Đánh giá KAP về an toàn thực phẩm của người quản lý, chế biến và tại bếp ăn tập thể các trường mầm non nội thành Hà Nội năm 2011 Nguyễn Thuỳ Dương *, Lê Đức Thọ**, Đỗ An Thắng*** Sử dụn
Trang 1Đánh giá KAP về an toàn thực phẩm
của người quản lý, chế biến và tại bếp ăn
tập thể các trường mầm non nội thành Hà Nội năm 2011
Nguyễn Thuỳ Dương (*), Lê Đức Thọ(**), Đỗ An Thắng(***)
Sử dụng phương pháp nghiên cứu cắt ngang mô tả để đánh giá điều kiện ATTP tại bếp ăn tập thể và kiến thức, thái độ, thực hành về ATTP của người quản lý, người chế biến thực phẩm trực tiếp tại các trường mầm non khu vực nội thành Hà Nội năm 2011
Nghiên cứu tại 70 bếp ăn tập thể trường mầm non công lập và dân lập thuộc 10 quận nội thành Hà Nội với 251 người chế biến thực phẩm và 70 cán bộ quản lý từ tháng 7/2011 đến cuối tháng 10/2011 Kết quả cho thấy điều kiện an toàn thực phẩm đạt tại các bếp ăn còn thấp (tỷ lệ đạt 42,9%) Kiến thức đúng chung về ATTP của những người quản lý chiếm tỷ lệ chưa cao (40,0%) Điểm trung bình kiến thức ATTP của người quản lý khối công lập cao hơn khối tư thục một cách có ý nghĩa thống kê (kiểm định t-test, t = 3,013 với df= 45,6 p=0,004<0,05) Thực hành đúng chung về ATTP của người quản lý chiếm tỷ lệ tương đối cao(70%) Trong đó người quản lý khối trường công lập có tỷ lệ thực hành đúng cao hơn người quản lý khối tư thục (Kiểm định ÷2 , p < 0,05) Kiến thức chung đúng về ATTP của những người chế biến chiếm tỷ lệ thấp (33,9%) Thái độ đúng của người chế biến về ATTP chiếm tỷ lệ cao là 94,8% tuy nhiên Thực hành ATTP đúng chung của những người chế biến chiếm tỷ lệ chưa cao (58,2%) Có mối liên quan giữa thực hành đúng ATTP với độ tuổi, tuổi nghề và thời gian từ lần tập huấn kiến thức cuối cùng đến thời điểm điều tra Tuy còn một số hạn chế nhưng nghiên cứu này cung cấp những bằng chứng và gợi mở cho những nghiên cứu sâu hơn sau này
Từ khóa: An toàn thực phẩm Bếp ăn tập thể, Bếp ăn tập thể trường mầm non, Điều kiện an toàn thực phẩm bếp ăn tập thể, KAP của người quản lý, KAP của người chế biến
A knowledge - attitudes - practices survey on food hygiene & safety for managerial staff, cooks and food hygiene &safety conditions at kitchens of nursery schools in Hanoi city in 2011
Nguyen Thuy Duong(*), Le Duc Tho(**), Do An Thang(***)
Trang 21 Đặt vấn đề
Hiện nay vấn đề An toàn thực phẩm (ATTP)
được các cấp, các ngành chức năng và mọi người
dân đặc biệt quan tâm bởi nó không chỉ tác động
trực tiếp đến sức khỏe của mọi người mà còn ảnh
hưởng đến sự phát triển bền vững của xã hội
Trên địa bàn TP Hà Nội, theo thống kê của Chi
cục An toàn vệ sinh thực phẩm Hà Nội, tình hình
ngộ độc thực phẩm (NĐTP) từ năm 2009-2011 có 10
vụ ngộ độc thực phẩm với 231 người mắc và 01
người chết, trong đó NĐTP tại bếp ăn tập thể
(BĂTT) có 03 vụ với 38 người mắc Điều này cho
thấy NĐTP tại các BĂTT xảy ra phổ biến và thường
với số lượng người ăn nhiều hơn NĐTP xảy ra ở các
