Hải dương học đại cương - Chương 1 ppt

Các ÿһc trѭng trҳc lѭӧng hình thái hӑc và sӵ phân chia Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi Ngѭӡi ta phân chia Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi thành các ÿҥi dѭѫng riêng biӋt xuҩt phát tӯ nhӳng dҩu hiӋu sau theo tuҫn

Kusto”

Dƭ nhiên, nhӳng thành tӵu cӫa hҧi dѭѫng hӑc hiӋn ÿҥi không chӍ giӟi

hҥn ӣ nhӳng gì ÿã liӋt kê trong tәng quan tóm tҳt này Song thұm chí tӯ ÿó

ÿã thҩy rҵng xét vӅ khӕi lѭӧng các công trình thӵc nghiӋm, vӅ ÿӝ sâu cӫa các

khҧo sát lí thuyӃt và trình ÿӝ ӭng dөng thӵc tiӉn nhӳng kӃt quҧ khoa hӑc,

ngành hҧi dѭѫng hӑc nѭӟc Nga ÿã tӯng giӳ mӝt trong nhӳng vӏ trí dүn ÿҫu

trên thӃ giӟi trong mӝt thӡi kì dài Nhѭng ӣ nhӳng năm 90 công cuӝc nghiên

cӭu khҧo sát biӇn và ÿҥi dѭѫng bӏ cҳt giҧm ÿӝt ngӝt trѭӟc hӃt vì nhӳng lí do

kinh tӃ, nhiӅu chѭѫng trình khoa hӑc cѫ bҧn bӏ bãi bӓ Dù sao thì nhӳng

nghiên cӭu lí thuyӃt vүn tiӃp tөc, tiӅm lӵc cӫa các nhà khoa hӑc hҧi dѭѫng

hӑc nѭӟc Nga vүn giӳ ӣ mӭc khá cao Vì vұy không nghi ngӡ rҵng trong thӃ

kӍ 21, sau khi khҳc phөc khӫng hoҧng kinh tӃ, sӁ lҥi bҳt ÿҫu bình minh cӫa

các khҧo sát hҧi dѭѫng hӑc, bӣi lӁ, tѭѫng lai nhân loҥi gҳn liӅn vӟi công cuӝc

chinh phөc và sӱ dөng hӧp lí tài nguyên Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi

Ch ѭѫng 1 Nhӳng dүn liӋu tәng quát vӅ Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi

1.1 Phân b ӕ nѭӟc và lөc ÿӏa trên Trái Ĉҩt

DiӋn tích bӅ mһt cӫa Trái Ĉҩt bҵng 510 triӋu km2 361,3 triӋu km2, hay

71 % diӋn tích này ÿѭӧc bao phӫ bӣi nѭӟc Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi, trong khi

diӋn tích ÿҩt liӅn bҵng 149 triӋu km2, hay 29 % Nhѭ ÿã biӃt, nѭӟc và ÿҩt liӅn

phân bӕ trên ÿӏa cҫu rҩt không ÿӅu Ӣ bҳc bán cҫu phҫn lөc ÿӏa là 100 triӋu

km2, hay 39 %, còn ӣ nam bán cҫu - 49 triӋu km2, hay 19 % DiӋn tích mһt

nѭӟc ӣ bҳc bán cҫu bҵng 155 triӋu km2, tӭc 61 %, còn ӣ nam bán cҫu - 206

triӋu km2, hay 81 % Sӵ phân bӕ nѭӟc và ÿҩt không ÿӅu có giá trӏ lӟn ÿӕi vӟi

phân bӕ các hӧp phҫn cân bҵng nhiӋt và nѭӟc, hình thành hoàn lѭu chung cӫa khí quyӇn và ÿҥi dѭѫng cNJng nhѭ ÿӕi vӟi nhӳng quá trình hành tinh và qui mô khu vӵc khác

Các lөc ÿӏa làm thành mһt ÿҩt bӏ tách rӡi nhau ÿáng kӇ Theo mӝt nghƭanhҩt ÿӏnh có thӇ xem chúng nhѭ nhӳng ÿҧo khәng lӗ, vì tӯ mӑi phía chúng ÿѭӧc bao quanh bӣi không gian nѭӟc ChӍ có nѭӟc các ÿҥi dѭѫng là tҥothành mӝt không gian nѭӟc liên tөc trên mһt ÿӏa cҫu, mà I M Sokanski gӑi

Nhӳng dүn liӋu vӅ diӋn tích cӫa các ÿҥi dѭѫng thuӝc tӯng ÿӟi vƭ ÿӝrӝng 5 ÿӝ cӫa ÿӏa cҫu ÿѭӧc dүn trong bҧng 1.1 DӉ dàng nhұn ra sӵ phân hóa ÿáng kӇ vӅ phân bӕ các ÿҥi dѭѫng bên trong mӛi ÿӟi vƭ ÿӝ và ÿһc biӋt trên hѭӟng kinh tuyӃn Thұm chí Ĉҥi Tây Dѭѫng hҽp chiӅu ngang nhҩt, nhѭng ӣphía bҳc vƭ ÿӝ 55oNÿã trӣ nên rӝng hѫn Thái Bình Dѭѫng

Nѭӟc thuӝc sӕ các chҩt phә biӃn nhҩt trong tӵ nhiên Và nѭӟc tӵ nhiên

ÿa dҥng ÿӃn mӭc khó có thӇ nêu ra mӝt ÿӕi tѭӧng nào ÿó, kӇ cҧ thӵc và ÿӝngvұt, mà không chӭa nѭӟc ӣ dҥng này hoһc dҥng khác Vì vұy, khi nghiên cӭunѭӟc tӵ nhiên, ÿӇ tiӋn lӧi ngѭӡi ta ÿѭa ra khái niӋm thӫy quyӇn, ÿó là lӟp vӓliên tөc cӫa ÿӏa cҫu chӭa nѭӟc ӣ tҩt cҧ các trҥng thái tә hӧp (lӓng, rҳn và khí) trong phҥm vi Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi (ÿҥi dѭѫng quyӇn), thҥch quyӇn, băngquyӇn và khí quyӇn Biên phía dѭӟi cӫa thӫy quyӇn thѭӡng ÿѭӧc chҩp nhұn

là mһt Môhô, phân cách vӓ trái ÿҩt vӟi lӟp manti trên, còn biên phía trên

nҵm ӣ ÿӝ cao cӫa nút ÿӕi lѭu, cao hѫn ÿó thì ҭm lѭӧng cӫa khí quyӇn trӣ nên

bé không ÿáng kӇ và các phân tӱ nѭӟc ÿã chӏu tác ÿӝng cӫa quá trình phân rã quang hӑc

B ҧng 1.1 DiӋn tích các ÿӟi vƭ ÿӝ cӫa Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi, nghìn km

Tәng trӳ lѭӧng nѭӟc trong thӫy quyӇn bҵng 1386 triӋu km3 (bҧng 1.2)

