng như trên thế giới Tạo ra môi trường an toàn là một trong những biện pháp hữu hiệu để hạn chế các chấn thương không chủ ý, xẩy ra trong cuộc sống hàng ngày Các phần tiếp theo của bài này sẽ đề cập đến khái niệm chấn thương

và các biện pháp đảm bảo môi trường an toàn khi ở nhà, khi tham gia giao thông, vui chơi giải trí, tại trường học v.v để dự phòng chấn thương

2 KHÁI NIỆM CHẤN THƯƠNG VÀ MA TRẬN HADDON TRONG DỰ PHÒNG CHẤN THƯƠNG

2.1 Khái niệm chấn thương

Theo Tổ chức Y tế thế giới, chấn thương là những tổn hại thể chất đối với cơ thể

do năng lượng được chuyển sang cơ thể lớn quá mức chịu đựng, như do lửa hoặc chất độc, hoặc do cơ thể không có đủ năng lượng thiết yếu như ôxy hoặc nhiệt Theo J J Gibbons (1961), tất cả mọi hiện tượng chấn thương đều nằm trong những tác động có hại của 5 dạng năng lượng là động năng, cơ năng, hoá năng, điện năng, bức xạ và nhiệt năng, trong đó cơ năng là nguyên nhân gây chấn thương phổ biến nhất

Ở Việt Nam, thường sử dụng khái niệm “tai nạn thương tích” Tai nạn (từ tiếng Anh là accident) là một sự kiện xảy ra bất ngờ ngoài ý muốn, do một tác nhân bên ngoài gây nên các chấn thương/thương tích cho cơ thể về thể chất hay tâm hồn của nạn nhân Thương tích/chấn thương (từ tiếng Anh là injury) thì theo Tổ chức Y tế Thế giới

đó không phải là tai nạn mà là sự tổn thương của cơ thể ở các mức độ khác nhau gây nên, bởi tiếp xúc đột ngột với các nguồn năng lượng (có thể là các tác động cơ học, nhiệt, hóa chất, chất phóng xạ ) quá ngưỡng chịu đựng của cơ thể hoặc do cơ thể thiếu các yếu tố cần thiết cho sự sống như thiếu ôxy, mất nhiệt Thương tích/chấn thương có thể lý giải được và có thể phòng tránh được Tuy nhiên, khó có thể phân định rõ ràng giữa hai khái niệm tai nạn và thương tích cho nên các tổ chức, ban ngành làm việc trong lĩnh vực này cũng như cộng đồng thường gọi chung là “tai nạn thương tích” Trong bài này tác giả sử dụng cụm từ “chấn thương” cũng với ý nghĩa tương tự như cụm từ “tai nạn thương tích” được Bộ Y tế cũng như các ban ngành liên quan sử dụng

2.2 Ma trận Haddon trong dự phòng chấn thương

Jr William Haddon (1970) đã xây dựng ma trận Haddon gồm 3 hàng và 3 cột,

là một mô hình kết hợp các lý thuyết cơ bản của Y tế công cộng như lý thuyết về mối quan hệ giữa “con người –yếu tố gây bệnh-môi trường” với khái niệm về dự phòng cấp một, dự phòng cấp hai và dự phòng cấp ba để kiểm soát vấn đề chấn thương giao thông Trong ma trận này, Haddon chia chấn thương giao thông thành 3 giai đoạn (phases), tương ứng cho 3 hàng, đó là: giai đoạn trước khi xẩy ra đâm xe/va quệt (pre-crash), giai đoạn xẩy ra đâm xe (crash) và giai đoạn sau khi xẩy ra đâm xe (post-crash) Sau này, 3 thuật ngữ này được đổi thành “giai đoạn tiền sự cố” (pre-event); “khi sự cố xẩy ra” (event) và “sau khi sự cố xẩy ra” (post-event) để mô tả các giai đoạn của nhiều

loại chấn thương khác nhau (Runyan 1998) Ở mỗi gian đoạn đều có giải pháp chiến

lược phòng ngừa tương tứng (Haddon 1980) Mục đích của các giải pháp can thiệp ở giai đoạn tiền sự cố là giúp ngăn ngừa không để xẩy ra những sự kiện gây chấn thương;