địa điểm khác Số lượng BĂTT gia tăng theo từng
năm với đa dạng các loại hình BĂTT mẫu giáo,
mầm non, tiểu học, cơ quan, xí nghiệp, bếp ăn tập
thể khu công nghiệp, BĂTT bệnh viện, công ty như vậy vấn đề ATTP tại các BĂTT thực sự đáng lưu tâm
Bếp ăn các trường mầm non tại Hà Nội tập trung đặc biệt tại khu vực nội thành Các cháu mầm non do đặc điểm phát triển lứa tuổi rất dễ bị tổn thương và nhạy cảm với các tác động về ATTP tới sức khỏe Mặt khác từ trước đến nay tại Hà Nội có rất nhiều các nghiên cứu về ATTP tại các BĂTT các trường mầm non, khu công nghiệp nhưng thường chỉ nghiên cứu khu trú tại một quận, huyện riêng lẻ, chưa có nghiên cứu nào điều tra khảo sát ATTP tại BĂTT các trường mầm non khu vực Hà Nội, đặc biệt BĂTT các trường mầm non khu vực nội thành Hà Nội - nơi tập trung các trường mầm non công lập và dân lập Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu "Đánh giá kiến
A descriptive, cross-sectional study was conducted to assess food safety conditions and KAP of managerial staff, cooks at kitchens of nursery schools in Hanoi city in 2011 There were 251 cooks and 70 managerial staff in 70 nursery schools of 10 urban districts of Hanoi getting involved in this study from July to October 2011 Findings from the study show that proper food hygiene and safety conditions at kitchens of nursery schools were at a low level (42.8% of kitchens) The percentage of managerial staff with generally correct knowledge about food hygiene and safety was not high (40.0%) The mean score on food hygiene and safety knowledge of managerial staff in public schools was better in statistical significance than those in private schools (T-test, t=3.013 and df =45.6 p=0,004 < 0.05) The percentage of managerial staff with generally correct practices was high (70%), and the public school managerial staff had better practices than those in private schools (÷2-test , p< 0,05) The percentage of cooks with generally correct knowledge about food hygiene and safety was low (33.9%) while the percentage of cooks with generally correct attitudes about food hygiene and safety was high (94.8%) However, the percentage of cooks with generally correct practices was not high (58.2%) There was a correlation between correct practices and age, number
of working years, the elapse time from the last training to point of time when the study commenced Despite some limitations, this study provided some evidence and suggested further in-depth studies Keywords: food safety at kitchens, kitchen of nursery schools, food safety condition at kitchens, KAP
on food safety of managerial staff, KAP on food safety of cooks
Tác giả:
(*) Nguyễn Thuỳ Dương , Chi cục An toàn Vệ sinh Thực phẩm Hà Nội
Email: nguyenthuyduong1412@gmail.com.
(**) Lê Đức Thọ, Chi cục An toàn Vệ sinh Thực phẩm Hà Nội.
(***) Đỗ An Thắng, Chi cục An toàn Vệ sinh Thực phẩm Hà Nội.