Ĉѭѫng nhiên lѭӧng nѭӟc lӟn nhҩt nҵm trong Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi, lѭӧng này

bҵng 96,5 % tәng trӳ lѭӧng trong thӫy quyӇn Khí quyӇn chӭa ít nѭӟc nhҩt,

chӍ là 13000 km3, hay 0,001 %

Khác vӟi Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi và khí quyӇn, trên các lөc ÿӏa và trong

băng quyӇn có rҩt nhiӅu loҥi nѭӟc Nѭӟc lөc ÿӏa có thӇ phân chia thành nѭӟc

sông, nѭӟc hӗ, nѭӟc ÿҫm, nѭӟc trong ÿҩt màu, nѭӟc sinh hӑc và nѭӟc ngҫm

VӅ phҫn mình, nѭӟc ngҫm lҥi chia thành nѭӟc ngӑt, nѭӟc trӑng lӵc và nѭӟcmao dүn (xem bҧng 1.2)

33 ˜,

Trong thҧm tuyӃt thѭӡng trӵc thӇ tích nѭӟc thұm chí lӟn hѫn so vӟi trong

khiên băng Nam Cӵc Lѭu ý rҵng nӃu thҧm băng hiӋn tҥi trên Trái Ĉҩt tan

hoàn toàn thì mӵc nѭӟc Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi nâng lên 66 m, ÿiӅu ÿó sӁ dүn

tӟi nhӳng hұu quҧ khӫng khiӃp

Theo nhӳng quan niӋm hiӋn ÿҥi, tәng trӳ lѭӧng nѭӟc tӵ nhiên trong

thӡi kǤ dài ÿo bҵng nhӳng kӹ nguyên ÿӏa chҩt, thӵc tӃ không thay ÿәi, tӭc

lѭӧng nѭӟc ÿi ra tӯ lòng trái ÿҩt và tӯ khoҧng không vNJ trө tӟi mһt trái ÿҩt

rҩt nhӓ và hҫu nhѭ bù trӯ vӟi lѭӧng mҩt nѭӟc không hoàn lҥi do sӵ khuӃch

tán các khí ӣ nhӳng lӟp trên cӫa khí quyӇn vào vNJ trө ĈiӅu này có nghƭa

rҵng có thӇ xem thӫy quyӇn nhѭ mӝt hӋ ÿóng kín bên trong nó liên tөc diӉn

ra quá trình hoàn lѭu và phân bӕ lҥi nѭӟc tӵ nhiên

Mһc dù mһt nѭӟc áp ÿҧo trên Trái Ĉҩt, nhѭng tәng lѭӧng nѭӟc trên mһt

trái ÿҩt không quá lӟn so vӟi kích thѭӟc cӫa bҧn thân hành tinh ThӇ tích

nѭӟc cӫa Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi theo bҧng 1.2 bҵng 1,338 tӍ km3 Vì thӇ tích

Trái Ĉҩt bҵng khoҧng 1 075,31 tӍ km3, do ÿó thӇ tích Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi

bҵng khoҧng 1/800 thӇ tích cӫa Trái Ĉҩt NӃu biӇu diӉn lѭӧng nѭӟc cӫa Ĉҥi

dѭѫng ThӃ giӟi bҵng mӝt quҧ cҫu, thì bán kính cӫa nó sӁ bҵng 690 km, hay

0,11 bán kính trung bình cӫa Trái Ĉҩt (6 370 km)

1.2 Các ÿһc trѭng trҳc lѭӧng hình thái hӑc và sӵ phân

chia Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi

Ngѭӡi ta phân chia Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi thành các ÿҥi dѭѫng riêng biӋt

xuҩt phát tӯ nhӳng dҩu hiӋu sau (theo tuҫn tӵ mӭc ý nghƭa): hình dáng ÿѭӡng

bӡ các lөc ÿӏa và các ÿҧo, ÿӏa hình ÿáy, mӭc ÿӝ biӋt lұp cӫa các hҧi lѭu và

thӫy triӅu, mӭc ÿӝ biӋt lұp cӫa hoàn lѭu khí quyӇn, nhӳng ÿһc ÿiӇm phân bӕ

phѭѫng ngang và phѭѫng thҷng ÿӭng cӫa nhiӋt ÿӝ và ÿӝ muӕi

Trong mӝt thӡi gian dài Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi ÿѭӧc chia ra thành năm ÿҥi

dѭѫng: Ĉҥi Tây Dѭѫng, Thái Bình Dѭѫng, Ҩn Ĉӝ Dѭѫng, Bҳc Băng Dѭѫng

vàÿҥi dѭѫng Nam Cӵc HӋ thӕng phân chia này ÿã ÿѭӧc chҩp nhұn tӯ năm

1845 tҥi kì hӑp cӫa Hӝi ÿӗng Hӝi ÿӏa lý hoàng gia ӣ Luân Ĉôn, nhѭng mãi

tӟi năm 1893 mӟi ÿѭӧc công bӕ Trong các công trình sau ÿó cӫa O Kriummel và I.M Sokanski ÿã ÿӅ xuҩt chia ba ÿҥi dѭѫng: Ĉҥi Tây Dѭѫng, Thái Bình Dѭѫng, Ҩn Ĉӝ Dѭѫng Trong ÿó Bҳc Băng Dѭѫng ÿѭӧc gӝp vào Ĉҥi Tây Dѭѫng

Vì có nhӳng bҩt ÿӗng trong vҩn ÿӅ xác ÿӏnh ranh giӟi các ÿҥi dѭѫng, khi thành lұp Phòng thӫy ÿҥc quӕc tӃ ngѭӡi ta ÿã quyӃt nghӏ rҵng mӝt trong nhӳng nhiӋm vө cӫa phòng là xác ÿӏnh ranh giӟi các ÿҥi dѭѫng và biӇn nhҵmmөc ÿích ÿӇ cho các cөc thӫy ÿҥc quӕc gia thӯa nhұn và ÿѭa chúng vào nhӳng ҩn phҭm chính thӭc KӃt quҧ là năm 1928 ÿã xuҩt bҧn mӝt ҩn phҭmchuyên cӫa Phòng thӫy ÿҥc quӕc tӃ “Ranh giӟi các biӇn và ÿҥi dѭѫng”, trong

