Hải dương học đại cương - Chương 6 doc

Quá trình hình thành nêm nhiӋt mùa ÿã xét trên ÿây ÿһc trѭng trѭӟc hӃt cho nhӳng vùng vƭ ÿӝ trung bình, cұn chí tuyӃn và mӝt phҫn các vƭ ÿӝ cao cӫa ÿҥi dѭѫng.. Ӣ các vƭ ÿӝ cӵc, nѫi băng

Vӟi tѭ cách là thí dө, ta xét các cân bҵng nѭӟc và muӕi cӫa thӫy vӵc

Bҳc Băng Dѭѫng (bҧng 1.14) do E.G Nhikiphorov và A.O Spaigher lұp

Bҧng 5.14 Cân bҵng nѭӟc và cân bҵng muӕi thӫy vӵc Bҳc Băng Dѭѫng

(theo E.G Nhikiphorov và A.O Spaigher)

Ĉi vào thӫy vӵc Bҳc Băng Dѭѫng gӗm có: nѭӟc Ĉҥi Tây Dѭѫng qua eo

Fram và biӇn Baren, nѭӟc Thái Bình Dѭѫng - qua eo Bering, nѭӟc ÿáy - qua

eo Fram Tӯ thӫy vӵc ÿi ra có: nѭӟc mһt Bҳc Băng Dѭѫng và nѭӟc ÿáy Ĉҥi

Tây Dѭѫng quay trӣ lҥi qua eo Fram, nѭӟc mһt Bҳc Băng Dѭѫng và nѭӟc

trung gian - qua các eo cӫa quҫn ÿҧo Kanaÿa Cuӕi cùng có dòng nѭӟc ngӑt

lөc ÿӏa và giáng thӫy ÿi vào thӫy vӵc và băng biӇn ÿѭӧc mang ÿi khӓi thӫy

vӵc Ta nhұn thҩy trong sӕ nhӳng ÿһc trѭng nêu trên thì ÿѭӧc xác ÿӏnh tin

cұy hѫn cҧ có: dòng ÿӃn cùng vӟi dòng chҧy Tây Spitsbergen (eo Fram), qua

eo Bering và biӇn Baren (mһt cҳt Norÿcap - Zuiÿkap) Dòng nѭӟc ÿӃn và

dòng nѭӟc ÿáy mang qua eo Fram và các dòng mang ÿi qua các eo cӫa quҫn

ÿҧo Canaÿa không ÿѭӧc biӃt Tuy nhiên, chúng ta có dӳ liӋu vӅ ÿӝ muӕi cӫa

các dòng nѭӟc này, ÿiӅu ÿó cho phép ѭӟc lѭӧng ÿѭӧc lѭu lѭӧng nѭӟc nӃuÿѭa ra nhӳng giҧ thiӃt bә sung

Tӯ bҧng 5.14 thҩy rҵng dòng nѭӟc lӟn nhҩt ÿӃn Bҳc Băng Dѭѫng là dòng ÿi qua eo Fram, dòng này vѭӧt trӝi tәng cӫa tҩt cҧ các hӧp phҫn ÿӃncòn lҥi Tәng cӝng có 3 km3 nѭӟc nhұp vào Bҳc Băng Dѭѫng Lѭӧng

ÿi ra lӟn nhҩt tӯ Bҳc Băng Dѭѫng cNJng là lѭӧng ÿi qua eo Fram

10

20˜

ĈiӅu lí thú là trao ÿәi nѭӟc kӃt quҧ qua eo Fram (có tính tӟi nѭӟc ÿáy)

tӓ ra rҩt nhӓ Thұt vұy, tәng lѭӧng nѭӟc ÿӃn bҵng 3 km3, tәng lѭӧngnѭӟc mang ÿi - 3 km3 Nhѭ vұy lѭӧng nѭӟc ÿӃn thӫy vӵc Bҳc BăngDѭѫng qua biӇn Baren và eo Bering thӵc tӃ bù trӯ vӟi lѭӧng nѭӟc mang ÿiqua các eo cӫa quҫn ÿҧo Canaÿa

10

133˜10

137˜

Chѭѫng 6 Cҩu trúc không gian cӫa nѭӟc ÿҥi dѭѫng và các

khӕi nѭӟc

6.1 Các ÿӟi cҩu trúc cӫa Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi

Khái niӋm các ÿӟi cҩu trúc do V.N Stepanov ÿѭa ra ÿӇ chӍ sӵ phân bӕtheo phѭѫng thҷng ÿӭng cӫa nѭӟc vӟi nhӳng tính chҩt vұt lý, hóa hӑc khác nhau ViӋc nghiên cӭu nhӳng ÿӟi cҩu trúc trѭӟc hӃt liên quan tӟi xác ÿӏnh các ranh giӟi cӫa chúng Mӝt trong nhӳng khó khăn giҧi quyӃt vҩn ÿӅ này là

ӣ chӛ trong ÿҥi dѭѫng nhӳng ranh giӟi nhѭ vұy không phҧi bao giӡ cNJng thӇhiӋn rõ Sӵ xáo trӝn hai khӕi nѭӟc diӉn ra càng mҥnh mӁ thì ranh giӟi giӳa

chúng sӁ càng mӡ nhҥt.

Khó khăn thӭ hai xác lұp ranh giӟi cӫa các ÿӟi cҩu trúc liên quan tӟi

chӛ nhӳng ranh giӟi ÿó thӇ hiӋn không phҧi bҵng mӝt mһt phân cách, mà

bҵng nhӳng lӟp chuyӇn tiӃp nhҩt ÿӏnh trong ÿó không phҧi bao giӡ cNJng có

thӇ theo dõi ÿѭӧc xem graÿien cӫa các tính chҩt vұt lý, hóa hӑc có tăng hay

không Ngoài ra, vӟi ÿӝ sâu tăng lên thì nhӳng ranh giӟi nhѭ vұy càng trӣ

nên mӡ nhҥt hѫn ĈӇ tìm hiӇu nhӳng qui luұt cҩu trúc nѭӟc tәng quát ngѭӡi

ta phҧi dùng tӟi dӳ liӋu vӅ nhiӋt ÿӝ, ÿӝ muӕi, mұt ÿӝ, ÿӝ әn ÿӏnh thҷng ÿӭng

và graÿien cӫa chúng

Ngѭӡi ta phân chia trong Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi bӕn ÿӟi cҩu trúc: ÿӟi mһt,

ÿӟi trung gian, ÿӟi sâu và ÿӟi sát ÿáy

traoÿәi trӵc tiӃp năng lѭӧng và vұt chҩt giӳa ÿҥi dѭѫng và khí quyӇn Vӟi

nѭӟc ÿӟi mһt, nét ÿһc trѭng là sӵ hiӋn diӋn cӫa biӃn thiên mùa và biӃn thiên

giӳa các vƭ ÿӝ biӇu hiӋn khá rõ nét Ranh giӟi dѭӟi cӫa ÿӟi mһt chӫ yӃu nҵm

ӣ ÿӝ sâu 200-300 m (bҧng 6.1) Trong ÿó ӣ nam bán cҫu sӵ khác biӋt vӅ ÿӝ

sâu phân bӕ ranh giӟi ÿӟi mһt giӳa các ÿҥi dѭѫng không lӟn, trong khi ÿó ӣ

bҳc bán cҫu sӵ khác biӋt ÿó rõ rӋt hѫn Sӵ khác biӋt cӵc ÿҥi quan sát thҩy

trong dҧi 10-20oN,ӣ ÿây khác biӋt ÿҥt tӟi 200 m (350 m ӣ Ҩn Ĉӝ Dѭѫng và

150 m ӣ Ĉҥi Tây Dѭѫng), tӭc vӅ thӵc chҩt sӵ khác biӋt xҩp xӍ bҵng ÿӝ sâu

trung bình cӫa ÿӟi mһt (khoҧng 220m)