Trang 3thức -Thái độ-thực hành về ATTP của người quản
lý, người chế biến và điều kiện ATTP tại bếp ăn tập
thể các trường mầm non khu vực nội thành Hà Nội
năm 2011"
Mục tiêu cụ thể:
1 Đánh giá kiến thức - thái độ - thực hành về
ATTP của người quản lý, người chế biến thực phẩm
tại bếp ăn tập thể các trường mầm non công lập và
dân lập khu vực nội thành Hà Nội năm 2011
2 Đánh giá điều kiện ATTP tại bếp ăn tập thể
các trường mầm non công lập và dân lập khu vực
nội thành Hà Nội năm 2011
2 Đối tượng và phương pháp nghiên cứu
2.1 Đối tượng nghiên cứu: là các bếp ăn tập
thể, các cán bộ quản lý và người chế biến thực phẩm
các trường mầm non khu vực nội thành Hà Nội
2.2 Phương pháp nghiên cứu: Đây là nghiên
cứu cắt ngang mô tả có phân tích
2.2.1 Chọn mẫu: Cỡ mẫu ước tính cho nghiên
cứu này sử dụng công thức ước tính cỡ mẫu cho một
tỷ lệ
Theo báo cáo giám sát điều kiện vệ sinh bếp ăn
tập thể một số năm gần đây có khoảng 90% các bếp
đạt điều kiện Vậy để có 95% tin tưởng xác định
90% các BĂTT đạt điều kiện ATTP với sai số cho
phép là 7%, áp dụng vào công thức trên, cỡ mẫu
được ước lượng là 70 trường mầm non
Lập danh sách khung mẫu tất cả các trường
mầm non của nội thành Hà Nội chia hai nhóm
công lập và tư thục Chọn các trường theo phương
pháp ngẫu nhiên hệ thống từ danh sách khung mẫu
có sẵn
Chọn người quản lý trực tiếp và người chế biến
tại các BĂTT theo phương pháp chọn mẫu toàn bộ
từ các trường được lựa chọn Tiêu chí các trường có
bếp ăn do trường tự nấu hoặc có hợp đồng với công
ty bên ngoài nấu tại trường Người quản lý và người
chế biến hiện đang làm việc tại trường và có khả
năng trả lời phỏng vấn
2.2.2 Bộ công cụ thu thập số liệu: Hệ thống bảng kiểm quan sát, bộ câu hỏi Dữ liệu được thu thập bằng cách quan sát trực tiếp điều kiện vệ sinh và thực hành chế biến, phỏng vấn trực tiếp người quản lý bếp ăn và người chế biến
2.2.3 Những biến số nghiên cứu:
- Biến số về điều kiện vệ sinh bếp ăn tập thể (điều kiện vệ sinh cơ sở, vệ sinh dụng cụ, vệ sinh nhân viên và nguồn gốc-bảo quản thực phẩm)
- Thái độ đối với thực hiện quy định ATTP của người quản lý, người chế biến đúng khi trả lời đúng 100% các câu hỏi về thái độ
- Thực hành ATTP của người quản lý đạt khi thực hiện đầy đủ các quy định pháp lý quản lý bếp ăn (tổ chức khám sức khỏe, tập huấn cho nhân viên bếp, xét nghiệm mẫu nước định kỳ, xử trí nếu có NĐTP, kiểm tra ATTP bếp ăn)
- Thực hành ATTP của người chế biến đạt khi thực hành đúng và trả lời đúng tất cả các câu hỏi về thực hành (về rửa dụng cụ, rửa tay sạch, thực hành bàn tay tốt, xử trí NĐTP, thói quen mua TP)
- Kiến thức ATTP của người quản lý và người chế biến (về điều kiện vệ sinh cơ sở, vệ sinh dụng cụ, vệ sinh nhân viên và nguồn gốc-bảo quản thực phẩm, ngộ độc thực phẩm, phụ gia, lưu mẫu TP) Kiến thức đạt khi trả lời đúng 90% các câu hỏi về kiến thức
- Những biến số nền gồm quy mô bếp ăn, tuổi, giới, trình độ học vấn, thời gian tập huấn của người quản lý và người chế biến
2.2.4 Phân tích, xử lý số liệu: Số liệu được nhập trên phần mềm Epidata 3.1 và phân tích bằng phần mềm SPSS18.0
3 Kết quả và bàn luận 3.1 Đánh giá điều kiện an toàn thực phẩm của các trường MN
Trong 70 trường mầm non nghiên cứu, áp dụng các tiêu chí về điều kiện vệ sinh cơ sở theo quy định hiện hành của Bộ Y tế, có 82,9% các trường có giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện ATTP
Điều kiện ATTP chung tại các bếp ăn có tỷ lệ đạt không cao (42,9%) Tỷ lệ đạt điều kiện vệ sinh cơ sở và vệ sinh dụng cụ chế biến của trường công lập và dân lập khác biệt có ý nghĩa thống kê(p< 0,05) Trong đó z là hệ số tin cậy, εlà sai số chuẩn,
p là tỷ lệ đạt DK ATTP theo báo cáo hàng năm.