ÿó chҩp nhұn chia Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi thành bӕn ÿҥi dѭѫng Trong nhӳng thұp niên tiӃp sau ÿã tiӃn hành nhiӅu công viӋc làm chính xác các ranh giӟi

và kích thѭӟc các ÿҥi dѭѫng và biӇn Trong ҩn phҭm thӭ ba cӫa Phòng thӫyÿҥc quӕc tӃ (1953) vүn giӳ nguyên hӋ phân chia Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi thành bӕn ÿҥi dѭѫng: Ĉҥi Tây Dѭѫng, Thái Bình Dѭѫng, Ҩn Ĉӝ Dѭѫng và BҳcBăng Dѭѫng, nhѭng tӯng ÿҥi dѭѫng không bao gӗm các biӇn Ĉҥi Tây Dѭѫng và Thái Bình Dѭѫng ÿѭӧc chia thành hai phҫn: phҫn bҳc và phҫnnam, ranh giӟi giӳa hai phҫn ÿi qua ÿѭӡng xích ÿҥo Các eo nӕi hai biӇn hay haiÿҥi dѭѫng không bӏ chia ra làm hai phҫn, mà ÿѭӧc gӝp vào mӝt biӇn hay mӝt ÿҥi dѭѫng nào ÿó

Hӝi nghӏ hҧi dѭѫng hӑc quӕc tӃ lҫn thӭ hai (Matxcѫva, 1966) không ÿӗng ý vӟi quan ÿiӇm chính thӕng Tҥi hӝi nghӏ này khuyӃn cáo căn cӭ vào nhӳng ÿһc ÿiӇm chӃ ÿӝ thӫy văn phân chia thêm ÿҥi dѭѫng Nam Cӵc vӟi các ÿѭӡng biên ӣ gҫn nhӳng mNJi tұn cùng cӫa các lөc ÿӏa (châu Phi, Úc và Nam

Mӻ) và các ÿҧo gҫn nhҩt vӟi vӏ trí cӫa dҧi hӝi tө cұn nhiӋt ÿӟi Tuy nhiên, nhѭ ÿã nêu ӣ trên, khi phân chia Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi thành các ÿҥi dѭѫngriêng phҧi tính tӟi cҧ nhӳng nhân tӕ ý nghƭa khác (thí dө, ÿӏa hình ÿáy).Lѭu ý rҵng cho ÿӃn nay vүn chѭa kӃt thúc nhӳng tranh cãi trong giӟikhoa hӑc vӅ mӝt vҩn ÿӅ tѭӣng nhѭ ÿѫn giҧn là bao nhiêu ÿҥi dѭѫng trên Trái Ĉҩt Thí dө, có quan ÿiӇm cho rҵng Bҳc Băng Dѭѫng, do bӏ chia cҳt bӣi dãy

núi ngҫm cao thành nhiӅu bӝ phұn rҩt biӋt lұp và có các ÿiӅu kiӋn tӵ nhiên

ÿһc thù, tӓ ra gҫn gNJi vӟi các biӇn giӳa lөc ÿӏa hѫn là vӟi ÿҥi dѭѫng Tuy

nhiên, chúng ta sӁ tuân theo hӋ thӕng phân chia Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi truyӅn

thӕng thành Thái Bình Dѭѫng, Ĉҥi Tây Dѭѫng, Ҩn Ĉӝ Dѭѫng và Bҳc Băng

Dѭѫng

Ĉҥi Tây Dѭѫng trҧi dài theo hѭӟng kinh tuyӃn, các biên phía ÿông và

phía tây cӫa nó ÿѭӧc xác ÿӏnh rõ bӣi bӡ các lөc ÿӏa: ӣ phía tây là bӡ châu

Mӻ, phía ÿông là châu Âu và châu Phi Biên phía bҳc ÿi qua cӱa phía ÿông

cӫa eo Ĉevit (70oN), dӑc theo cұn nam cӫa Grinlan dӃn múi Nansen (68o15’

N, 29o30’ E) Tӯ mNJi Nansen biên nѭӟc ÿi ÿӃn cұn tây bҳc Aixѫlan và tiӃp

tөc ÿi qua quҫn ÿҧo Farer (ÿҧo Fugle) ÿӃn quҫn ÿҧo Sotland (ÿҧo

Makl-Flagg) và theo vƭ tuyӃn 61oN tӟi bӡ Na Uy

Lѭu ý rҵng trong văn liӋu nѭӟc ngoài các biӇn Grinlan và Na Uy

thѭӡng ÿѭӧc ghép vào Ĉҥi Tây Dѭѫng Tuy nhiên quan ÿiӇm ÿѭӧc thӯa nhұn

hѫn cҧ là các biӇn này phҧi thuӝc Bҳc Băng Dѭѫng Căn cӭ vào vӏ trí ÿһc

biӋt cӫa các biӇn Grinlan và Na Uy và chӃ ÿӝ thӫy văn phӭc tҥp cӫa chúng

trong hҧi dѭѫng hӑc nѭӟc ta các biӇn này cùng vӟi biӇn Baren thѭӡng ÿѭӧc

xem xét riêng biӋt vӟi Bҳc Băng Dѭѫng dѭӟi mӝt tên gӑi là thӫy vӵc Bҳc

Âu

Ӣ nam bán cҫu biên giӟi phía tây cӫa Ĉҥi Tây Dѭѫng ÿi qua eo Ĉreik

theo kinh tuyӃn mNJi Horn (68oW)ÿӃn bӡ Nam Cӵc, còn biên giӟi phía ÿông

- theo kinh tuyӃn mNJi Hҧo Vӑng (20oE) và cNJng tӟi bӡ Nam Cӵc

Thái Bình Dѭѫng có biên giӟi phía tây là bӡ châu Á Vӟi Ҩn Ĉӝ

Dѭѫng biên giӟi ÿi qua cӱa phía bҳc cӫa eo Malaka, bӡ tây ÿҧo Sumatra, bӡ

nam ÿҧo Java ÿӃn ÿҧo Timo TiӃp theo biên giӟi ÿi ÿӃn mNJi Londonderry

trên bӡ nѭӟc Úc, cӱa phía bҳc cӫa eo Basso giӳa Úc và ÿҧo Tasmania, bӡ

phía tây Tasmania ÿӃn mNJi Nam Dӑc theo kinh tuyӃn mNJi Nam (147oE) biên

giӟi nѭӟc ÿi tӟi tӡ châu Nam Cӵc

Biên giӟi phía ÿông cӫa Thái Bình Dѭѫng là bӡ Bҳc Mӻ và Nam Mӻ và

tiӃp tөc theo kinh tuyӃn mNJi Hocnѫ (68oE) tӟi Nam Cӵc Ranh giӟi vӟi Bҳc

Băng Dѭѫng ÿi theo vòng tròn Cӵc Bҳc, nhѭng các nhà hҧi dѭѫng hӑcthѭӡng chҩp nhұn chӛ hҽp và nông nhҩt cӫa eo Bering làm ranh giӟi - vӁ tӯmNJi Ĉeznhev ÿӃn mNJi Hoàng tӱ Wuelski

Ҩn Ĉӝ Dѭѫng: biên giӟi phía ÿông trùng vӟi biên giӟi phía tây cӫa

Thái Bình Dѭѫng, bҳt ÿҫu rӯ eo Malaka, còn biên giӟi phía tây trùng vӟibiên giӟi phía ÿông cӫa Ĉҥi Tây Dѭѫng tӯ mNJi Hҧo Vӑng tӟi châu Nam Cӵc.Biên giӟi phía bҳc là bӡ châu Á, còn biên giӟi phía nam - bӡ châu Nam Cӵc