VӅ nhӳng ÿһc ÿiӇm phân bӕ ÿӏa lí cӫa biên dѭӟi ÿӟi mһt có thӇ nhұn

thҩy rҵng ӣ nhӳng vùng hoҥt ÿӝng cӫa các hӋ thӕng hoàn lѭu xoáy thuұn vƭ

mô và các vùng phân kì dòng chҧy thì biên dѭӟi cӫa ÿӟi mһt nâng lên ÿӃn

150-200 m, còn ӣ nhӳng vùng nѭӟc chuyӇn ÿӝng xoáy nghӏch và hӝi tө nó

hҥ thҩp xuӕng ÿӃn 300-400 m

Trong phҥm vi ÿӟi mһt thѭӡng ngѭӡi ta còn phân ra mӝt lͣp t͹a ÿ͛ng

nh̭t bên trên trong ÿó các ÿһc trѭng vұt lý và hóa hӑc cѫ bҧn không ÿәi theo

phѭѫng thҷng ÿӭng Ĉӝ dày cӫa lӟp này phө thuӝc vào nhiӅu nhân tӕ: xáo

trӝn gió và xáo trӝn ÿӕi lѭu, hoàn lѭu nѭӟc v.v

B ҧng 6.1 Ĉӝ sâu biên dѭӟi cӫa các ÿӟi cҩu trúc, m (theo V.N Stepanov)

nѭӟc mһt chìm xuӕng ӣ nhӳng nѫi có chuyӇn ÿӝng giáng mҥnh; chuyӇn

ÿӝng giáng này là do hoàn lѭu phѭѫng ngang trong các lӟp bên trên cӫa ÿҥi

dѭѫng gây nên Khi bӏ chìm xuӕng nhӳng ÿӝ sâu khác nhau, nѭӟc bӏ lҥnh

dҫn và nһng hѫn do hòa trӝn vӟi các loҥi nѭӟc khác Sau ÿó các khӕi nѭӟc

trung gian bҳt ÿҫu di chuyӇn trong phѭѫng ngang tӟi nhӳng mӵc khác nhau

Sӵ xuҩt hiӋn vұn chuyӇn trong phѭѫng ngang là do hiӋu ӭng bù trӯ, bӣi vì ӣ

mӝt sӕ vùng nѭӟc liên tөc chìm xuӕng, còn nhӳng vùng khác - liên tөc nâng

lên

Sau khi chuyӇn ÿӝng ngang bҳt ÿҫu thì ҧnh hѭӣng cӫa hӋ thӕng hoàn

lѭu mһt vƭ mô suy giҧm Tҥi ÿӝ sâu gҫn ÿӝ sâu ngӵ trӏ cӫa các loҥi nѭӟc sâu -

thѭӡng là 600-1000 m, ngѭӡi ta nhұn thҩy hoàn lѭu ÿӟi áp ÿҧo Thҩp hѫn lӟp

này thì vұn chuyӇn kinh hѭӟng mҥnh hѫn và quá trình trao ÿәi nѭӟc, năng

lѭӧng và chҩt giӳa các ÿӟi vƭ ÿӝ bҳt ÿҫu hoҥt ÿӝng Vì vұy ÿӟi cҩu trúc trung gian có vai trò ÿһc biӋt, “liên kӃt” trong các quá trình trao ÿәi năng lѭӧng và vұt chҩt trong Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi Tuy nhiên, sӵ hình thành các khӕi nѭӟctrung gian ӣ các vƭ ÿӝ cӵc và các vƭ ÿӝ thҩp khác nhau vӅ căn bҧn Ӣ cácvùng cӵc chúng ÿѭӧc tҥo thành tӯ nhӳng khӕi nѭӟc ҩm có ÿӝ muӕi cao tӯmһt chìm xuӕng, còn ӣ các vùng chí tuyӃn sӵ hình thành nhӳng khӕi nѭӟctrung gian diӉn ra do nѭӟc lҥnh tѭѫng ÿӕi vӟi ÿӝ muӕi thҩp tӯ dѭӟi nәi lên Biên dѭӟi cӫa ÿӟi trung gian nҵm ӣ các ÿӝ sâu tӯ 800-1000 ÿӃn 1600-

1800 m (xem bҧng 6.1), trung bình ӣ ÿӝ sâu 1500 m NӃu so sánh vӟi các ÿҥidѭѫng khác thì ӣ Ĉҥi Tây Dѭѫng, nѫi hoàn lѭu nѭӟc mҥnh mӁ hѫn, ngѭӡi ta nhұn thҩy biên này hѫi nâng lên cao hѫn ӣ nhӳng vùng có chӃ ÿӝ nѭӟcchuyӇn ÿӝng thăng áp ÿҧo và hѫi thҩp xuӕng ӣ nhӳng nѫi nѭӟc chuyӇn ÿӝng giáng Ӣ Thái Bình Dѭѫng và Ҩn Ĉӝ Dѭѫng hoàn lѭu nѭӟc yӃu hѫn, ÿӝ sâu biên dѭӟi cӫa ÿӟi trung gian tӓ ra ÿӗng ÿӅu hѫn Ĉӝ dày ÿӟi trung gian trong Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi biӃn ÿәi tӯ 600-800 ÿӃn 1000-1200 m

quyӃt ÿӏnh bӣi sӵ vұn chuyӇn và tái phân bӕ khӕi lѭӧng trong quá trình trao ÿәi năng lѭӧng và vұt chҩt cӫa hành tinh Ĉӕi vӟi các khӕi nѭӟc sâu thì quá trình trao ÿәi kinh hѭӟng diӉn ra ӣ phҫn lӟn các vùng Ĉҥi Tây Dѭѫng, Ҩn

Ĉӝ Dѭѫng và Thái Bình Dѭѫng và trao ÿәi giӳa các ÿҥi dѭѫng có vai trò to lӟn Quá trình trao ÿәi này ÿѭӧc gây nên bӣi sӵ khác biӋt vӅ các tính chҩtkhӕi nѭӟc trong mӛi ÿҥi dѭѫng và dòng chҧy vòng quanh cӵc Nam Cӵc bao quát toàn bӝ bӅ dày ÿҥi dѭѫng Các khӕi nѭӟc sâu có ÿһc trѭng là tính ÿӗng nhҩt cao và cѭӡng ÿӝ vұn chuyӇn không lӟn Nhѭng khӕi lѭӧng năng lѭӧng

và vұt chҩt ÿѭӧc vұn chuyӇn rҩt lӟn vì thӇ tích cӫa các khӕi nѭӟc này rҩt lӟn.Biên dѭӟi cӫa ÿӟi sâu nҵm ӣ ÿӝ sâu 3 500-4 000 m, tӭc bӅ dày ÿӟi này bҵng khoҧng 2000 m Biên dѭӟi cӫa ÿӟi sâu phө thuӝc mҥnh vào ÿӏa hình ÿáy Ӣ các trNJng ÿҥi dѭѫng nó hҥ xuӕng tӟi ÿӝ sâu gҫn 4500 m, còn trên cao nguyên nó nâng lên tӟi 2000-3000 m