Trang 43.2 Đánh giá kiến thức, thái độ, thực hành
về ATTP của người quản lý
Ta thấy rằng những người quản lý tại các
trường mầm non chủ yếu là nữ giới (chiếm 98,6%)
Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tuổi, trình
độ học vấn, số năm công tác của người quản lý
nhóm trường công lập và tư thục (p < 0,05) Tỷ lệ
người quản lý Tuổi trên 40, học vấn trên đại học,
năm công tác trên 10 năm của nhóm trường công lập
cao hơn tư thục
3.2.1 Đánh giá kiến thức ATTP của người quản lý
Như vậy tỷ lệ người quản lý (NQL) có kiến thức
ATVSTP chung đúng của nhóm trường công lập và
tư thục là khác biệt có ý nghĩa thống kê (p< 0,05)
Tỷ lệ NQL có kiến thức đúng về ATTP của trường
công lập cao hơn tư thục
Ta tiến hành kiểm định t cho hai mẫu độc lập
kết quả như trên Như vậy điểm trung bình kiến
thức về ATTP của người quản lý nhóm trường công
lập và tư thục có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê hay điểm kiến thức của người quản lý nhóm trường công lập cao hơn nhóm tư thục có ý nghĩa thống kê với p<0,05
Sự khác biệt tỷ lệ kiến thức đúng ATTP giữa nhóm người quản lý trên 40 tuổi và dưới 40 tuổi là có ý nghĩa thống kê với p<0,05 Và những người quản lý trên 40 tuổi có kiến thức ATTP đúng cao gấp 3,3 lần người quản lý tuổi dưới 40
3.2.2 Đánh giá thái độ, thực hành đúng về ATTP của người quản lý
Đánh giá thái độ của người quản lý về tầm quan trọng việc quản lý ATTP bếp ăn tập thể trường mầm non 100% số cán bộ quản lý của trường công lập và 100% cán bộ quản lý trường tư thục cho rằng việc quản lý ATTP bếp ăn là rất cần thiết
Bảng 1 Sự khác biệt tỷ lệ về điều kiện an toàn thực
phẩm của trường công lập và dân lập
(Kiểm định khi bình phương χ2)
Bảng 2 Sự khác biệt tỷ lệ người quản lý có kiến
thức ATTP đúng giữa khối trường công
lập và tư thục
Bảng 3 Sự khác biệt điểm trung bình kiến thức an
toàn thực phẩm của người quản lý hai nhóm trường công lập và tư thục
Bảng 4 Mối liên quan nhóm tuổi và kiến thức
chung đúng về ATTP
Bảng 5 Đánh giá thực hành đúng của người quản
lý về ATTP
Trang 5Thực hành đúng chung về ATTP của nhóm
trường công lập là 78,6% và nhóm trường tư thục là
57,1% Tỷ lệ chung này thấp hơn tỷ lệ của các điểm
thành phần càng chứng minh rằng người quản lý có
thực hành đúng về ATTP nhưng chưa đầy đủ Và sự
khác biệt tỷ lệ này thật sự khác biệt giữa nhóm công
lập và tư thục (Kiểm định χ2 , p < 0,05 )
3.3 Đánh giá kiến thức, thái độ, thực hành
về ATTP của người chế biến
Người chế biến thực phẩm bếp ăn tập thể các
trường mầm non chủ yếu là nữ giới (chiếm 93,2%),
thời gian làm việc dưới 10 năm chiếm đa số
(68,9%), độ tuổi dưới 40 tuổi nhiều hơn trên 40 tuổi,
học vấn từ cấp 3 phổ thông trung học trở lên chiếm