ở giai đoạn xẩy ra sự cố là nhằm ngăn ngừa chấn thương cũng như mức độ trầm trọng của chấn thương trong khi sự kiện xẩy ra; còn những can thiệp ở giai đoạn sau khi sự

cố đã xẩy ra là để ngăn ngừa mức độ trầm trọng thêm hoặc mức độ tàn phế khi chấn thương đã xẩy ra

Các yếu tố tương ứng cho 3 cột đó là các nguyên nhân có thể gây ra chấn thương Cột “Con người” bao gồm các yếu tố liên quan đến bản thân người có nguy cơ

bị chấn thương Cột “phương tiện” chính là phương tiện mà người đó đang điều khiển,

là vật truyền năng lượng ở dạng động năng hoặc cơ năng, hóa năng, điện năng, bức xạ, hay nhiệt năng tới con người và gây ra chấn thương Cột “môi trường vật lý, kinh tế-xã hội” bao gồm tất cả các đặc điểm của nơi xẩy ra chấn thương (ví dụ đường sá, nhà cửa, sân chơi v.v.), cũng như những giá trị văn hóa, các quan niệm xã hội, các quy định pháp lý, tiêu chuẩn, luật lệ về an toàn và dự phòng chấn thương v.v (xem ví dụ ở

Bảng1.1.) Trong thực tế, cột thứ 3 “môi trường vật lý, kinh tế-xã hội” có thể chia thành hai cột riêng biệt đó là: “môi trường vật lý” và “môi trường kinh tế-xã hội” và

ma trận Haddon trở thành Bảng ma trận gồm 12 ô (3 hàng x 4 cột)

Bảng 1.1 Áp dụng ma trận Haddon trong dự phòng chấn thương giao thông

Yếu tố con người Phương tiện Môi trường vật lý,

kinh tế – xã hội Trước

khi sự

cố xẩy

ra

Thị lực kém, sức khỏe

không đảm bảo

Phản ứng chậm, thiếu

kinh nghiệm và kỹ năng

điều khiển phương tiện,

điều khiển ô tô/xe máy

khi chưa có bằng lái

Không tuân thủ luật an

toàn giao thông: say

rượu, sử dụng ma túy,

đua xe, phóng nhanh

vượt ẩu, vượt đèn đỏ,

vừa lái xe vừa nghe điện

thoại di động

Lái xe trên một quãng

đường dài v.v

Phanh, đèn, còi, gương, đồng hồ báo tốc độ, săm, lốp v.v không đảm bảo chất lượng

Không có thiết bị cảnh báo sớm

Xe chở quá trọng tải quy định, chở các chất gây cháy, nổ

Phương tiện khó điều khiển, thiết kế không phù hợp với tầm vóc của người điều khiển

Đường hẹp, chất lượng đường xấu, đường cao tốc bị rải đinh, hệ thống đèn giao thông không hoạt động, không có biển báo phù hợp, phân luồng đường giao thông không hợp lý, thời tiết xấu…

Quan niệm xã hội không lên án các hành vi đua

xe trái phép, vượt đèn

đỏ, phóng nhanh vượt

ẩu, lái xe say rượu v.v Không có/không áp dụng nghiêm luật về an toàn giao thông, giới hạn

về tốc độ,

Khi sự

cố xẩy

ra

Không đội mũ bảo hiểm

(khi đi xe máy, xe đạp),

không thắt dây an toàn

(khi lái xe ô tô)

Yếu tố về tuổi, giới

Dây an toàn, túi khí không hoạt động Mũ bảo hiểm không đảm bảo chất lượng Tốc độ của xe ngay trước khi sự cố xẩy ra Kích cỡ của phương tiện

Không có thành lan can

an toàn, hoặc có nhưng thiết kế/xây dựng không đảm bảo chất lượng; Không có luật lệ, tiêu chuẩn quy định đội mũ bảo hiểm, thắt dây an toàn khi điều khiển phương tiện

Sau Đối tượng dễ bị tổn Bình đựng nhiên liệu Thiếu phương tiện liên

khi sự

cố xẩy

ra

thương (ví dụ trẻ em,

người già, phụ nữ mang

thai)