Bҳc Băng Dѭѫng khác vӟi các ÿҥi dѭѫng khác, nó ÿѭӧc bao bӑc hoàn

toàn bӣi lөc ÿӏa Vì vұy, nhѭ ÿã nêu ӣ trên, trong mӝt sӕ công trình nó ÿѭӧcxem nhѭ mӝt thӫy vӵc giӳa lөc ÿӏa cӫa Ĉҥi Tây Dѭѫng Mһc dù vұy, tính chҩt cӫa các dòng chҧy, ÿһc ÿiӇm hoàn lѭu khí quyӇn và sӵ hình thành chӃ

ÿӝ thӫy văn là căn cӭ ÿӇ cho rҵng Bҳc Băng Dѭѫng có thӇ chia thành mӝt ÿҥidѭѫng riêng Ranh giӟi cӫa nó thӵc tӃ chúng ta ÿã mô tҧ khi xét các biên phía bҳc cӫa Ĉҥi Tây Dѭѫng và Thái Bình Dѭѫng

Theo kích thѭӟc các ÿҥi dѭѫng, ta có thӇ nhұn ÿѭӧc nhӳng ÿһc trѭngtrҳc lѭӧng hình thái cӫa chúng (bҧng 1.3) DӉ dàng thҩy rҵng diӋn tích Thái Bình Dѭѫng bҵng gҫn mӝt nӱa toàn diӋn tích Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi và lӟn hѫndiӋn tích tҩt cҧ các lөc ÿӏa và ÿҧo Thái Bình Dѭѫng cNJng là ÿҥi dѭѫng sâu nhҩt Trong thӡi gian chuyӃn khҧo sát cӫa tҫu nghiên cӭu khoa hӑc Nga

“Vitiaz” năm 1957, tҥi rãnh sâu Marian ÿã ÿo ÿѭӧc ÿӝ sâu lӟn nhҩt cӫa Ĉҥi

dѭѫng ThӃ giӟi bҵng 11 022 m

Ĉӭng thӭ hai vӅ kích thѭӟc là Ĉҥi Tây Dѭѫng, diӋn tích và thӇ tích nѭӟc cӫa nó bҵng khoҧng 0,25 lҫn so vӟi Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi Tәng diӋn tích các biӇn bҵng khoҧng 16 % diӋn tích ÿҥi dѭѫng Ĉӝ sâu lӟn nhҩt (8 742 m)

ÿo ÿѭӧc ӣ rãnh sâu Puecto-Riko

DiӋn tích Ҩn Ĉӝ Dѭѫng bҵng hѫn 0,2 lҫn diӋn tích Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi, trong ÿó phҫn diӋn tích các biӇn cӫa nó là 15 % Ĉӝ sâu lӟn nhҩt ( 7 209 m)

ÿo ÿѭӧc ӣ rãnh sâu Zonÿ

B ҧng 1.3 Các ÿһc trѭng trҳc lѭӧng hình thái chӫ yӃu cӫa Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi

và nh ӳng bӝ phұn cӫa nó DiӋn tích ThӇ tích Ĉҥi dѭѫng

nghìn km2 % nghìn km2 %

Ĉӝ sâu trung bình (m) Các ÿҥi dѭѫng

Thái Bình D ѭѫng 30 958 8,6 72 466 5,4 2 341

Ĉҥi Tây Dѭѫng 10 990 3,0 23 217 1,7 2 113

Bҳc Băng Dѭѫng 8 113 2,2 6 315 0,5 778

Ĉҥi dѭѫng nhӓ nhҩt là Bҳc Băng Dѭѫng, diӋn tích gҫn 12 lҫn nhӓ hѫn

so vӟi diӋn tích Thái Bình Dѭѫng, 6 lҫn nhӓ hѫn so vӟi Ĉҥi Tây Dѭѫng và 5

lҫn nhӓ hѫn so vӟi Ҩn Ĉӝ Dѭѫng Bҳc Băng Dѭѫng là ÿҥi dѭѫng duy nhҩt

nҵm gӑn trong vùng cӵc và do ÿó có chӃ ÿӝ thӫy văn ÿһc biӋt Ĉӝ sâu cӵc

ÿҥi cӫa nó bҵng 5 527 m

Nhӳng dүn liӋu chi tiӃt hѫn vӅ phân bӕ ÿӝ sâu trong các ÿҥi dѭѫng dүntrong bҧng 1.4 TӍ phҫn cӫa các ÿӝ sâu tѭѫng ÿӕi nhӓ - dѭӟi 500 m, chӍ là 9,6

% tәng diӋn tích Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi, trong ÿó phҫn thӅm lөc ÿӏa (tӟi

150-200 m) có giá trӏ thӵc tiӉn lӟn nhҩt ÿӕi vӟi loài ngѭӡi là dѭӟi 7 % Ĉӝ sâu các phҫn áp ÿҧo cӫa các ÿҥi dѭѫng (73,8 % toàn diӋn tích) bҵng 3000-6000m

Bҧng 1.4 Phân bӕ ÿӝ sâu ӣ các ÿҥi dѭѫng

Ĉҥi Tây Dѭѫng Thái Bình

Dѭѫng Ҩn Ĉӝ Dѭѫng Bҳc Băng Dѭѫng

Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi

nѭӟc trong ÿó không vѭӧt quá 35,0 % BiӇn lӟn nhҩt là biӇn Koran nҵm ӣ

gҫn bӡ tây nѭӟc Úc (4,07 triӋu km2), còn biӇn nhӓ nhҩt - Mramo, nҵm giӳa

biӇn Ĉӏa Trung Hҧi và Hҳc Hҧi DiӋn tích cӫa nó chӍ bҵng 12000 km2.Ĉӝ

sâu cӵc ÿҥi cӫa các biӇn cNJng nhұn thҩy ӣ biӇn Koran (10038 m) NӃu xét

cácÿӝ sâu trung bình, thì biӇn sâu nhҩt là biӇn Sulavesi (biӇn Selebes) BiӇn

nông nhҩt là biӇn Azov, ÿӝ sâu trung bình chӍ bҵng 7 m, ÿӝ sâu lӟn nhҩt -

13m

Theo vӏ trí phân bӕ và các ÿiӅu kiӋn ÿӏa lý tӵ nhiên, các biӇn ÿѭӧc phân

ra thành ba nhóm chính: biӇn nӝi ÿӏa, biӇn ven và biӇn giӳa các ÿҧo

VӅ phҫn mình các biӇn nӝi ÿӏa ÿѭӧc phân chia thành các biӇn giӳa ÿҩt

liӅn và các biӇn nӱa kín

vӟi ÿҥi dѭѫng hay biӇn khác bӣi mӝt hay mӝt sӕ eo biӇn Vì vұy nét ÿһc

trѭng cӫa nhӳng biӇn này là tính ÿһc thù cao vӅ các ÿiӅu kiӋn tӵ nhiên, tính

khép kín cӫa hoàn lѭu nѭӟc mһt và tính biӋt lұp trong phân bӕ ÿӝ muӕi và

nhiӋt ÿӝ Các biӇn giӳa ÿҩt liӅn có thӇ thuӝc loҥi giӳa các lөc ÿӏa (thí dө,

Hӗng Hҧi, Ĉӏa Trung Hҧi) và biӇn bên trong lөc ÿӏa (thí dө, biӇn Bantic, Hҳc

Hҧi)