đa số (70,9%)
3.3.1 Đánh giá kiến thức ATTP người chế
biến và yếu tố liên quan
Kiến thức đúng về các mặt điều kiện vệ sinh
bếp ăn tập thể của những người chế biến chưa cao
Kiến thức đúng về điều kiện vệ sinh cơ sở đạt
55,6%, kiến thức đúng về bảo quản thực phẩm và
phụ gia thực phẩm chiếm tỷ lệ rất thấp lần lượt là
5,2% và 10,3% Kiến thức đúng về lưu mẫu thực
phẩm và điều kiện vệ sinh cá nhân người chế biến
chiếm hơn 70% Tuy nhiên kiến thức đúng chung về
ATTP thì chỉ đạt 33,9% Như vậy người chế biến
thực phẩm ở cả hai nhóm trường công lập và tư thục
có kiến thức về ATTP chưa đầy đủ
Tỷ lệ người chế biến tuổi trên 40 có kiến thức
chung ATTP đúng khác biệt thật sự với tỷ lệ người
chế biến dưới 40 tuổi có kiến thức đúng (p<0,001)
Người chế biến tuổi trên 40 có kiến thức chung
ATTP đạt cao gấp 5 lần người chế biến tuổi dưới 40
Và tỷ lệ người chế biến tuổi nghề trên 10 năm có kiến thức chung ATTP đúng khác biệt thật sự với tỷ lệ người chế biến tuổi nghề dưới 10 năm có kiến thức đúng (p<0,05) Người chế biến tuổi nghề dưới
10 năm có kiến thức chung ATTP chưa đạt cao hơn 3,2 lần người chế biến tuổi nghề trên 10 năm
3.3.2.Đánh giá thái độ, thực hành ATTP của người chế biến và yếu tố liên quan
Hầu hết người chế biến thực phẩm tại các trường mầm non có thái độ đúng về thực hiện các hành vi an toàn thực phẩm (chiếm 94,8%)
Tuy rằng tỷ lệ người chế biến thực phẩm tại các trường mầm non thực hành đúng về các hành vi ATTP thành phần là trên 70% tuy nhiên tỷ lệ người chế biến thực hành đúng ATTP chung thì không cao (58,2%) và tỷ lệ này tương đương ở cả hai nhóm trường công lập và tư thục
Ta thấy có mối liên quan giữa thực hành ATTP đúng với nhóm tuổi, tuổi nghề và thời gian từ lần tập
Biểu đồ Kiến thức, thái độ, thực hành đúng về
ATTP của người quản lý nhóm trường
công lập và tư thục
Bảng 6 Đánh giá kiến thức đúng về ATTP của
người chế biến
Bảng7 Mối liên quan giữa kiến thức đúng chung về
ATTP với nhóm tuổi và thời gian tham gia chế biến thực phẩm (tuổi nghề)
Trang 6huấn cuối cùng đến thời điểm điều tra của những
người chế biến thực phẩm Người trên 40 tuổi, tuổi
nghề trên 10 năm, có thời gian tập huấn kiến thức
ATTP càng gần thời điểm điều tra thực hành đúng
ATTP tốt hơn
Có sự khác biệt tỷ lệ giữa những người chế biến
thực hành đúng khi kiến thức đúng và những người
chế biến thực hành chưa đúng khi kiến thức đúng (ý
nghĩa thống kê với p=0,001).Và những người có
kiến thức đúng có thực hành đúng cao gấp 2,6 lần
những người có kiến thức chưa đúng (OR=2,6)
4 Kết luận và khuyến nghị
Qua nghiên cứu tại 70 trường mầm non khu vực
nội thành Hà Nội với 251 người chế biến và 70 cán
bộ quản lý, ta thấy rằng điều kiện an toàn thực