Tình trạng sức khỏe

trước khi xẩy ra chấn

thương

Địa vị/tầng lớp trong xã

hội

không đảm bảo chất lượng gây cháy nổ khi xẩy ra đâm xe

lạc, hệ thống sơ cấp cứu phản ứng chậm, chất lượng kém, thiếu sự quan tâm và đầu tư cho

hệ thống sơ cấp cứu chấn thương, thiếu các dịch vụ phục hồi chức năng

3 CÁC BIỆN PHÁP ĐẢM BẢO MÔI TRƯỜNG AN TOÀN

3.1 Môi trường an toàn khi ở nhà

Phần lớn cuộc đời của một con người là sống ở trong nhà và xung quanh nhà Trẻ em sinh hoạt ở nhà gần 90% tổng số thời gian của chúng Khi lớn lên, trẻ đi học, thời gian trẻ sống ở nhà ít dần Ở tuổi lao động, ngoài thời gian đi làm, con người chủ yếu sống và nghỉ ngơi ở nhà Khi về hưu, người cao tuổi có hơn 90% thời gian là sống

ở nhà Lứa tuổi nhỏ nhất và lứa tuổi già nhất trong gia đình là những người có nguy cơ

bị chấn thương ở nhà nhiều nhất Chấn thương khi ở nhà được hiểu là một chấn thương xảy ra trong phạm vi khu vực nhà ở đối với các thành viên của gia đình hoặc những người khách được mời của gia đình (Monroe T Morgan 1997)

3.1.1 Chấn thương do ngã

Ngã là một trong những nguyên nhân chính gây tử vong và chấn thương ở các lứa tuổi, đặc biệt là người già và trẻ em Theo VMIS (2003) thì ngã là nguyên nhân đứng thứ hai sau tai nạn giao thông gây ra chấn thương không tử vong ở Việt Nam và ước tính mỗi năm toàn quốc có hơn một triệu người bị ngã mà có ảnh hưởng đến công

việc, học tập hay cần chăm sóc y tế

Trẻ em ngã

Theo báo cáo VMIS (2003), ngã là nguyên nhân chính gây ra chấn thương không tử vong ở trẻ em, với tỉ lệ 1322,1 ca/100.000 dân, tương đương 430.000 ca mỗi năm hay khoảng 1200 ca mỗi ngày Ngã cũng là một trong những nguyên nhân chính gây tử vong ở trẻ em với tỉ lệ 4,7/100.000 tương đương 1500 ca mỗi năm và 4 ca mỗi ngày Rất nhiều trường hợp trẻ em ngã liên quan đến đồ vật trong nhà Ví dụ, mỗi năm

ở Mỹ có khoảng 9.000 trẻ chấn thương do nằm nôi, 8.000 trẻ bị chấn thương do ghế

cao, 22.000 trẻ bị chấn thương do giường tầng Phần lớn số này là do ngã Cho tới 15 tháng tuổi, trẻ ngã khi tập đi khá phổ biến, 92% các trường hợp ngã tập đi là chấn thương ở đầu hoặc mặt Các đồ vật sắc nhọn, bàn đựng cốc uống nước, mảnh thuỷ tinh

vỡ ở sân chơi v.v khi trẻ ngã xuống có thể gây thương tích ở phần mềm Ở tuổi lớn, thường trên 5 tuổi, trẻ còn hay bị ngã do leo trèo cửa sổ, cây cối

Biện pháp đề phòng: gửi trẻ ở các nhà trẻ, trẻ nhỏ phải được người lớn trông

coi, các đồ vật trong nhà được sắp xếp gọn gàng ngăn nắp, nền nhà không trơn, áp dụng tốt mô hình ngôi nhà an toàn, nhà vệ sinh thân thiện với trẻ em v.v