quá trình bình lѭu nѭӟc có nguӗn gӕc tӯ cӵc, sӵ tѭѫng tác giӳa nѭӟc và ÿáy

ÿҥi dѭѫng cNJng nhѭ các quá trình ÿoҥn nhiӋt Vӏ trí biên dѭӟi cӫa ÿӟi sát ÿáy

ít liên quan tӟi nhӳng nhân tӕ quyӃt ÿӏnh biên cӫa các ÿӟi cҩu trúc khác Ӣ

ÿây ÿӏa hình ÿáy quyӃt ÿӏnh ÿӝ dày cӫa ÿӟi sát ÿáy, vì vұy cҫn xác ÿӏnh ÿӝ

dày ÿó căn cӭ vào mӝt ÿӝ sâu qui ѭӟc nào ÿó Rõ ràng mһt qui chiӃu thuұn

tiӋn nhҩt sӁ là ÿӝ sâu 5000 m - ÿӝ sâu ÿһc trѭng cӫa ÿáy ÿҥi dѭѫng Vұy ÿó

ÿӝ dày qui ѭӟc cӫa ÿӟi sát ÿáy là hiӋu giӳa biên cӫa nó và ÿӝ sâu 5000 m

Ĉӝ dày ÿӟi sát ÿáy ÿҥt giá trӏ cӵc ÿҥi ӣ vùng nѭӟc Nam Cӵc vì biên

trên cӫa nó ӣ vùng này cao Ӣ Ĉҥi Tây Dѭѫng ÿӝ dày ÿӟi sát ÿáy nhӓ hѫn so

vӟi ӣ Ҩn Ĉӝ Dѭѫng và Thái Bình Dѭѫng

6.2 Cҩu trúc thҷng ÿӭng cӫa các tham sӕ trҥng thái cӫa

ÿҥi dѭѫng

6.2.1 NhiӋt ÿӝ nѭӟc

Phân bӕ thҷng ÿӭng cӫa nhiӋt ÿӝ phө thuӝc vào nhiӅu quá trình vұt lý,

trong ÿó chӫ yӃu là các quá trình trao ÿәi nhiӋt và nѭӟc qua bӅ mһt, xáo trӝn

rӕi và ÿӕi lѭu, hoàn lѭu nѭӟc và trѭӟc hӃt là bình lѭu nhiӋt bӣi dòng chҧy

Sӵ tác ÿӝng ÿӗng thӡi cӫa các quá trình ÿã nêu dүn ÿӃn hình thành trҳc diӋn

thҷng ÿӭng khá phúc tҥp cӫa nhiӋt ÿӝ, nhѭng dù sao cNJng có thӇ nêu ra ÿѭӧc

mӝt sӕ nét ÿһc trѭng cѫ hӳu cӫa các vùng khѫi ÿҥi dѭѫng

Trѭӟc hӃt, ÿiӇn hình nhҩt là sӵ hiӋn diӋn cӫa lӟp tӵa ÿӗng nhҩt bên

trên, trong phҥm vi lӟp này nhiӋt ÿӝ, ÿӝ muӕi, và do ÿó mұt ÿӝ hҫu nhѭ

không ÿәi theo ÿӝ sâu NӃu xét vӅ phân bӕ nhiӋt ÿӝ thì lӟp này ÿѭӧc gӑi là

thuÿông Vì vұy mùa ÿông ÿӝ sâu lӟp tӵa ÿӗng nhҩt có thӇ ÿҥt tӟi hàng trăm

mét, còn mùa hè giҧm xuӕng tӟi vài chөc mét Trên hình 6.1 cho thҩy phân

bӕ ÿӝ sâu lӟp tӵa ÿӗng nhҩt ÿӕi vӟi ÿiӅu kiӋn trung bình nhiӅu năm Tӯ hình

này thҩy rҵng cӵc ÿҥi ÿӝ sâu lӟp tӵa ÿӗng nhҩt ÿҥt 100 m và quan sát thҩy ӣ

các vƭ ÿӝ bӕn mѭѫi nam bán cҫu Tuy nhiên, thұm chí tҥi nhӳng vƭ ÿӝ ÿó ÿӝ

sâu lӟp ÿҷng nhiӋt có thӇ khác nhau tӟi hai lҫn Giá trӏ cӵc tiӇu cӫa ÿӝ sâu

lӟp ÿҷng nhiӋt (khoҧng 10 m) quan sát thҩy ӣ nhӳng vùng cӵc cӫa các bán cҫu, cNJng nhѭ dӑc bӡ tây châu Phi, Nam Mӻ, ӣ phҫn phía ÿông ÿai xích ÿҥoThái Bình Dѭѫng và nhiӅu vùng khác

Hình 6.1 Phân bӕ ÿӝ sâu trung bình năm (m) cӫa lӟp tӵa ÿӗng nhҩt

Tҥi biên dѭӟi cӫa mình lӟp ÿҷng nhiӋt chuyӇn sang lͣp ÿ͡t bi͇n, hay

nêm nhi͏t mùa - là mӝt lӟp tѭѫng ÿӕi mӓng vӟi graÿien nhiӋt ÿӝ lӟn Lӟp ÿӝtbiӃn chuyӇn dҫn sang nêm nhi͏t chính, lӟp này tӗn tҥi quanh năm và ÿһctrѭng bӣi biӃn thiên nhiӋt ÿӝ ÿiӇn hình - nhiӋt ÿӝ giҧm dҫn cӥ chөc ÿӝ cho tӟi ÿӝ sâu 1000-1500 m

Nêm nhiӋt mùa biӇu lӝ chӫ yӃu trong mùa nóng Thông thѭӡng mùa ÿông nó biӃn mҩt và trong trѭӡng hӧp này lӟp tӵa ÿӗng nhҩt chuyӇn ngay sang nêm nhiӋt chính Nêm nhiӋt mùa bҳt ÿҫu hình thành vào mùa xuân, khi dòng nhiӋt bӭc xҥ tӟi trӣ nên lӟn hѫn tәng lѭӧng mҩt nhiӋt, làm cho lӟpnѭӟc mһt bӏ nung nóng và hình thành graÿien nhiӋt ÿӝ mang dҩu âm Tuy nhiên, do tác ÿӝng cӫa gió sӁ xҧy ra xáo trӝn, nhiӋt ÿѭӧc truyӅn xuӕng dѭӟi

và xuҩt hiӋn lӟp ÿҷng nhiӋt vӟi nhӳng tính chҩt (nhӳng ÿһc trѭng) khác vӟi

nêm nhiӋt chính Bӣi vì quá trình này diӉn ra liên tөc, nên mһt biӇn càng bӏ

nung nóng thì lӟp ÿҷng nhiӋt càng khác vӟi lӟp nêm nhiӋt chính KӃt quҧ là

xuҩt hiӋn mӝt lӟp nѭӟc vӟi graÿien nhiӋt ÿӝ rҩt lӟn

Vào mùa thu, khi cân bҵng nhiӋt tӯ bên ngoài trӣ nên âm, tӭc tәng

lѭӧng mҩt nhiӋt bҳt ÿҫu vѭӧt trӝi dòng nhiӋt bӭc xҥ, thì nêm nhiӋt mùa bҳt

ÿҫu bӏ phá hӫy Do quá trình nguӝi lҥnh mһt ÿҥi dѭѫng, nó dҫn dҫn mӡ nhҥt

ÿi và lӟp ÿҷng nhiӋt xâm nhұp sâu vào nêm nhiӋt chính Biên dѭӟi cӫa nêm

nhiӋt mùa biӃn ÿәi tӯ vài chөc mét ÿӃn vài trăm mét Lӟp nѭӟc tӯ mһt ÿҥi

dѭѫng tӟi ÿӝ sâu cӵc ÿҥi cӫa nêm nhiӋt mùa thѭӡng ÿѭӧc gӑi là lӟp hoҥt

ÿӝng cӫa biӃn trình năm cӫa dòng nhiӋt bӭc xҥ tӟi mһt ÿҥi dѭѫng

Quá trình hình thành nêm nhiӋt mùa ÿã xét trên ÿây ÿһc trѭng trѭӟc hӃt

cho nhӳng vùng vƭ ÿӝ trung bình, cұn chí tuyӃn và mӝt phҫn các vƭ ÿӝ cao

cӫa ÿҥi dѭѫng Ӣ ÿӟi xích ÿҥo và mӝt sӕ vùng cӫa ÿӟi chí tuyӃn, nѫi cân

bҵng nhiӋt tӯ bên ngoài mang dҩu dѭѫng suӕt cҧ năm, thì nêm nhiӋt mùa

cNJng duy trì quanh năm, ngoài ra ÿӝ chênh nhiӋt ÿӝ trong nó có thӇ ÿҥt tӟi 10

oC trên 10 m Ӣ các vƭ ÿӝ cӵc, nѫi băng biӇn duy trì thұm chí ÿӃn tұn mùa hè,

hoһc ӣ nhӳng vùng front cұn cӵc, thì nêm nhiӋt mùa không hình thành và

nêm nhiӋt chính ӣ ÿây trҧi dày ÿӃn mһt ÿҥi dѭѫng

VӅ nhӳng ÿһc ÿiӇm phân bӕ nêm nhiӋt chính (hình 6.2): tҥi xích ÿҥo

biên trên cӫa nó nҵm ӣ ÿӝ sâu tѭѫng ÿӕi nhӓ; nó ÿҥt ÿӝ sâu cӵc ÿҥi ӣ các vƭ

ÿӝ trung bình, ngoài ra ӣ ÿây biên dѭӟi hҥ xuӕng tӟi 1000 m hoһc thҩp hѫn

Dƭ nhiên, các biên thҷng ÿӭng cӫa nêm nhiӋt chính càng rӝng thì graÿien

nhiӋt ÿӝ trong nó càng bé Vì vұy, ÿӝ dày cӵc tiӇu cӫa nêm nhiӋt chính quan

sát thҩy trong ÿӟi 30-40o, còn cӵc ÿҥi - ӣ các vƭ ÿӝ cao, nѫi nêm nhiӋt chính

phát triӇn tӟi mһt ÿҥi dѭѫng Bên dѭӟi nêm nhiӋt chính lӟp nѭӟc hҫu nhѭ

ÿӗng nhҩt vӅ nhiӋt ÿӝ, vì dѭӟi các ÿӝ sâu này toàn là nѭӟc vӟi nguӗn gӕc tӯ

cӵc

Nhұn thҩy rҵng do nhӳng khác biӋt vӅ cѭӡng ÿӝ cӫa các quá trình vұt lý

hoһc sӵ áp ÿҧo cӫa mӝt quá trình nào ÿó so vӟi các quá trình còn lҥi mà phân

bӕ nhiӋt ÿӝ có thӇ có nhӳng ÿһc ÿiӇm ÿһc thù Thí dө, trên trҳc diӋn thҷng

ÿӭng có thӇ xuҩt hiӋn nhӳng cӵc trӏ phө ÿһc trѭng cho nhӳng lӟp nhiӋt ÿӝcao hѫn hoһc thҩp hѫn

Hình 6.2 BiӃn thiên kinh hѭӟng cӫa nêm nhiӋt chính ӣ bҳc bán cҫu

1 - graÿien nhӓ, 2 - trung bình, 3 - lӟn

Ĉһc trѭng cho các vùng cӵc là sӵ hiӋn diӋn cӫa mӝt c͹c ti͋u nhi͏t ÿ͡

phía d˱ͣi m̿t, thӇ hiӋn mӝt lӟp lҥnh trung gian do ÿӕi lѭu thu ÿông tҥo nên Thí dө, ӣ Bҳc Băng Dѭѫng vào mùa hè có mӝt lӟp nѭӟc mһt chӍ dày vài mét ÿѭӧc sѭӣi ҩm mӝt chút, phía dѭӟi lӟp này, ÿӃn ÿӝ sâu 100-150 m bҧo tӗnmӝt lӟp có nhiӋt ÿӝ gҫn vӟi ÿiӇm ÿông băng tҥi ÿӝ muӕi cӫa nѭӟc (gҫn

).Ӣ vùng Nam Cӵc nhӳng giá trӏ nhiӋt ÿӝ cӵc tiӇu trong ÿai phân kì Nam Cӵc (50-55oS), nѫi chuyӇn ÿӝng thăng ѭu thӃ, ÿѭӧc quan trҳc thҩy tӟi