phẩm chung đạt tại các bếp ăn còn thấp (42,9%)
trong đó điều kiện vệ sinh cơ sở đạt 31,4%, điều
kiện vệ sinh dụng cụ đạt 77,1%, điều kiện vệ sinh
nhân viên đạt 58,6%, điều kiện nguồn gốc và bảo
quản thực phẩm đạt 84,3% Và tỷ lệ các trường có
điều kiện vệ sinh cơ sở và vệ sinh dụng cụ đạt của
nhóm trường công lập và tư thục là khác biệt có ý
nghĩa thống kê
Khảo sát 70 đối tượng là nhà quản lý thấy rằng
tỷ lệ người quản lý nữ là chủ yếu (98,6%) Tỷ lệ
người quản lý khối trường công lập trên 40 tuổi, học
vấn đại học và trên đại học, số năm công tác trên
10 năm cao hơn tỷ lệ người quản lý khối Tư
thục(p<0,05) Kiến thức đúng chung về ATTP của
những người quản lý chiếm tỷ lệ chưa cao (40,0%) Kiến thức ATTP chung đúng có liên quan đến độ tuổi người quản lý Hầu hết người quản lý có thái độ đúng về quản lý chất lượng ATTP Thực hành đúng chung về ATTP của người quản lý chiếm tỷ lệ tương đối cao(70%) Trong đó người quản lý khối trường công lập có tỷ lệ thực hành đúng cao hơn người quản lý khối tư thục (Kiểm định ÷2 , p < 0,05) Khảo sát 251 người chế biến ta thấy rằng người chế biến thực phẩm trực tiếp chủ yếu là nữ giới (93,2%), độ tuổi dưới 40 chiếm đa số (59,8%), thời gian công tác dưới 10 năm (68,9%), có trình độ học vấn từ cấp 3 phổ thông trung học trở lên (70,9%) Kiến thức chung đúng về ATTP của những người chế biến chiếm tỷ lệ thấp (33,9%) Kiến thức ATTP đúng có mối liên quan với độ tuổi và tuổi nghề Người chế biến tuổi trên 40, tuổi nghề trên 10 năm có kiến thức tốt hơn Thái độ đúng về ATTP chiếm tỷ lệ cao là 94,8% tuy nhiên Thực hành ATTP đúng chung chiếm tỷ lệ chưa cao(58,2%) Có mối liên quan giữa thực hành đúng ATTP với kiến thức đúng, độ tuổi, tuổi nghề và thời gian tập huấn kiến thức Người trên 40 tuổi, có tuổi nghề trên 10 năm, có thời gian tập huấn kiến thức ATTP càng gần thời điểm điều tra thì thực hành đúng hơn Những người có kiến thức đúng có thực hành đúng cao gấp 2,6 lần những người có kiến thức chưa đúng (OR=2,6) Qua kết quả của nghiên cứu trên, nhóm tác giả chúng tôi thấy rằng cần chú trọng công tác hậu kiểm sau cấp giấy chứng nhận và kiểm tra định kỳ các cơ sở BĂTT trường mầm non vì 82,9%các trường được cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện ATTP nhưng theo khảo sát của nghiên cứu thì tỷ lệ đạt điều kiện ATTP chung chỉ là 42,8% Các trường tư thục chú trọng việc tuyển dụng các nhà quản lý ATTP, người quản lý có trình độ đại học và trên đại học, tuổi đời trên 40, tuổi nghề trên 10 năm sẽ có kiến thức và thực hành ATTP tốt hơn Cần tăng cường tập huấn kiến thức ATTP cho người chế biến thực phẩm 6 tháng/ 1 lần tại các trường Kết quả của nghiên cứu chỉ ra rằng những người chế biến có thời gian tập huấn kiến thức càng gần thời điểm điều tra thì có tỷ lệ thực hành ATTP đúng cao hơn