Người già ngã: Không giống như trẻ em, người già ngã có thể dẫn đến tử vong

Tỷ lệ chết do ngã ở người già từ 75 tuổi trở lên lớn gấp 12 lần tỷ lệ chết do ngã ở tất cả các lứa tuổi khác Có hơn 1/3 số người già trên 65 tuổi bị chấn thương do ngã mỗi năm

và chỉ tính riêng năm 2003 đã có hơn 13.700 người già trên 65 tuổi ở Mỹ bị tử vong và 1,8 triệu người già khác phải nhập viện điều trị do ngã (CDC 2003, Hausdorff và cộng

sự 2001) Năm 2004, gần 85% các trường hợp tử vong do ngã xẩy ra ở những người 75 tuổi trở lên (CDC 2006) Tại Mỹ, chi phí trực tiếp của chấn thương do ngã ở người già năm 2000 vào khoảng 19 tỉ đô la Mỹ và với tỉ lệ người già đang ngày càng gia tăng, chi phí này ước tính sẽ lên tới 43,8 tỉ đô la vào năm 2020 (Stevens và cộng sự 2006) Nguy

cơ phải nằm bệnh viện do ngã ở người già gấp gần 7 lần các lứa tuổi khác Có nhiều yếu tố làm cho người già dễ bị ngã: cơ xương yếu, mắt kém, đất gồ ghề, cầu thang khó

đi, thiếu ánh sáng v.v

Biện pháp dự phòng: người già nên có người theo dõi, chăm sóc, đi lại yếu nên

chống gậy, các lối đi trong và ngoài nhà phải rộng, cầu thang làm bậc không cao quá 25cm, độ chiếu sáng trong nhà và các lối đi đảm bảo, nhà tắm nhà tiêu khô ráo, không trơn trượt Tập thể dục dưỡng sinh nâng cao sức khoẻ cũng là một giải pháp tốt phòng chấn thương ở tuổi già Ngoài ra, người già cần được khám mắt ít nhất mỗi năm một lần

3.1.2 Chấn thương do cháy, bỏng

Theo Karter (2006), 80% số ca tử vong do cháy là xẩy ra ở nhà và chỉ tính riêng năm 2005 thì các đơn vị phòng cháy chữa cháy ở Mỹ đã đáp ứng với khoảng 396.000

vụ cháy nhà dân và có 3.030 trường hợp bị tử vong (không kể lính cứu hỏa) và 13.825 người bị thương Cứ khoảng 2 giờ thì có một người chết và cứ 29 phút trôi qua là có 1 người bị thương do cháy (Karter 2006) Trong các vụ cháy thì phần lớn các nạn nhân bị

tử vong do khói và các khí độc chứ không phải chỉ do bỏng (Hall 2001)

Tại các nước phát triển thì hoả hoạn và bỏng là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu do chấn thương không chủ ý và là nguyên nhân đứng thứ 3 về chấn thương gây tử

vong ở nhà (Runyan 2004) Số người da đen, người nghèo, người trên 65 tuổi, trẻ em dưới 4 tuổi và người sống ở vùng nông thôn có tỷ lệ chết trung bình do hoả hoạn gấp

2-3 lần tỷ lệ chết trung bình do hoả hoạn của cả nước (CDC 2007) Cũng theo CDC (2007), gần một nửa số ca tử vong do cháy nhà xẩy ra ở các gia đình không sử dụng thiết bị cảnh báo cháy; hầu hết các vụ cháy khu dân cư xẩy ra vào các tháng mùa đông; và lạm dụng rượu là nguyên nhân của 40% số ca tử vong do cháy nhà dân

Ở Việt Nam không có những số liệu thống kê chính thức về số ca tử vong do hoả hoạn, đặc biệt là tử vong người già và trẻ em Nhưng các vụ hoả hoạn ở các khu dân cư, chợ vẫn xẩy ra hàng năm, nhất là vào những mùa hanh khô, điển hình là vụ cháy chợ Đồng Xuân ở Hà Nội, vụ cháy khu Trung tâm Thương mại Quốc tế ở thành phố Hồ Chí Minh, các vụ cháy lẻ tẻ ở các khu dân cư tập trung của thành phố Hồ Chí Minh, v.v Để kiểm soát được vấn đề này, cần thực hiện các biện pháp sau:

- Quản lý, kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng điện ở gia đình

- Cẩn thận khi sử dụng bếp ga, bếp dầu hoặc hút thuốc lá ở gia đình

- Từng hộ gia đình có phương tiện chữa cháy sẵn sàng

- Thường xuyên tập dượt các tình huống chữa cháy và cứu nạn ở khu dân cư khi hoả hoạn xẩy ra