ÿӝ sâu 50-70 m VӅ phía bҳc và phía nam cӫa ÿai này nhӳng giá trӏ cӵc tiӇunhiӋt ÿӝ nҵm sâu tӟi 100-150 m, mӝt sӕ nѫi gҫn bӡ Nam Cӵc - tӟi 200 m

C5,

ÿó các cӵc trӏ vùng cӵc có mӝt sӕ nguӗn gӕc khác nhau Ӣ Nam Cӵc nhӳng

cӵc trӏ ÿѭӧc tҥo thành tӯ nѭӟc cӫa dòng chҧy vòng quanh Nam Cӵc bӏ lôi

kéo vào các hӋ thӕng hoàn lѭu vƭ mô xoáy thuұn Vì chúng ÿi tӟi tӯ nhӳng vƭ

ÿӝ thҩp hѫn, nhiӋt ÿӝ cӫa chúng tӓ ra cao hѫn các nhiӋt ÿӝ nѭӟc Nam Cӵc

lӟp mһt và lӟp sâu Ӣ rìa phía bҳc cӫa các hӋ thӕng xoáy thuұn gҫn front

Nam Cӵc có nhӳng nhiӋt ÿӝ cao cӵc trӏ ÿӃn (2,5-3,0 oC)ÿѭӧc nhұn thҩy tҥi

ÿӝ sâu 600-800 m, ӣ gҫn Nam Cӵc - tҥi ÿӝ sâu 800-1000 m

Ӣ Bҳc Băng Dѭѫng, nѭӟc trung gian ҩm ÿѭӧc tҥo thành chӫ yӃu tӯ các

nhánh cӫa dòng chҧy Bҳc Ĉҥi Tây Dѭѫng Tҥi vùng Spitsbecgen, nѭӟc Ĉҥi

Tây Dѭѫng nóng và mһn chìm xuӕng phía dѭӟi nѭӟc Bҳc Băng Dѭѫng nhҽ

hѫn NhiӋt ÿӝ cӵc ÿҥi (1-2oC và cao hѫn) ӣ phía bҳc Spitsbecgen dҫn dҫn

giҧm xuӕng tӟi 0,3-0,4oC trong ÿӏa phұn Bҳc Mӻ cӫa Bҳc Băng Dѭѫng, còn

ÿӝ sâu phân bӕ cӫa nó biӃn ÿәi tӯ 100-200 m ӣ gҫn Spitsbecgen ÿӃn 400-500

mӣ phía bҳc Canaÿa

Trong các ÿӟi cҩu trúc sâu và sát ÿáy không nhұn thҩy nhӳng cӵc trӏ

nhiӋt ÿӝ thӇ hiӋn rõ nét, mһc dù ӣ mӝt sӕ vùng ÿҥi dѭѫng nào ÿó do ÿһc ÿiӇm

ÿӏa hình ÿáy, hoҥt ÿӝng núi lӱa có thӇ xuҩt hiӋn nhӳng cӵc trӏ ÿӏa phѭѫng

Nghiên cӭu nhӳng qui luұt phân bӕ thҷng ÿӭng cӫa nhiӋt ÿӝ ÿã cho

phép V.N Stepanov phân chia tám kiӇu cҩu trúc (bҧng 6.2), vùng phân bӕ

cӫa chúng trên thӫy vӵc Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi ÿѭӧc thӇ hiӋn trên hình 6.3

Ki͋u xích ÿ̩o - chí tuy͇n (ɗT) có biӃn ÿәi nhiӋt ÿӝ lӟn nhҩt Vì vұy nó

ÿѭӧc ÿһc trѭng bӣi graÿien thҷng ÿӭng ÿһc biӋt lӟn trong ÿӟi mһt vӟi giҧm

lѭӧng 15-20 oC trong lӟp 200 m Trong các khӕi nѭӟc trung gian graÿien

giҧm ÿi rҩt nhiӅu ĈiӅu kiӋn gҫn vӟi ÿҷng nhiӋt quan sát thҩy ӣ dѭӟi 2000 m

NӃu tính ÿӃn nhӳng ÿһc ÿiӇm ÿӏa phѭѫng có thӇ chia ra bӕn phө kiӇu: phө

kiӇu Bҳc Ĉҥi Tây Dѭѫng (ɗTc), phө kiӇu Nam Ĉҥi Tây Dѭѫng (ɗTɸ), phө

kiӇu Tây Thái Bình Dѭѫng (ɗTɡ) và phө kiӇu Ĉông Thái Bình Dѭѫng

(ɗTɜ)

Ki͋u chí tuy͇n (T) có graÿien nhiӋt ÿӝ trong ÿӟi mһt nhӓ hѫn mӝt ít so

vӟi kiӇu xích ÿҥo chí tuyӃn Ӣ thҩp hѫn 1 000 m sӵ khác biӋt giӳa kiӇu chí

tuyӃn và kiӇu xích ÿҥo chí tuyӃn không còn ÿáng kӇ nӳa Trong kiӇu này có hai phө kiӇu ӣ hai bán cҫu: kiӇu bán cҫu bҳc (Tc) và kiӇu bán cҫu nam (Tɸ)

Ki͋u c̵n chí tuy͇n (CɛT) gҫn giӕng kiӇu chí tuyӃn, nhѭng vӟi graÿien thҷng ÿӭng nhiӋt ÿӝ trong lӟp bên trên nhӓ hѫn nhiӅu Ĉó là do sӵ phát triӇnÿӕi lѭu xuҩt hiӋn trong mùa ÿông khi nѭӟc mһt nóng và mһn bӏ nguӝi lҥnh

Hình 6.3 Phân vùng Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi theo ÿһc ÿiӇm phân bӕ thҷng ÿӭng nhi Ӌt ÿӝ nѭӟc (kí hiӋu trong chính văn) (theo V.N Stepanov)

Ki͋u c̵n Ĉ͓a Trung H̫i (ɉp) - kiӇu nѭӟc nóng và mһn tӯ Ĉӏa Trung Hҧi mang qua các eo Ghibralta và Babel-Manÿeb và phân bӕ trong các vùng lân cұn cӫa Ĉҥi Tây Dѭѫng và Ҩn Ĉӝ Dѭѫng Trong lӟp mһt graÿien nhiӋt

ÿӝ khá cao Khi chuyӇn sang các khӕi nѭӟc trung gian, graÿien nhiӋt ÿӝ giҧmtӟi cӵc tiӇu trong lӟp cӵc trӏ ÿӝ muӕi (tҥi các ÿӝ sâu tӯ 600-800 ÿӃn 1 200-1

400 m) Ӣ phҫn phía dѭӟi ÿӟi trung gian, graÿien lҥi tăng và chӍ bҳt ÿҫu tӯÿӟi sâu nѭӟc kiӇu này mӟi trӣ nên giӕng vӟi nhӳng kiӇu khác Ngѭӡi ta chia

ra hai phө kiӇu tùy theo vӏ trí phân bӕ: phө kiӇu Ĉӏa Trung Hҧi (CP) ӣ ĈҥiTây Dѭѫng và phө kiӇu Hӗng Hҧi (KP)ӣ Ҩn Ĉӝ Dѭѫng

Ki͋u Ĉ̩i Tây D˱˯ng - Thái Bình D˱˯ng (AT)ÿѭӧc hình thành ӣ các vƭ

ÿӝ ôn ÿӟi, vӟi chúng ÿһc trѭng là cân bҵng nhiӋt tӯ bên ngoài lӟn và mang

dҩu âm, ÿӕi lѭu mùa ÿông phát triӇn mҥnh Vì vұy, giá trӏ nhiӋt ÿӝ trong các

ÿӟi mһt và trung gian tӓ ra thҩp hѫn nhiӅu so vӟi trong kiӇuCɛT.Ĉӗng thӡi

Ki͋u c̵n c͹c (Cɛɉ)ÿһc trѭng bӣi phân bӕ ÿӗng nhҩt cӫa nhiӋt ÿӝ theo

ÿӝ sâu, ngoҥi trӯ mӝt lӟp mһt tѭѫng ÿӕi mӓng Tӯ kiӇu này chia ra hai phө

kiӇu: phө kiӇu cұn Nam Cӵc (CɛAɧ) và phө kiӇu cұn Bҳc Cӵc (CɛAp) chӍ

gһp ӣ Thái Bình Dѭѫng

Ki͋u c͹c (ɉ) có cӵc tiӇu nhiӋt ÿӝ bên dѭӟi mһt thӇ hiӋn rõ và cӵc ÿҥi

nhiӋt ÿӝ trong ÿӟi trung gian vӟi nguӗn gӕc ÿã ÿѭӧc xét ӣ trên KiӇu này

gӗm hai phө kiӇu: phө kiӇu Nam Cӵc (Aɧ) chiӃm phҫn nѭӟc rӝng lӟn xung quang Nam Cӵc và phө kiӇu Bҳc Cӵc (Ap) phân bӕ ӣ Bҳc Băng Dѭѫng và các phҫn tây bҳc cӫa Ĉҥi Tây Dѭѫng và Thái Bình Dѭѫng