Bảng8 Thực hành đúng về ATTP và các yếu tố liên quan
Trang 7Tài liệu tham khảo
Tiếng Việt
1 Bộ Y tế (2001), Quyết định 4128/2001/QĐ-BYT ban
hành "Quy định về điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm tại
các nhà ăn, bếp ăn tập thể và cơ sở kinh doanh chế biens suất
ăn sẵn"
2 Bộ Y tế (2005), Quyết định 43/2005/QĐ-BYT ban hành
"Quy định yêu cầu kiến thức an toàn thực phẩm đối với
người trực tiếp sản xuất, kinh doanh thực phẩm"
3 Bộ Y tế (2007), Quyết định 21/2007/QĐ- BYT ban hành
"Quy định về điều kiện sức khoẻ đối với người tiếp xúc trực
tiếp trong quá trình chế biến thực phẩm bao gói sẵn và thực
phẩm ăn ngay"
4 Chi cục ATVSTP Hà Nội (2009, 2010, 2011), Báo cáo
tổng kết hoạt động chương trình ATVSTP năm 2009, Báo
cáo tổng kết hoạt động chương trình ATVSTP năm 2010,
Báo cáo điều tra cơ bản các cơ sở thực phẩm toàn thành phố
Hà Nội năm 2011, Báo cáo thống kê ngộ độc thực phẩm toàn
thành phố Hà Nội giai đoạn 2009-2011.
5 Lê Văn Giang (2009), "Đánh giá tình hình thực hiện an
toàn thực phẩm tại Bếp ăn tập thể huyện Gia Lâm sau khi
áp dụng các biện pháp can thiệp truyền thông", Kỷ yếu Hội
nghị khoa học ATVSTP lần thứ 4 năm 2007.
6 Luật An toàn thực phẩm số 55/2010/QH12 do Quốc hội
nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam thông qua tại kỳ
họp 7 QH12 ngày 17/6/2010.
7 Trần Việt Nga (2007), "Thực trạng điều kiện vệ sinh và kiến thức, thực hành ATTP của người chế biến thực phẩm trong các bếp ăn tập thể các trường mầm non quận Hoàn Kiếm", Kỷ yếu Hội nghị khoa học ATVSTP lần thứ 4 năm 2007.
8 Trương Quốc Khanh (2006), "Kết quả khảo sát về điều kiện cơ sở trong công tác đảm bảo ATTP tại các trường mầm non và tiểu học bán trú trên địa bàn TP Đà Nẵng", kỷ yếu Hội nghị khoa học ATVSTP lần thứ 4 năm 2007.
9 Nguyễn Công Khẩn (2009), "Đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm ở Việt Nam - Các thách thức và triển vọng", kỷ yếu Hội nghị khoa học an toàn vệ sinh thực phẩm lần thứ 5 năm 2009
10 Nguyễn Thị Xuân Thu (2011), "Thực trạng điều kiện ATTP của các Bếp ăn tập thể trường tiểu học, mầm non công lập huyện Từ Liêm - Hà Nội năm 2010", Luận văn thạc sỹ
Y học, Học viện Quân y, Hà Nội
11 Trường Đại học Y Hà Nội (2011), Tài liệu giảng dạy cho lớp chứng chỉ An toàn thực phẩm.
12 Lê Minh Uy (2003), "Khảo sát tình hình tổ chức Bếp ăn tập thể và một số yếu tố liên quan đến cấp dưỡng tại các trường mẫu giáo mầm non trên địa bàn thành phố Long Xuyên tỉnh An Giang", Kỷ yếu Hội nghị khoa học ATTP, Nhà xuất bản Y học.
13 WHO (2003), Phương pháp lấy mẫu và cỡ mẫu, Phương pháp nghiên cứu sức khoẻ, NXB Y học, tr63-72, (Tài liệu dịch)