- Luôn sẵn sàng phòng cháy chữa cháy ở các khu thương mại, chợ và cần có đường nước cứu hoả riêng Khi thiết kế khu thương mại, chợ, khu vực dân cư phải chú ý thiết kế cơ sở hạ tầng cho xe cứu hoả

- Nâng cao nhận thức của người dân và người người kinh doanh về công tác phòng cháy, chữa cháy

3.1.3 Ngộ độc

Theo CDC (2005), năm 2003 ở Mỹ có 28.700 ca tử vong do ngộ độc, trong đó 5.543 ca (chiếm 19,3%) là do chủ ý, 19.457 ca (chiếm 67,8%) là không chủ ý và 3.700

ca (chiếm 12,9%) là không xác định được có chủ ý hay không chủ ý Các trung tâm kiểm soát độc chất ở Mỹ báo cáo khoảng hai triệu ca ngộ độc không chủ ý (Watson et

al 2005) Nếu tính riêng các ca tử vong do chấn thương không chủ ý thì ngộ độc là nguyên nhân thứ hai, chỉ đứng sau chấn thương giao thông

Ở Việt Nam, các trường hợp ngộ độc ở gia đình chủ yếu là ngộ độc lương thực, thực phẩm do không đảm bảo an toàn vệ sinh trong quá trình chế biến, bảo quản hoặc

bị ô nhiễm hoá chất bảo vệ thực vật, đặc biệt là thuốc chuột do ăn uống nhầm, hoặc ngộ độc do các sản phẩm tiêu thụ trên thị trường không đảm bảo chất lượng Việc mua bán, sử dụng các loại thuốc bảo vệ thực vật không đảm bảo chất lượng hoặc đã bị cấm

sử dụng cũng gây ra những hậu quả nghiêm trọng Theo số liệu thống kê của Bộ Y tế,

từ năm 2001 đến 2005, cả nước đó xảy ra 990 vụ ngộ độc thực phẩm với 23.201 người

bị ngộ độc, trong đó đó có 265 người tử vong Trong số này có nhiều người bị ngộ độ

do sử dụng các hoa quả, rau ngấm độc thuốc bảo vệ thực vật Việc sử dụng bếp than tổ ong gây ô nhiễm không khí trong nhà bởi các khí độc CO, SO2, CO2 cũng rất nguy hiểm, ảnh hưởng tới sức khỏe và tính mạng của người dân

Biện pháp dự phòng ngộ độc là quản lý chặt chẽ và an toàn tất cả các loại thuốc bảo vệ thực vật, đặt bếp than ở chỗ thoáng gió, tốt nhất là loại trừ hẳn chúng ra khỏi khu vực nhà ở, thay thế bằng các loại bếp khác ít độc hại hơn Giáo dục cho mọi thành viên trong gia đình ý thức đề phòng ngộ độc Để đề phòng ngộ độc thực phẩm các bà nội trợ cần chọn thực phẩm tươi sống, bảo quản chế biến đúng cách, nấu chín khoảng

1000C trong 10 phút; rau sống, trái cây cần phải rửa bằng nước sạch nhiều lần, ngâm dung dịch nước muối hoặc thuốc tím, rửa lại bằng nước sạch trước khi ăn Nhân viên chế biến thực phẩm cần phải thực hiện các quy định đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm như mang găng tay, đeo khẩu trang, nhân viên phục vụ cần phải tắm rửa, mặc y phục sạch sẽ; họ phải được khám sức khỏe định kỳ (6 tháng/lần) Nên tránh ăn các loại hải sản sống (tôm, mực, cá… thái mỏng, ướp lạnh ăn với mù tạt) Đậy kín các loại thức

ăn, không ăn các loại thực phẩm thừa, ôi thiu, quá hạn sử dụng, không để lẫn thức ăn chín với thức ăn sống v.v Hội bảo vệ người tiêu dùng cũng đã được thành lập và ngày càng phát huy vai trò tích cực trong việc bảo vệ lợi ích chính đáng của người tiêu dùng trong nước