Phân bӕ ÿӝ muӕi theo ÿӝ sâu thӵc tӃ phө thuӝc hoàn toàn vào các quá trình hoàn lѭu nѭӟc trong phѭѫng ngang và thҷng ÿӭng, trong ÿó bình lѭumuӕi bӣi các dòng chҧy là nhân tӕ quan trӑng hѫn cҧ Giӕng nhѭ nhiӋt ÿӝ,trong phân bӕ ÿӝ muӕi cNJng thӇ hiӋn rõ mӝt lӟp tӵa ÿӗng nhҩt bên trên hình thành trong xáo trӝn gió và ÿӕi lѭu thu ÿông

Lӟp tӵa ÿӗng nhҩt bên trên xét theo phân bӕ ÿӝ muӕi ÿѭӧc gӑi là lӟp

nhiӋt thӵc tӃ cùng là mӝt, ÿһc biӋt trong thӡi kì lҥnh cӫa năm, nên các biên dѭӟi cӫa nhӳng lӟp này khá gҫn vӟi nhau Tuy nhiên, vào mùa ÿông ӣ nhӳngvùng phát triӇn mҥnh ÿӕi lѭu, ÿӝ dày lӟp ÿҷng nuӕi lӟn hѫn mӝt ít so vӟi ÿӝdày lӟp ÿҷng nhiӋt Nhѭng nhӳng khác biӋt lӟn nhҩt giӳa lӟp ÿҷng muӕi và lӟp ÿҷng nhiӋt lҥi ÿѭӧc nhұn thҩy vào mùa xuân và ÿҫu mùa hè, khi mà do dòng nhiӋt bӭc xҥ ÿӃn tác ÿӝng làm giҧm mҥnh ÿӝ dày lӟp ÿҷng nhiӋt, trong khiÿó ÿӝ dày lӟp ÿҷng muӕi thӵc tӃ vүn không biӃn ÿәi HӋ quҧ là vӅ trung bình cҧ năm ÿӝ dày lӟp ÿҷng muӕi ӣ các vƭ ÿӝ trung bình và cao thѭӡng lӟnhѫn ÿӝ dày lӟp ÿҷng nhiӋt

Sӵ hình thành nêm mu͙i mùa әn ÿӏnh bҳt ÿҫu mӝt hai tháng muӝn hѫn

sӵ hình thành cӫa nêm nhiӋt mùa, hѫn nӳa nêm muӕi mùa chӍ quan sát thҩy

ӣ các vƭ ÿӝ cao do tan băng biӇn và giáng thӫy Nét khác biӋt khác so vӟi

nêm nhiӋt mùa là ӣ chӛ ÿӝ sâu nêm muӕi mùa bé hѫn nhiӅu và nó thѭӡng chӍ

nҵm ӣ cách mһt ÿҥi dѭѫng vài mét

Lӟp ÿҷng muӕi ӣ phҫn lӟn các vùng ÿҥi dѭѫng trӵc tiӃp chuyӇn sang

lӟp nêm mu͙i chính tӗn tҥi quanh năm Nó thѭӡng trùng vӟi phҫn trên cӫa

nêm nhiӋt vƭnh cӱu và phân bӕ trong phҥm vi 200-700 m Mһc dù so vӟi nêm

nhiӋt, nêm muӕi chính biӇu hiӋn yӃu hѫn, nhѭng dù sao nó cNJng có ҧnh

hѭӣng rõ rӋt tӟi sӵ hình thành và tiӃn triӇn cӫa các khӕi nѭӟc và nhӳng quá

trình vұt lý khác Ӣ thҩp hѫn nêm muӕi, ÿӝ muӕi hҫu nhѭ không biӃn ÿәi

theo ÿӝ sâu

Mһc dù tính thө ÿӝng cӫa ÿӝ muӕi, khác vӟi phân tҫng nhiӋt ÿӝ, phân

tҫng cӫa ÿӝ muӕi tӓ ra phӭc tҥp hѫn và có tính xen kӁ lӟp biӇu hiӋn khá rõ

vӟi nhiӅu ÿiӇm cӵc trӏ trung gian Thұt vұy, trong ÿӟi mһt quan sát thҩy mӝt

c ͹c ÿ̩i ÿ͡ mu͙i g̯n m̿t, gһp ӣ rҩt nhiӅu nѫi trong Thái Bình Dѭѫng tӯ ÿai

cұn chí tuyӃn bҳc bán cҫu ÿӃn cұn chí tuyӃn nam bán cҫu Sӵ hình thành cӵc

ÿҥi này chӫ yӃu liên quan tӟi hoҥt ÿӝng cӫa dҧi hӝi tө nӝi nhiӋt ÿӟi gây nên

giáng thӫy vѭӧt trӝi nhiӅu so vӟi bӕc hѫi trong ÿai xích ÿҥo Nѭӟc nhҥt muӕi

tӯ ÿây ÿѭӧc mang vào các hӋ thӕng dòng chҧy Tín phong Bҳc và Nam ÿӇ ÿi

ÿӃn các vùng chí tuyӃn rӗi sau ÿó tiӃp tөc theo hѭӟng tӟi các cӵc Ӣ gҫn xích

ÿҥo, ÿӝ sâu cӵc ÿҥi ÿӝ muӕi bҵng 50-100 m Tҥi các vùng chí tuyӃn, ÿӝ sâu

ÿó ÿҥt tӟi 150 m, ÿôi chӛ (ӣ Ҩn Ĉӝ Dѭѫng và phҫn tây Thái Bình Dѭѫng)

thұm chí tӟi 200 m

Trongÿӟi trung gian rҩt phә biӃn mӝt cӵc trӏ ÿӝ muӕi thҩp tҥo thành ӣ

các vƭ ÿӝ cұn cӵc do kӃt quҧ chìm nѭӟc các lӟp mһt, và mӝt cӵc trӏ ÿӝ muӕi

cao tҥo thành trong quá trình mang nѭӟc tӯ các biӇn Ĉӏa Trung Hҧi, Hӗng

Hҧi và vӏnh PӃchxic tӟi

C ͹c ti͋u ÿ͡ mu͙i trung gian c̵n c͹c nam ÿѭӧc quan sát thҩy trên

không gian rӝng lӟn - tӯ front ÿҥi dѭѫng Nam Cӵc ÿӃn 25oN ӣ Ĉҥi Tây

Dѭѫng, 15oN ӣ Thái Bình Dѭѫng và ÿӃn 10oSӣ Ҩn Ĉӝ Dѭѫng Sӵ hình

thành cӫa cӵc tiӇu này chӫ yӃu do nhӳng chuyӇn ÿӝng giáng trong các ÿӟi

front Nam Cӵc và cұn Nam Cӵc, nѫi ÿây các ÿѭӡng ÿҷng ÿӝ muӕi hҫu nhѭ

phân bӕ thҷng ÿӭng tӯ mһt tӟi ÿӝ sâu 600-800 m, ÿôi chӛ tӟi 1000 m Ĉӝ sâu phân bӕ cӵc ÿҥi tұp trung ӣ các hӋ thӕng hoàn lѭu xoáy nghӏch cұn chí tuyӃnvӟi chuyӇn ÿӝng giáng áp ÿҧo, ӣ ÿó nó ÿҥt tӟi 1 200 m và thҩp hѫn Ĉӝ sâu phân bӕ cӵc tiӇu thuӝc vӅ vùng front (cӵc) Nam Cӵc, ӣ ÿó nó nâng lên tӟi

600 m

C͹c ti͋u ÿ͡ mu͙i trung gian c̵n c͹c b̷c chӍ phә biӃn ӣ phҫn phía bҳcThái Bình Dѭѫng Sӵ hình thành cӫa nó cNJng liên quan tӟi chuyӇn ÿӝng giáng phát triӇn trên front cұn cӵc bҳc và ÿһc biӋt ӣ phía nam front trong ÿӟi45-35oN Tҥi ÿây, nѭӟc ҩm và ÿӝ muӕi cao cӫa các hҧi lѭu Kurosyo và BҳcThái Bình Dѭѫng bӏ lҥnh ÿi và chìm xuӕng ÿӝ sâu 400-600 m Cӵc tiӇu ÿӝmuӕi này phә biӃn tӟi vƭ ÿӝ 10-15oN

C ͹c ÿ̩i ÿ͡ mu͙i trung gian Ĉ͓a Trung H̫i có vai trò ÿáng kӇ không nhӳng trong phân tҫng các khӕi nѭӟc Bҳc Ĉҥi Tây Dѭѫng, mà còn trong các quá trình hình thành các khӕi nѭӟc trung gian và ÿһc biӋt nѭӟc sâu Do ĈӏaTrung Hҧi có cân bҵng nѭӟc ngӑt lӟn, dҩu âm, nên nѭӟc biӇn này bӏ mһn hóa mҥnh (tӯ 37-38 %oӣ phía tây ÿӃn 39 %o và cao hѫn ӣ phía ÿông) Trong eo Ghibralta, nѭӟc mһt ít mһn hѫn tӯ ÿҥi dѭѫng ÿi vào biӇn, bù trӯ cho lѭӧngbӕc hѫi vѭӧt trӝi lѭӧng giáng thӫy trong biӇn này Ӣ các lӟp dѭӟi cӫa eo, nѭӟc Ĉӏa Trung Hҧi ÿѭӧc mang ra ÿҥi dѭѫng, lan truyӅn dѭӟi dҥng dҧi quҥt

và hòa trӝn mҥnh mӁ vӟi nѭӟc Ĉҥi Tây Dѭѫng Trong quá trình biӃn tính, chúng bӏ nguӝi lҥnh và chìm xuӕng Cӵc trӏ do chúng tҥo thành quan sát ÿѭӧc ӣ ÿӝ sâu 1000-2000 m vӟi ÿӝ muӕi tӯ 35 ÿӃn 36 %o.