dѭѫng bӣi các bán ÿҧo hay chuӛi ÿҧo Dƭ nhiên là sӵ trao ÿәi nѭӟc vӟi ÿҥi

dѭѫng diӉn ra tѭѫng ÿӕi tӵ do hѫn so vӟi các biӇn giӳa ÿҩt liӅn, tuy nhiên

tính ÿһc thù cӫa hoàn lѭu và phân bӕ các ÿһc trѭng vұt lý thӫy văn vүn ÿѭӧc

bҧo toàn Các biӇn nӱa kín gӗm biӇn Bering, biӇn Okhot, biӇn Nhұt Bҧn,

nhӳng biӇn này ngăn cách vӟi Thái Bình Dѭѫng bӣi các chuӛi ÿҧo Aleut,

Kurinski và Nhұt Bҧn

Ngѭӧc lҥi, các bi͋n ven không thâm nhұp sâu vào lөc ÿӏa và phân cách

vӟi ÿҥi dѭѫng bӣi các bán ÿҧo hoһc ÿҧo thӵc tӃ không cҧn trӣ quá trình trao

ÿәi nѭӟc Ĉҥi dѭѫng và lөc ÿӏa có ҧnh hѭӣng nhѭ nhau ÿӕi vӟi sӵ phân bӕ

cӫa nhiӋt ÿӝ, ÿӝ muӕi và sӵ hình thành hӋ thӕng dòng chҧy trong các biӇn

này Thuӝc loҥi biӇn ven có các biӇn ӣ thӫy vӵc Bҳc Băng Dѭѫng, ngoҥi trӯ

Bҥch Hҧi

Bҧng 1.5 Các ÿһc trѭng trҳc lѭӧng hình thái chӫ yӃu cӫa mӝt sӕ biӇn

Ĉӝ sâu BiӇn DiӋn tích

nghìn km2

ThӇ tích nѭӟc (nghìn km3)

Trung bình L ӟn nhҩt Thu ӝc Thái Bình Dѭѫng

Trung bình Lӟn nhҩt Thuӝc Ҩn Ĉӝ Dѭѫng

bӣi mӝt vòng cung ÿҧo, các ngѭӥng ngҫm trong các eo giӳa các ÿҧo hҫu nhѭ

không cҧn trӣ sӵ trao ÿәi nѭӟc tӵ do ChӃ ÿӝ thӫy văn trong các biӇn nhѭ

vұy gҫn vӟi chӃ ÿӝ ÿҥi dѭѫng, mһc dù có thӇ nhұn thҩy nhӳng khác biӋt ÿӏa

phѭѫng Các biӇn thuӝc quҫn ÿҧo Ĉông Ҩn Ĉӝ (Sulu, Sulavesi, Banÿa ) là

nhӳng biӇn giӳa các ÿҧo

Ĉѭѫng nhiên còn có nhӳng hӋ thӕng phân loҥi dùng các dҩu hiӋu khác

làm căn cӭ Thí dө, tùy thuӝc vào ÿӝ sâu trung bình cӫa các biӇn ngѭӡi ta

chia chúng thành biӇn nѭӟc nông và biӇn nѭӟc sâu Trong các biӇn nông ÿӝsâu không vѭӧt quá vài trăm mét, và chúng phân bӕ chӫ yӃu trong phҥm vi thӅm lөc ÿӏa Loҥi này gӗm Bҳc Hҧi, Hoàng Hҧi, Bolea Trong các biӇn sâu

ÿӝ sâu ÿҥt tӟi vài nghìn mét (thí dө, Hҳc Hҧi, Karibê, Okhot ) Các biӇnnѭӟc sâu thѭӡng hay phân bӕ gҫn các ÿai ÿӭt gãy cӫa vӓ trái ÿҩt và sӵ thành tҥo nhӳng thӫy vӵc biӇn này thѭӡng là do nhӳng chuyӇn ÿӝng thҷng ÿӭng lӟn cӫa mһt Trái Ĉҩt

Vӏnh - mӝt bӝ phұn cӫa biӇn hay ÿҥi dѭѫng hõm sâu vào ÿҩt liӅn,

nhѭng không bӏ ngăn cách vӟi ÿҥi dѭѫng hay biӇn bӣi các ÿҧo hoһc các ngѭӥng ÿáy và do ÿó có sӵ trao ÿәi nѭӟc tӵ do vӟi nhӳng bӝ phұn khác cӫabiӇn hay ÿҥi dѭѫng Ranh giӟi phía ÿҥi dѭѫng hay phía biӇn cӫa các vӏnh trong ÿa sӕ các trѭӡng hӧp chӍ có thӇ vӁ mӝt cách quy ѭӟc VӅ kích thѭӟc,các vӏnh ÿҥi dѭѫng có thӇ lӟn hѫn biӇn (thí dө, vӏnh Biskay, vӏnh Mêhicô, vӏnh Huÿzon) Tùy thuӝc nguӗn góc, hình dҥng và cҩu tҥo bӡ mà các vӏnh ÿѭӧc gán nhӳng tên ÿӏa phѭѫng nhѭ vӏnh, vNJng, hõm, fiord, liman )

ÿҧo hay bán ÿҧo cҧn trӣ sӵ trao ÿәi nѭӟc tӵ do Ӣ phía bҳc nѭӟc Nga nhӳng vӏnh hõm sâu vào ÿҩt liӅn và thѭӡng có các sông ÿә vào ÿѭӧc ngѭӡi ta gӑi là

Các vӏnh có bӡ ngoҵn nghèo, hҽp, hõm sâu vào ÿҩt liӅn, ÿѭӧc tҥo thành

do bào mòn băng hà ÿѭӧc gӑi là các fiord Các fiord phân bӕ ӣ miӅn bӡ Na

Uy, Niudilan, Aixѫlan Vӏnh Konski thuӝc loҥi mӝt fiord lӟn nhҩt

trình lún yӃu cӫa lөc ÿӏa Liman thѭӡng gһp ӣ bӡ các biӇn phѭѫng bҳc, trên ÿҧo Sakhalin, ӣ biӇn Azov và Hҳc Hҧi