Ngoài ba loại chấn thương phổ biến ở nhà được kể trên đây còn có nhiều loại chấn thương khác cũng thường xẩy ra ở nhà như chấn thương do vật sắc nhọn, đuối nước, điện giật, súc vật cắn v.v Bảng 1.2 mô tả một số giải pháp để xây dựng mô hình ngôi nhà an toàn, dự phòng chấn thương theo khuyến cáo của Chương trình phòng chống tai nạn thương tích (Bộ Y tế 2005)

Bảng 1.2 Mô hình ngôi nhà an toàn – một số biện pháp dự phòng chấn thương tại nhà

Các loại chấn thương Biện pháp dự phòng

Ngã § Ban công, cửa sổ cần có cửa chắn, cầu thang cần có tay

vịn

§ Thềm nhà xuống sân nếu cao quá cần có bậc thềm phụ

§ Nền nhà bằng phẳng, không bị trơn trượt

Đuối nước § Ao hồ, hố vôi, bể bơi phải có hàng rào

§ Giếng, bể, lu đựng nước phải có nắp đậy chắc chắn

§ Không để trẻ tắm một mình

Chấn thương do vật

sắc nhọn

§ Dao, kéo và các vật dùng sắc nhọn cần để gọn gàng tại đúng nơi quy định, ngoài tầm với của trẻ

Bỏng § Khu vực bếp phải có cửa ngăn hoặc rào quanh bếp nếu

bếp trên sàn nhà

§ Cần có người trông trẻ

§ Người bị bệnh động kinh nên hạn chế đến gần nơi có nguy cơ gây bỏng như bếp, nơi để thức ăn nóng v.v

Điện giật § Cầu dao, ổ cắm điện phải đặt ở nơi trẻ không với tới

§ Dụng cụ, thiết bị điện phải đảm bảo an toàn: không hở mạch điện, dây điện

Hóc sặc § Không để trẻ chơi các đồ chơi dễ hóc sặc như hòn bi,

các đồ chơi có kích cỡ nhỏ để phòng ngạt thở, hóc, sặc

Ngộ độc § Thuốc chữa bệnh phải để ở trong hộp ngoài tầm với của

trẻ em

§ Chất độc, thuốc trừ sâu, chất tẩy, xăng, dầu hoả phải đựng trong các bình, chai đựng có nhãn đề rõ ràng và

để ở nơi riêng

Súc vật cắn § Không thả rông súc vật và không để trẻ chơi đùa với

súc vật nuôi trong nhà

§ Súc vật phải được tiêm phòng, ra đường phải rọ mõm

Nguồn Bộ Y tế, 2005

3.2 Môi trường an toàn khi tham gia giao thông

Trong thời đại phát triển kinh tế, công nghiệp hoá, đô thị hoá trên khắp cả nước, nhu cầu đi lại và vận chuyển ngày càng tăng, sự giao lưu giữa các vùng miền, các quốc gia diễn ra nhộn nhịp thì giao thông vận tải ngày càng đóng vai trò then chốt Các phương tiện vận chuyển ngày càng nhiều, đa dạng về chủng loại, sức tải phương tiện lớn và tốc độ nhanh Ở Việt Nam trong những năm vừa qua tình hình cũng diễn ra tương tự Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của ngành giao thông vận tải nhưng thiếu quy hoạch phù hợp đã dẫn đến thực trạng chấn thương giao thông xẩy ra thường xuyên

và có xu hướng ngày càng gia tăng

Ở Mỹ, chấn thương giao thông là nguyên nhân tử vong hàng đầu của thanh thiếu nhiên tuổi từ 16 đến 19, là nguyên nhân của 36% tổng số ca tử vong (CDC 2006) Chỉ tính riêng năm 2004 đã có 4767 ca tử vong và 400.000 ca chấn thương cần phải nhập viện đối với lứa tuổi này (CDC 2006) Trong năm 2004, chấn thương giao thông còn là nguyên nhân của 3355 ca tử vong và 177000 ca cần nhập viện ở người già từ 65 tuổi trở lên (CDC 2006) Từ 1966, Chính phủ Mỹ đã đưa ra một Chương trình Quốc gia về

An toàn Giao thông và thành lập Cơ quan Quản lý An toàn Giao thông Đường bộ Quốc gia (NHTSA) Nhờ vậy, từ năm 1968 đến năm 1991, số ca tử vong do tại nạn ô tô xe máy giảm 21%