C͹c ÿ̩i ÿ͡ mu͙i H͛ng H̫i - P͇chxic là hiӋn tѭӧng tѭѫng tӵ cӫa cӵcÿҥi Ĉӏa Trung Hҧi Nó ÿѭӧc tҥo thành chӫ yӃu bҵng nѭӟc mang ra tӯ biӇnHӗng Hҧi, ÿӝ muӕi rҩt cao (tӯ 37 %oӣ phía nam ÿӃn 41 %oӣ phía bҳc) Bҳtÿҫu tӯ vӏnh Aÿen nó ÿã giҧm xuӕng tӟi 35,7-36 %o Nѭӟc biӇn Hӗng HҧicNJng lan truyӅn dҥng dҧi quҥt khi ra tӟi ÿҥi dѭѫng tҥi ÿӝ sâu 600-800 m VӅphía ÿông, ÿӝ muӕi cao (35-35,2 %o) lan rӝng tӟi tұn bӡ bán ÿҧo Trung Ҩn,

vӅ phía nam - ÿӃn 5oS và vӅ phía tây nam - ÿӃn tұn eo biӇn Môzămbic

C ͹c ÿ̩i ÿ͡ mu͙i ÿͣi sâu chӍ biӇu hiӋn ӣ phҫn ÿông bҳc Ĉҥi Tây Dѭѫng, ӣ ÿây nhӡ quá trình nѭӟc ҩm và mһn do hҧi lѭu Bҳc Ĉҥi Tây Dѭѫng

mang ÿӃn bӏ nguӝi lҥnh mҥnh, ÿӕi lѭu mұt ÿӝ phә biӃn hҫu nhѭ tӟi toàn bӅ

dày ÿҥi dѭѫng Cӵc trӏ sâu quan sát thҩy tӯ 45 ÿӃn 60oN.Ӣ khoҧng giӳa 25

và 45oN cӵc trӏ này bӏ mӡ nhҥt bӣi nhӳng chuyӇn ÿӝng giáng trong hӋ thӕng

xoáy nghӏch cұn chí tuyӃn và xuҩt hiӋn lҥi trong dҧi 20-25oNӣ ÿӝ sâu 1

200-1 500 m ĈӃn xích ÿҥo, cӵc trӏ hҥ thҩp xuӕng tӟi 2 000 m vӟi ÿӝ muӕi gҫn

bҵng 35 %o, còn ӣ vùng chí tuyӃn nam nó thҩp hѫn nӳa (3000-3500 m) Ӣ

Nam Cӵc ÿӝ sâu phân bӕ cӵc trӏ ÿӝ muӕi dҫn dҫn nâng lên trên hѭӟng tӟi lөc

ÿӏa do sӵ áp ÿҧo cӫa chuyӇn ÿӝng thăng trong các hӋ thӕng xoáy thuұn Ӣ

gҫn front cұn Nam Cӵc, nó nâng lên ÿӃn ÿӝ sâu 2 500-3 000 m, còn ӣ dҧi

phân kì Nam Cӵc - tӟi 800-1000 m Nѭӟc sâu Bҳc Ĉҥi Tây Dѭѫng ÿѭӧc hҧi

lѭu vòng quanh Nam Cӵc mang vӅ phía ÿông, ÿi vào các phҫn phía nam cӫa

Ҩn Ĉӝ Dѭѫng và Thái Bình Dѭѫng

Hình 6.4 Phân vùng Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi theo ÿһc ÿiӇm phân bӕ thҷng ÿӭng

cӫa ÿӝ muӕi (các kí hiӋu trong chính văn) (theo V.N Stepanov)

Vì phân bӕ thҷng ÿӭng cӫa ÿӝ muӕi khá phӭc tҥp, nên trong hӋ thӕng

phân loҥi theo ÿiӅu kiӋn phân tҫng ngѭӡi ta phân chia ra 11 kiӇu (bҧng 6.3),

vùng phân bӕ cӫa các kiӇu trên Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi ÿѭӧc biӇu diӉn trên hình 6.4

Ki͋u xích ÿ̩o - chí tuy͇n (ɗT)ÿһc trѭng bӣi nhӳng giá trӏ ÿӝ muӕi hѫigiҧm trong lӟp mһt do giáng thӫy vѭӧt trӝi bӕc hѫi, mӝt cӵc ÿҥi bên dѭӟimһt tҥi ÿӝ sâu 100-150 m, nêm muӕi biӇu lӝ yӃu và ӣ dѭӟi ÿӝ sâu 500 m ÿӝmuӕi phân bӕ hҫu nhѭ ÿӗng ÿӅu KiӇu này không xuҩt hiӋn ӣ Ĉҥi Tây Dѭѫng Có ba phө kiӇu:ɗTc,ɗTɸ,ɗTɜ và chӍ quan sát thҩy ӣ Thái Bình Dѭѫng

Ki͋u Bengal (Ȼɝ) có nhiӅu nét tѭѫng tӵɗT, song trong kiӇu này không

có cӵc ÿҥi dѭӟi mһt, còn ÿӝ muӕi cӫa nѭӟc ÿӟi sâu thì hѫi tăng, ngѭӧc lҥivӟi kiӇuɗT

Ki͋u chí tuy͇n (T) chiӃm nhӳng vùng rӝng lӟn cӫa Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi,

ÿӝ muӕi lӟp mһt hѫi tăng, cӵc ÿҥi dѭӟi mһt và cӵc tiӇu trung gian biӇu hiӋnrҩt rõ nét

Ki͋u chí tuy͇n trung tâm ÿ̩i d˱˯ng (CɪT) phân bӕ ӣ trung phҫn các ÿҥi dѭѫng tҥi vùng cӵc ÿҥi hiӋu bӕc hѫi - giáng thӫy Vì vұy, kiӇu này có ÿӝmuӕi cao nhҩt trong lӟp mһt, giҧm ÿӅu ÿӃn ÿӝ sâu 800-1000 m và tăng chұm

ӣ phía dѭӟi 1000 m

Ki͋u chí tuy͇n phía ÿông (ȼT) khác vӟi kiӇu chí tuyӃn chính bӣi sӵphân bӕ ÿӝ muӕi ÿӗng ÿӅu trong lӟp 500 m bên trên do nhӳng chuyӇn ÿӝngthăng cѭӡng ÿӝ mҥnh gây nên

Ki͋u c̵n Ĉ͓a Trung H̫i (ɉp) hình thành tӯ nѭӟc ÿӝ muӕi cao và tѭѫng ÿӕi nóng tӯ các biӇn Ĉӏa Trung Hҧi và Hӗng Hҧi, vӏnh PӃchxic ÿѭӧc mang

ra ÿҥi dѭѫng KiӇu này ÿһc trѭng bӣi mӝt cӵc ÿҥi ÿӝ muӕi trung gian thӇhiӋn rõ nét Theo ÿһc ÿiӇm ÿӏa phѭѫng, nó ÿѭӧc chia thành mӝt sӕ phө kiӇu: phө kiӇu vӏnh PӃchxic (ɉpc), phө kiӇu tây Hӗng Hҧi (ɉpɡ), phө kiӇu ÿông Hӗng Hҧi (ɉpɜ), phө kiӇu nam Hӗng Hҧi (ɉpɸ) và phө kiӇu Ĉӏa Trung Hҧi(Cp)