ÿӑng trҫm tích dѭӟi dҥng doi cát ven bӡ và nӕi vӟi biӇn bҵng mӝt eo hҽp hay mӝt vùng biӇn giӳa lөc ÿӏa và rҥn san hô

B ҧng 1.6 Các ÿһc trѭng trҳc lѭӧng hình thái chӫ yӃu cӫa mӝt sӕ vӏnh

Ĉӝ sâu (m)

V ӏnh DiӋn tích

(km2)

Th Ӈ tích nѭӟc (nghìn km3) Ĉӝ sâu

trung bình Lӟn nhҩt Thuӝc Thái Bình Dѭѫng

Phҧi lѭu ý rҵng sӵ phân chia các bӝ phұn riêng biӋt cӫa Ĉҥi dѭѫng ThӃ

giӟi trong nhiӅu trѭӡng hӧp chӍ có tính chҩt qui ѭӟc và tӗn tҥi lӏch sӱ Mӝt sӕ

vùng cӫa Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi có cùng nhӳng tính phân cách biӋt lұp và

nhӳng nét ÿһc thù trong chӃ ÿӝ thӫy văn, trong mӝt sӕ trѭӡng hӧp ÿѭӧc gӑi

là các biӇn, nhѭng trong trѭӡng hӧp khác lҥi gӑi là các vӏnh Thí dө, theo hӋthӕng phân loҥi ÿã dүn trên ÿây thì vӏnh Mêhicô và vӏnh Huÿzon ÿúng ra

phҧi gӑi là các biӇn, trong khi ÿó biӇn Aravi lҥi giӕng vӟi vӏnh hѫn Các ÿһc

trѭng trҳc lѭӧng hình thái cӫa các vӏnh dүn trong bҧng 1.6

Bҧng 1.7 Các ÿһc trѭng trҳc lѭӧng hình thái chӫ yӃu cӫa mӝt sӕ eo biӇn

Kích thѭѫc Eo

Dài (km)

R ӝng (km)

Sâu (m)

Các thӫy vӵc liên kӃt

Thu ӝc Thái Bình Dѭѫng Bering 96 134 39 BiӇn Bering và biӇn Chukot

Laperuz 94 143 75 BiӇn Okhot và biӇn Nhҥt Bҧn

Tri Ӆu Tiên 324 240 87 BiӇn Ĉông Trung Hoa và biӇn Nhұt Bҧn

Ĉài Loan 398 212 114 BiӇn Ĉông Trung Hoa và biӇn Ĉông

Malaka 937 211 214 BiӇn Anÿaman và biӇn Ĉông

Torres 74 182 11 BiӇn Araphua và biӇn Koran

Magellan 575 46 124 Ĉҥi Tây Dѭѫng và Thái Bình Dѭѫng

Thuӝc Ĉҥi Tây Dѭѫng Ghibralta 59 39 956 Ĉӏa Trung Hҧi và Ĉҥi Tây Dѭѫng

La-Mansѫ 578 158 48 Bҳc Hҧi và Ĉҥi Tây Dѭѫng

Ĉan Mҥch 530 478 375 BiӇn Grinlan và Ĉҥi Tây Dѭѫng

Ĉevit 1 170 652 963 BiӇn Labraÿo và biӇn Baphin

Kabot 195 253 158 Vӏnh Saint Lavrentia và Ĉҥi Tây Dѭѫng

Floriÿa 651 118 629 Vӏnh Mêhicô và Ĉҥi Tây Dѭѫng

Iukatan 55 209 939 Vӏnh Mêhicô và biӇn Karibê

Ĉreik 460 986 3 111 Ĉҥi Tây Dѭѫng và Thái Bình Dѭѫng

B ҧng 1.7 (tiӃp)

Thu ӝc Ҩn Ĉӝ Dѭѫng Babel 109 50 111 BiӇn Hӗng Hҧi và vӏnh Aÿen

Man ÿiv-Bass 490 233 94 BiӇn Tasmania và vӏnh Granÿ Australia

Mozambic 1 760 789 2 250 (phân chia châu Phi và ÿҧo Maÿagaska)

Thuӝc Bҳc Băng Dѭѫng Hinlopen 172 48 36 BiӇn Baren và Bҳc Băng Dѭѫng

Malochkin-sa 98 4 10 BiӇn Baren và biӇn Karѫ

Iugo-sa 40 8 17 BiӇn Baren và biӇn Karѫ

Karѫ Vorota 33 61 25 BiӇn Baren và biӇn Karѫ

Vilkits 104 84 115 BiӇn Karѫ và biӇn Laptev

Sokanski 106 50 6 BiӇn Karѫ và biӇn Laptev

Ĉmitri Laptev 115 59 12 BiӇn Laptev và biӇn Ĉông Sibiri

Sanhikov 238 148 6 BiӇn Laptev và biӇn Ĉông Sibiri

Long 128 191 25 BiӇn Ĉông Sibiri và biӇn Chukot

Huÿzon 806 244 211 Vӏnh Huÿzon và eo Ĉevit

Eo biӇn là phҫn tѭѫng ÿӕi hҽp cӫa ÿҥi dѭѫng trҧi dài giӳa hai vùng ÿҩt

liӅn và nӕi hai thӫy vӵc liӅn nhau vӟi chӃ ÿӝ thӫy văn khác nhau Sӵ trao ÿәi

nѭӟc qua các eo là mӝt ÿһc trѭng quan trӑng nhҩt và phө thuӝc vào nhiӅu

nhân tӕ thuӝc hai nhóm Nhóm thӭ nhҩt gӗm các nhân tӕ hình thái hӑc: ÿӝ

trҧi dài, chiӅu rӝng và ÿӝ sâu cӫa eo Nhóm thӭ hai là các nhân tӕ thӫy văn

nhѭ các ÿһc ÿiӇm cҩu trúc nhiӋt muӕi cӫa các thӫy vӵc liên kӃt cNJng nhѭ chӃ

ÿӝ thӫy triӅu và gió

Tùy thuӝc vào nhӳng ÿһc ÿiӇm trao ÿәi nѭӟc, các eo chia thành năm

loҥi:

1) Các eo trong ÿó ӣ hai thӫy vӵc liên kӃt mұt ÿӝ nѭӟc khác nhau và

sinh ra hai dòng nѭӟc chҧy ngѭӧc chiӅu nhau (dòng mһt và dòng sâu) Eo

Ghibralta, Bopho, Huÿzon, Babel-Manÿiv là nhӳng thí dө vӅ loҥi eo biӇn

nhѭ vұy;

2) Các eo trong ÿó có sӵ phân chia theo phѭѫng thҷng ÿӭng cӫa hai

dòng nѭӟc ngѭӧc chiӅu nhau (eo Ĉan Mҥch, eo Ĉevit);