Ở Việt Nam, chấn thương giao thông xẩy ra ngày càng nhiều và mức độ ngày càng nghiêm trọng Chấn thương giao thông không chỉ xẩy ra đối với người đi ô tô xe máy mà còn có khá nhiều trường hợp xẩy ra đối với người đi xe đạp và đi bộ Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này (như đã phân tích trong Bảng 1.1.), nhưng yếu tố quan trọng nhất vẫn là yếu tố con người như người tham gia giao thông không có ý thức và hành động tự giác chấp hành luật lệ giao thông, lái xe khi chưa có bằng, không đội mũ bảo hiểm khi điều khiển xe máy, không cài dây an toàn khi lái xe ô tô, hay sử dụng các chất kích thích (như rượu, bia) khi lái xe Theo Uỷ ban An toàn Giao thông Quốc gia, trong 6 tháng đầu năm 2007, cả nước có 7669 vụ tai nạn giao thông (đường

bộ, đường sắt, đường thủy và hàng hải) làm 6910 người chết và 5919 người bị thương Trong đó phần lớn là tai nạn giao thông đường bộ với 7342 vụ, chết 6683 người, bị thương 5727 người

Để kiểm soát tình trạng này thì cần có các chương trình can thiệp giải quyết hiệu quả các nguyên nhân của vấn đề xác định trong Bảng 1.1 Tuy nhiên, với nguồn lực có hạn, cần ưu tiên giải quyết các nguyên nhân cơ bản Năm 2002 Quốc hội khoá XI đã thông qua Nghị quyết 14/QH, Chính phủ ban hành Nghị quyết 13/CP và năm 2003 Ban

Bí thư ra Chỉ thị số 22/CT-TW về kiềm chế gia tăng và tiến tới làm giảm dần tai nạn giao thông và ùn tắc giao thông Chiến lược quốc gia về phòng chống tai nạn giao thông cũng đã được Chính phủ công bố Hàng năm, cả nước đều có một tháng toàn dân thực hiện an toàn giao thông Từ năm 2003 đến năm 2005 tai nạn giao thông đã giảm

cả về số vụ, số người chết và số người bị thương Tuy nhiên, năm 2006 và đặc biệt là 6 tháng đầu năm 2007 tình hình tai nạn giao thông đã xảy ra rất nghiêm trọng nên ngày

29 tháng 6 năm 2007, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 32/2007/NQ-CP về một số giải pháp cấp bách nhằm kiềm chế tai nạn giao thông và ùn tắc giao thông trong đó quy định rõ kể từ ngày 15/9/2007, người đi mô tô, xe máy trên các tuyến quốc lộ bắt buộc đội mũ bảo hiểm và từ ngày 15/12/2007 bắt buộc đội mũ bảo hiểm trên mọi tuyến đường Theo thống kê sơ bộ thì tuần đầu tiên áp dụng Nghị quyết này (15-22/12/2007)

cả nước có trên 99% người đi mô tô xe máy chấp hành nghiêm quy định đội mũ bảo hiểm khi tham gia giao thông Tại hầu hết các địa phương, tình hình chấn thương giao thông trong tháng 9 và tháng 10/2007 đã có những chuyển biến tích cực và số vụ tai nạn cũng như số ca chấn thương và tử vong giảm đáng kể so với các tháng trước đó

3.3 Chấn thương khi đi chơi dã ngoại và khu vui chơi giải trí

Thanh thiếu niên học sinh thường thích các hoạt động du lịch, đi chơi dã ngoại Đây là một hoạt động rất bổ ích, một nhu cầu rất chính đáng của giới trẻ Tuy nhiên, chấn thương vẫn có thể xẩy ra cho một số em do có những bất cẩn trong lúc đi dã ngoại như bị rắn, côn trùng, động vật cắn, ngã gây chấn thương, sa lún xuống hố sâu hoặc luồng nước ngầm, chấn thương giao thông, ngộ độc do ăn uống nhầm v.v Đã có những trường hợp tử vong rất thương tâm và đáng tiếc Ngoài ra chấn thương cũng thường