Ki͋u c̵n chí tuy͇n (CɛT) có phân bӕ ÿӗng nhҩt ÿӝ muӕi trong lӟp 200

m bên trên và nêm muӕi rõ nét trѭӟc 1000 m

Ki͋u B̷c Ĉ̩i Tây D˱˯ng (CȺ) ÿѭӧc hình thành dѭӟi tác ÿӝng cӫa

dòng chҧy Bҳc Ĉҥi Tây Dѭѫng mang nѭӟc cұn chí tuyӃn nóng và ÿӝ muӕi

cao tӟi vùng phía bҳc ÿҥi dѭѫng này KiӇu này ÿһc trѭng bӣi ÿӝ muӕi cao

trong các lӟp nѭӟc mһt và trung gian, phân tҫng yӃu và không tӗn tҥi nhӳng

cӵc trӏ nhiӋt muӕi

Ki͋u Nam Thái Bình D˱˯ng (ɘT) là hiӋn tѭӧng tѭѫng tӵ cӫaCȺ, tuy

nhiên ÿӝ muӕi cӫa nó thҩp hѫn nhiӅu Nét khác biӋt nӳa là xáo trӝn ÿӕi lѭu

vào thӡi kì lҥnh lan truyӅn tӟi ÿӝ sâu cӫa cӵc ÿҥi trung gian

Ki͋u c̵n c͹c (Cɛɉ) có phân tҫng tѭѫng ÿӕi yӃu, nѭӟc mһt và trung

gian nhҥt ÿi nhiӅu làm tăng graÿien thҷng ÿӭng trong lӟp bên trên Nѭӟc các

tҫng sâu có phân bӕ ÿӝ muӕi ÿӗng nhҩt

Bҧng 6.3 Giá trӏ ÿӝ muӕi trung bình cӫa các kiӇu phân bӕ, %o

6.2.3 Mұt ÿӝ nѭӟc

Nhѭ ÿã nhұn xét, do mұt ÿӝ phө thuӝc phi tuyӃn vào nhiӋt ÿӝ và ÿӝmuӕi, nên ÿã nҧy sinh mӝt loҥt hiӋu ӭng trong khi hòa trӝn nhӳng khӕi nѭӟckhác nhau Tuy nhiên, khi phân tích vƭ mô và ÿһc biӋt phân tích khí hұu thì tính phi tuyӃn này ÿӕi vӟi các vùng khѫi ÿҥi dѭѫng có thӇ bӓ qua Vì vұy,trong phép xҩp xӍ bұc nhҩt phân bӕ thҷng ÿӭng cӫa mұt ÿӝ là kӃt quҧ cӝngcác phân bӕ thҷng ÿӭng cӫa nhiӋt ÿӝ và ÿӝ muӕi Ĉѭѫng nhiên là nhiӋt ÿӝgóp phҫn áp ÿҧo vào sӵ hình thành trѭӡng mұt ÿӝ Ngoҥi trӯ nhӳng vùng vƭ

ÿӝ cao, nѫi có băng biӇn và dòng bӭc xҥ tӟi trong năm không lӟn cNJng nhѭnhӳng vùng cөc bӝ có nѭӟc sông hòa trӝn vӟi nѭӟc biӇn làm chênh lӋch ÿӝmuӕi mӝt cách ÿӝt ngӝt

Lӟp tӵa ÿӗng nhҩt bên trên vӅ mұt ÿӝ ÿѭӧc gӑi là lӟp ÿҷng mұt ÿӝ Ĉӝdày cӫa nó thѭӡng ÿѭӧc chҩp nhұn bҵng cӵc tiӇu trong hai giá trӏ ÿӝ dày lӟpÿҷng nhiӋt và lӟp ÿҷng muӕi Vì vұy, vӅ trung bình trong năm ÿӝ dày lӟpÿҷng mұt ÿӝ nhӓ hѫn các ÿӝ dày tѭѫng ӭng cӫa lӟp ÿҷng nhiӋt và lӟp ÿҷngmuӕi

Dѭӟi lӟp ÿҷng mұt ÿӝ là lͣp ÿ͡t bi͇t, hay nêm m̵t ÿ͡ mùa, lӟp này hình thành trong quá trình ÿӕt nóng bӭc xҥ các lӟp nѭӟc mһt vào thӡi kì xuân hè Nhӳng qui luұt chӫ yӃu cӫa nó thӵc tӃ trùng hӧp vӟi nêm nhiӋt mùa ÿӕi vӟi phҫn lӟn Ĉҥi Dѭѫng ThӃ giӟi, song cѭӡng ÿӝ có thӇ biӃn ÿәi tùy thuӝc nhӳng ÿһc ÿiӇm ÿӏa phѭѫng trong phân bӕ ÿӝ muӕi NӃu nhӳng quá trình vұt lý nào ÿó (thí dө, bình lѭu các khӕi nѭӟc ÿӝ muӕi cao bӣi dòngchҧy) làm tăng ÿӝ muӕi vӟi ÿӝ sâu trong lӟp nêm nhiӋt, thì nó làm tăng graÿien thҷng ÿӭng cӫa mұt ÿӝ và do ÿó, tăng cѭӡng nêm mұt ÿӝ mùa Trong trѭӡng hӧp ngѭӧc lҥi, khi ÿӝ muӕi giҧm vӟi ÿӝ sâu, thì nêm mұt ÿӝ mùa suy

Tình hình ӣ các vùng cӵc có khác Ӣ ÿây nêm nhiӋt mùa không tӗn tҥi

và sӵ hình thành nêm mұt ÿӝ mùa là do nêm muӕi mùa hình thành trong quá

trình tan băng biӇn và giáng thӫy Ngoài ra, nêm mұt ÿӝ rҩt әn ÿӏnh ÿѭӧc tҥo

thành ӣ nhӳng vùng hòa trӝn nѭӟc sông và nѭӟc biӇn Trong mӝt sӕ trѭӡng

hӧp riêng nêm mұt ÿӝ này không chӍ gây trӣ ngҥi cho sӵ xáo trӝn thҷng ÿӭng

mà còn cho chuyӇn ÿӝng cӫa tҫu

Sӵ hình thành nêm mұt ÿӝ sâu vƭnh cӱu cNJng diӉn ra ÿҥi thӇ nhѭ vұy,

nêm mұt ÿӝ vƭnh cӱu trùng hӧp vӟi nêm nhiӋt chính vӅ nhӳng nét chung Vai

trò cӫa ÿӝ muӕi dүn tӟi hoһc làm tăng cѭӡng nêm mұt ÿӝ vƭnh cӱu khi ÿӝ

muӕi tăng vӟi ÿӝ sâu, hoһc làm suy yӃu nó khi ÿӝ muӕi giҧm vӟi ÿӝ sâu

Trong bҧng 6.4 dүn phân bӕ thҷng ÿӭng cӫa mұt ÿӝ qui ѭӟc ÿӕi vӟi

phҫn phía bҳc và phҫn phía nam cӫa Ĉҥi Tây Dѭѫng và Thái Bình Dѭѫng có

thӇ làm chӍ sӕ vӅ hѭӟng trao ÿәi nѭӟc qua xích ÿҥo Nhѭ ÿã thҩy tӯ bҧng

này, mұt ÿӝ nѭӟc trung bình ӣ phҫn phía bҳc Ĉҥi Tây Dѭѫng bên trên ÿӝ sâu

1 000 m tӓ ra thҩp hѫn mұt ÿӝ nѭӟc ӣ phҫn phía nam, còn ӣ các ÿӝ sâu lӟn

hѫn 1000 m - ngѭӧc lҥi

B ҧng 6.4 Phân bӕ thҷng ÿӭng mұt ÿӝ qui ѭӟc cӫa các lӟp nѭӟc

ӣ phҫn phía bҳc và phҫn phía nam các ÿҥi dѭѫng

Ĉҥi Tây Dѭѫng Thái Bình D ѭѫng

6.3 Khái ni Ӌm vӅ các khӕi nѭӟc Phân ÿӏnh các khӕi nѭӟc trên cѫ sӣ phân tích TS

Sӵ biӃn thiên theo ÿӟi cӫa các ÿiӅu kiӋn tӵ nhiên, cӫa ÿһc ÿiӇm phân bӕnăng lѭӧng mһt trӡi, trao ÿәi nhiӋt và nѭӟc, sӵ hiӋn diӋn cӫa các hӋ thӕng hoàn lѭu vƭ mô vӟi ÿһc thù chuyӇn ÿӝng phѭѫng ngang và phѭѫng thҷng ÿӭng là nguyên nhân hình thành các khӕi nѭӟc vӟi mӝt tұp hӧp xác ÿӏnh các ÿһc trѭng tӵa dӯng

Theoÿӏnh nghƭa cӫa A.Ĉ Ĉobrѫvolski, khӕi nѭӟc là mӝt thӇ tích nѭӟctѭѫng ÿӕi lӟn, hình thành ӣ mӝt vùng ÿҥi dѭѫng nhҩt ÿӏnh, có phân bӕ các ÿһc trѭng vұt lý, hóa hӑc và sinh hӑc hҫu nhѭ không ÿәi và liên tөc trong mӝt khoҧng thӡi gian dài, tҥo thành mӝt phӭc hӋ và lan truyӅn nhѭ mӝt thӇthӕng nhҩt

Nhѭ vұy, tính chҩt hҫu nhѭ không ÿәi cӫa các ÿһc trѭng trong không gian và thӡi gian là nét phân biӋt chӫ yӃu cӫa các khӕi nѭӟc CNJng cҫn phҧilѭu ý rҵng khӕi nѭӟc phҧn ánh nhӳng ÿһc ÿiӇm ÿӏa lý tӵ nhiên cӫa vùng hình thành, ӣ ÿó nó nhұn ÿѭӧc nhӳng tính chҩt ÿһc trѭng cӫa mình, cNJng nhѭnhӳng con ÿѭӡng lan truyӅn Tҥi các biên giӳa nhӳng khӕi nѭӟc hình thành

các ÿͣi front, trong ÿó graÿien cӫa các ÿһc trѭng có giá trӏ lӟn khi chuyӇn tӯmӝt khӕi nѭӟc này sang khӕi nѭӟc khác Trong trѭӡng hӧp các graÿien ÿһcbiӋt lӟn, ranh giӟi giӳa các khӕi nѭӟc có thӇ có dҥng mӝt mһt phân cách, hay

m ̿t front.

Vì có nhӳng khó khăn trong viӋc xác ÿӏnh nhiӅu ÿһc trѭng hóa hӑc và

sinh hӑc, ÿӃn nay vүn rҩt khó nhұn ÿӏnh nhӳng ÿһc trѭng nào là quan trӑng

hѫn, nhӳng ÿһc trѭng nào ít quan trӑng hѫn dѭӟi góc ÿӝ ÿӇ phân ÿӏnh mӝt

khӕi nѭӟc ĈiӅu này gây trӣ ngҥi cho viӋc phân ÿӏnh các khӕi nѭӟc mӝt cách

ÿѫn trӏ Vì vұy, thông thѭӡng ÿӇ phân ÿӏnh các khӕi nѭӟc ngѭӡi ta chӍ sӱ

dөng dӳ liӋu vӅ nhiӋt ÿӝ và ÿӝ muӕi, mһc dù nhӳng dӳ liӋu này không phҧi

bao giӡ cNJng là ÿӫ ÿӇ phân ÿӏnh mӝt cách tin cұy

Nhӡ biӇu ÿӗ T  có thӇ biӇu diӉn nhӳng hình tѭӧng ÿӗ hӑa sau ÿây:S

ÿѭӡng thҷng hòa trӝn biӇu diӉn sӵ hòa trӝn cӫa hai khӕi nѭӟc; tam giác hòa

trӝn dùng ÿӇ phân tích sӵ hòa trӝn cӫa ba khӕi nѭӟc; ÿѭӡng cong T bҩtS

kì (ÿѭӡng cong hòa trӝn) phҧn ánh quá trình hòa trӝn nѭӟc chѭa hoàn toàn

Ta xét hai khӕi nѭӟc ÿӗng nhҩt A và vӟi nhiӋt ÿӝ và ÿӝ muӕi tuҫn

tӵ bҵng và Trên biӇu ÿӗ T

B S

Trong ÿiӅu kiӋn hòa trӝn hoàn toàn các khӕi nѭӟc, nhiӋt ÿӝ và ÿӝ muӕi

cӫa hӛn hӧp sӁ ÿѭӧc xác ÿӏnh bҵng các công thӭc sau:

2 2 1

1m T m T

T  , (6.1)

2 2 1

1m S m S

Ӌt ÿӝ và ÿӝ muӕi tuҫn tӵ là T1 S1 T2 ,S2 và T3 ,S3 Trên biӇu ÿӗ

S

T (hình 6.6) nhӳng chӍ sӕ cӫa ba khӕi nѭӟc này nӃu không nҵm trên mӝtÿѭӡng thҷng thì tҥo thành mӝt tam giác hòa trӝn Sҧn phҭm hòa trӝn hoàn toàn ba khӕi n

có nhi

ѭӟc sӁ có nhiӋt ÿӝ và ÿӝ muӕi ÿѭӧc xác ÿӏnh bҵng các công thӭc hòa trӝn:

T m T m T m

T1 1 2 2  3 3 ,

S m S m S m

S1 1 2 2  3 3 , (6.3) trongÿó m Ӎ phҫn cӫa ba khӕi nѭӟc tham gia hòa trӝn, trong

1m m

KӃt quҧ hòa trӝn àn toàn ba khӕi nѭӟc sӁ ÿѭӧc biӇu diӉn bҵng mӝt

ÿiӇm vӟi các tӑa ÿӝ (T , ) n S ҵm bên trong tam giác hòa trӝn ĈӇ thuұn tiӋn

cho viӋc xác ÿӏnh tѭѫng quan cӫa tӯng khӕi nѭӟc so vӟi các khӕi nѭӟc hòa

trӝn, cҫn chia các cҥnh cӫa tam giác hòa trӝn thành 10 phҫn và nӕi các ÿiӇm

chia bҵng nhӳng ÿѭӡng thҷng song song vӟi mӛi cҥnh cӫa tam giác ViӋc sӱ

dөng lѭӟi này ÿӇ xác ÿӏnh hàm lѭӧng (bҵng phҫn trăm cӫa tӯng khӕi nѭӟc

ӧc biӇu thӏ trӵc qu n trên hình 6.6 Thí d ҥi ÿiӇm a có 10 % kh c

1 m m m

Tӯ các phѭѫng trình (6.1), (6.2) dӉ dàng c ÿӏnh các giá trӏ

,,3 3 2 2 1 1

3 3 2 2 1 1

T m T m T m T

T và S

tѭѫng ng v i mӝt ÿiӇm bҩt kì cӫa hӛn hӧpӭ ӟ M , theo dӳ liӋu vӅ các k i

nѭӟc

hӕ

A và B Ta nhұn thҩy rҵng các giá trӏ nhiӋt ÿӝ và ÿӝ muӕi ӣÿiӇm M

liên hӋ vӟi nhau bҵng mӕi phө thuӝc ÿѫn trӏ

1 2 1

Ĉӗng thӡi thѭӡng xuҩt hiӋn bài toán xác ÿӏnh thành phҫn tӍ lӋ (phҫn

trăm) cӫa tӯng khӕi nѭӟc trong sӕ các khӕi nѭӟc cӫa hӛn hӧp theo nhӳng giá

trӏ cӫa các chӍ s

1 2 2 1 1

2 2 1 1





m m

T m T m T

2 1

1 2 2

1

2

1 ,

T T

T T m T

T

T T m

Ta xét thí dө cө thӇ Giҧ sӱ ӣ vùng nào ÿó tҥi mһt ÿҥi dѭѫng ta có khӕi

Yêu cҫu xác ÿӏnh các ÿһc trѭng cӫa khӕi nѭӟc ӣ ÿiӇm

)

%35 ,C20

M tҥi ÿӝ sâu 40 m NӃu chҩp nhұn các ÿiӇm A và B là tâm cӫa các khӕi nѭӟc, dӉ dàng thҩyrҵng ӣ ÿiӇm M ÿã hòa trӝn 60 % khӕi A và 40 % khӕi B ThӃ nhӳng giá trӏnày vào các công thӭc (6.1) và (6.2), ta tìm ÿѭӧc ӣ ÿiӇm M nhiӋt ÿӝ nѭӟcbҵng 18,4oC và ÿӝ muӕi bҵng 34,5 %o.

Cácÿһc trѭng trong trѭӡng hӧp hòa trӝn ba khӕi nѭӟc cNJng ÿѭӧc xác ÿӏnh bҵng cách tѭѫng tӵ

Phҧi lѭu ý rҵng trong ÿiӅu kiӋn thӵc thѭӡng không quan sát thҩy sӵ hòa trӝn hoàn toàn các khӕi nѭӟc Tҥi vì bên cҥnh quá trình xáo trӝn, hѭӟng tӟisan bҵng nhiӋt ÿӝ và ÿӝ muӕi, trong ÿҥi dѭѫng còn có nhӳng quá trình duy trì các giá trӏ ban ÿҫu cӫa chúng, tӭc nhӳng quá trình tҥo ra các khӕi nѭӟc Trѭӟc hӃt, ÿó là các quá trình trao ÿәi nhiӋt và ҭm vӟi khí quyӇn, bình lѭu và mӝt sӕ quá trình khác

KӃt quҧ là thay vì tam giác hòa trӝn, chúng ta có ÿѭӡng cong có thӇ có dҥng khá phӭc tҥp nӃu trong mӝt vùng ÿҥi dѭѫng nào ÿó theo phѭѫngthҷng ÿӭng có chӭa nhiӅu khӕi nѭӟc khác nhau Ĉѭӡng cong TS ÿѭӧcxây dӵng nhѭ sau Sӕ liӋu vӅ phân bӕ thҷng ÿӭng cӫa nhiӋt ÿӝ và ÿӝ muӕi tҥimӝt trҥm hҧi văn nào ÿó ÿѭӧc ÿѭa lên biӇu ÿӗ T S

S

T

 Ghi các giá trӏ ÿӝ sâu tҫng quan trҳc vào bên cҥnh các chӍ sӕ nhiӋt muӕi tѭѫng ӭng và nӕi tҩt cҧ các ÿiӇm bҵng mӝt ÿѭӡng cong ÿӅu ta sӁ nhұn ÿѭӧc ÿѭӡng cong T (hình S

Tӯ (6.5) ta có

1 Ranh giӟi giӳa hai khӕi nѭӟc là ÿӝ sâu tҥi ÿó hàm lѭӧng (bҵng %) xácÿӏnh theo ÿѭӡng thҷng hòa trӝn hoһc tam giác hòa trӝn bҵng 50 % ÿӕivӟi tӯng khӕi nѭӟc