3) Các eo trong ÿó quan trҳc thҩy chuyӇn ÿӝng mӝt chiӅu cӫa nѭӟc diӉn

ra trong toàn thiӃt diӋn ngang dѭӟi ҧnh hѭӣng cӫa chênh lӋch mӵc nѭӟc thӫytƭnh trong hai thӫy vӵc liên kӃt (eo Iukatan, eo Ĉreik, eo Bering, eo Floriÿa);4) Các eo có ÿӝ sâu không lӟn và chuyӇn ÿӝng nѭӟc dao ÿӝng mҥnh do ҧnh hѭӣng cӫa hѭӟng gió (eo Torres, eo Ĉài Loan, eo Kerchen);

5) Các eo trong ÿó nhӳng hiӋn tѭӧng thӫy triӅu ÿóng vai trò chӫ yӃutrong sӵ trao ÿәi nѭӟc (eo Magellan, eo Neven)

Trong bҧng 1.7 thӇ hiӋn nhӳng ÿһc trѭng trҳc lѭӧng hình thái cӫa mӝt

sӕ eo biӇn quan trӑng trên Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi

1.3 Các ÿһc trѭng khí hұu cӫa các ÿҥi dѭѫngKhí hұu cӫa mӝt ÿҥi dѭѫng có thӇ hiӇu mӝt cách gҫn ÿúng là chӃ ÿӝ

thӫy văn cӫa nó, gӗm tұp hӧp mӝt sӕ quá trình và hiӋn tѭӧng ÿһc trѭng ÿҫy

ÿӫ nhҩt cho nhӳng tính chҩt vұt lý và hóa hӑc nѭӟc ÿҥi dѭѫng, ÿѭӧc lҩytrung bình trong khoҧng thӡi gian nhiӅu năm Nhӳng tham sӕ trҥng thái và các hiӋn tѭӧng cѫ bҧn bao gӗm: nhiӋt ÿӝ, ÿӝ muӕi và mұt ÿӝ nѭӟc, thӫytriӅu, hҧi lѭu, sóng gió và băng biӇn

Ngѭӡi ta phân biӋt khí hұu toàn cҫu và khí hұu ÿӏa phѭѫng cӫa ÿҥidѭѫng Khí hұu toàn cҫu ÿһc trѭng cho chӃ ÿӝ thӫy văn cӫa toàn Ĉҥi dѭѫngThӃ giӟi nói chung, còn khí hұu ÿӏa phѭѫng là khí hұu cӫa nhӳng bӝ phұnriêng cӫa nó, trong ÿó có thӇ là mӝt vùng cө thӇ bҩt kì Còn qui mô ÿһc trѭng cӫa phép lҩy trung bình thѭӡng ÿѭӧc chҩp nhұn bҵng mӝt sӕ thұp niên Vì vұy sӵ biӃn ÿӝng cӫa các yӃu tӕ chӃ ÿӝ thӫy văn trong thӡi kì dài hѫn sӁ ÿһctrѭng cho nhӳng biӃn thiên (dao ÿӝng) cӫa khí hұu

Vì ÿҥi dѭѫng là mӝt hӋ thӕng mӣ, trao ÿәi vұt chҩt, nhiӋt và khí vӟikhông gian xung quanh và trѭӟc hӃt vӟi khí quyӇn, nên ÿѭѫng nhiên các quá trình hình thành khí hұu (thành tҥo khí hұu) không thӇ xét biӋt lұp vӟi các

quyӇn khác cӫa hành tinh: khí quyӇn, thҥch quyӇn và băng quyӇn Ӣ ÿây

quan trӑng nhҩt là các tham sӕ khí hұu tҥi biên phân cách giӳa ÿҥi dѭѫng và

khí quyӇn, tӭc các ÿһc trѭng tѭѫng tác giӳa chúng, còn bҧn thân quá trình

tѭѫng tác qui mô lӟn cӫa ÿҥi dѭѫng và khí quyӇn thuӝc loҥi nhӳng nhân tӕ

thành tҥo khí hұu then chӕt Mһt phân cách vӟi thҥch quyӇn cNJng có vai trò

quan trӑng, ÿó là ÿáy ÿҥi dѭѫng và ranh giӟi thӅm lөc ÿӏa, qua ÿó nѭӟc ngӑt

tӯ sông nhұp vào ÿҥi dѭѫng, tҥo nên trong các ÿӟi ven bӡ mӝt chӃ ÿӝ thӫy

văn khác biӋt vӟi nѭӟc khѫi ÿҥi dѭѫng

Nhѭ ÿã nêu ӣ trên, Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi có trӳ lѭӧng nѭӟc khәng lӗ và ít

biӃn biӃn ÿәi vӅ thӇ tích theo không gian và thӡi gian trong khoҧng nhiӅu

nghìn năm gҫn ÿây Ĉӕi vӟi ÿҥi dѭѫng, nét ÿһc trѭng là sӵ bҧo toàn thành

phҫn muӕi, tӭc sӵ bҧo toàn tӍ lӋ giӳa các hӧp phҫn muӕi chӫ yӃu và biӃn

thiên cӫa ÿӝ muӕi ӣ các vùng khѫi ÿҥi dѭѫng rҩt không ÿáng kӇ, ÿiӅu ÿó

chӭng tӓ tính Ǥ cӫa nó Không ÿәi thành phҫn muӕi và biӃn thiên ÿӝ muӕi

nhӓ chӫ yӃu là do thông lѭӧng nѭӟc ngӑt qua mһt (bӕc hѫi, giáng thӫy,

lѭӧng nѭӟc sông và băng hà) không ÿáng kӇ và do các quá trình phân bӕ lҥi

các khӕi nѭӟc bӣi dòng chҧy

Khác vӟi các lөc ÿӏa biӋt lұp nhau, Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi là thӕng nhҩt,

gӗm mӝt sӕ ÿҥi dѭѫng và biӇn liên kӃt vӟi nhau và làm thành mӝt hӋ thӕng

liên hӋ thӕng nhҩt Sӵ thӕng nhҩt cӫa nѭӟc ÿҥi dѭѫng trѭӟc hӃt là do hoàn

phѭѫng ngang (hoàn lѭu ngang) và phѭѫng thҷng ÿӭng (hoàn lѭu thҷng

ÿӭng) Hoàn lѭu ngang có thӇ là hoàn lѭu lӟp mһt, hoàn lѭu lӟp sâu và hoàn

lѭu gҫn ÿáy Hoàn lѭu thҷng ÿӭng ÿѭӧc phân ra thành nѭӟc trӗi (nѭӟc lӟp

sâu nâng lên phía mһt) và nѭӟc chìm (nѭӟc lӟp mһt chìm xuӕng dѭӟi sâu)

Hoàn lѭu ngang và thҷng ÿӭng liên hӋ lүn nhau và tҥo thành mӝt hӋ thӕng

dòng chҧy thӕng nhҩt - hoàn lѭu chung cӫa Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi

Hoàn lѭu ÿҥi dѭѫng mӝt mһt tҥo thuұn lӧi cho sӵ tѭѫng tác chһt chӁ

cӫa các quá trình vұt lý, hóa hӑc và sinh hӑc, mһt khác hình thành sӵ ÿa dҥng

và khác biӋt trong các quá trình ÿó, vӅ phҫn mình ÿiӅu này tҥo nên sӵ chuyӇn

ÿӝng vƭnh cӱu cӫa các khӕi nѭӟc Tӯ sӵ thӕng nhҩt nѭӟc ÿҥi dѭѫng và tính

liên tөc cӫa môi trѭӡng sӕng cӫa nó cNJng suy ra rҵng Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi có

thӇ xem nhѭ mӝt hӋ sinh thái thӕng nhҩt

TrongĈҥi dѭѫng ThӃ giӟi tӗn tҥi mӝt cѫ chӃ toàn cҫu vұn chuyӇn nănglѭӧng và trao ÿәi chҩt Cѫ chӃ này ÿѭӧc duy trì bӣi sӵ sѭӣi ҩm không ÿӅunѭӟc mһt ÿҥi dѭѫng và khí quyӇn Thӵc vұy, tӯ các vƭ ÿӝ thҩp dòng bӭc xҥ

ÿi tӟi tӯ Mһt Trӡi vѭӧt trӝi dòng bӭc xҥ ÿi khӓi mһt ÿҩt, còn ӣ các vƭ ÿӝ cao - thì ngѭӧc lҥi (hình 1.1) Xҩp xӍ ӣ khoҧng vƭ ÿӝ 40oN các dòng bӭc xҥ tӟi và

ÿi bù trӯ lүn nhau Tӯ ÿây suy ra rҵng toàn bӝ dѭ lѭӧng nhiӋt cҫn phҧi ÿѭӧcvұn chuyӇn tӯ các vƭ ÿӝ thҩp tӟi các vƭ ÿӝ cao thông qua các chuyӇn ÿӝng trong ÿҥi dѭѫng và khí quyӇn, hѫn nӳa cө thӇ tҥi vƭ tuyӃn 40oN dòng này phҧi cӵc ÿҥi

Mӝt ÿһc trѭng chính cӫa các dòng bӭc xҥ tҥi mһt ÿҥi dѭѫng là cân

bҵng bӭc xҥ,ÿó là lѭӧng nhiӋt bӭc xҥ tӟi tәng cӝng NӃu cân bҵng bӭc xҥ

lӟn hѫn không thì lӟp mһt ÿҥi dѭѫng ÿѭӧc sѭӣi ҩm, nӃu nhӓ hѫn không thì lӟp này bӏ lҥnh ÿi Cân bҵng bӭc xҥ là mӝt trong sӕ nhӳng ÿһc trѭng năng

lѭӧng quan trӑng nhҩt cӫa khí hұu ÿҥi dѭѫng Trong bҧng 1.8 dүn các ÿһc

trѭng khí hұu cӫa cân bҵng bӭc xҥ, chi nhiӋt cho bӕc hѫi và dòng nhiӋt rӕi ÿivào khí quyӇn cӫa tӯng ÿҥi dѭѫng và cӫa Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi nói chung tính riêng cho bҳc bán cҫu, nam bán cҫu và cho toàn diӋn tích ÿҥi dѭѫng không

phӫ băng DӉ dàng thҩy rҵng, trên mӝt ÿѫn vӏ mһt ÿҥi dѭѫng cân bҵng bӭc xҥ

R ӣ bҳc bán cҫu lӟn hѫn so vӟi nam bán cҫu; do ÿó bҳc bán cҫu ҩm hѫn.Nguyên nhân chӫ yӃu cӫa ÿiӅu này là do sӵ phân bӕ các lөc ÿӏa không ÿӅu

giӳa các bán cҫu và cNJng do phҫn ÿóng góp tѭѫng ÿӕi lӟn hѫn cӫa diӋn tích ÿҥi dѭѫng ӣ các vƭ ÿӝ thҩp vào diӋn tích tәng cӝng trong phҥm vi bҳc bán

cҫu, bӣi vì chính là cân bҵng bӭc xҥ ӣ các vƭ ÿӝ thҩp có tӍ trӑng lӟn hѫnnhiӅu trong khi ѭӟc lѭӧng R theo toàn bán cҫu.

Các trӏ sӕ cӫa cân bҵng bӭc xҥ ӣ các thӫy vӵc và ÿҥi dѭѫng nói chung rҩt ít khác vӟi nhau Tuy nhiên có thӇ nhұn thҩy rҵng Thái Bình Dѭѫng nhұnnhiӋt hѫi nhiӅu hѫn mӝt chút, còn Ĉҥi Tây Dѭѫng thì ít hѫn mӝt chút Chi phí nhiӋt cho bӕc hѫi phân bӕ không ÿӅu hѫn so vӟi cân bҵng

bӭc xҥ Thí dө, nhӳng khác biӋt giӳa bҳc bán cҫu và nam bán cҫu biӇu lӝ rõ

LE

nét hѫn Nguyên nhân cӫa ÿiӅu này trѭӟc hӃt là do các lөc ÿӏa, không khí

lҥnh và khô hѫn tӯ lөc ÿӏa ÿѭӧc mang tӟi ÿҥi dѭѫng ҩm, do ÿó ӣ lӟp khí

quyӇn sát mһt xuҩt hiӋn chênh lӋch ҭm lѭӧng lӟn theo phѭѫng thҷng ÿӭng

làm tăng cѭӡng bӕc hѫi VӅ trung bình, lѭӧng nѭӟc bӕc hѫi tӯ mӝt ÿѫn vӏ

mһt Thái Bình Dѭѫng là lӟn nhҩt, còn tӯ Ĉҥi Tây Dѭѫng - nhӓ nhҩt

Hình 1.1 BiӃn thiên vƭ ÿӝ cӫa các dòng bӭc xҥ tӟi và ÿi khӓi mһt ÿҩt

l ҩy trung bình theo các ÿӟi vƭ ÿӝ ӣ bҳc bán cҫu

NӃu không xét Bҳc Băng Dѭѫng, thì dòng rӕi (hiӇn nhiӋt) vào khí

quyӇn nhӓ hѫn mӝt bұc so vӟi các ÿһc trѭng năng lѭӧng khác Sӵ khác biӋt

quan trӑng giӳa nó vӟi R và LE là ӣ chӛ tҥi nam bán cҫu Ҩn Ĉӝ Dѭѫng và

Thái Bình Dѭѫng cho nhiӋt nhiӅu hѫn so vӟi ӣ bҳc bán cҫu Tuy nhiên, vì

dòng rӕi ӣ Bҳc Ĉҥi Tây Dѭѫng hai lҫn lӟn hѫn Nam Ĉҥi Tây Dѭѫng, kӃt cөc

là tӯ mһt Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi ӣ bҳc bán cҫu nhiӋt cNJng ÿi vào khí quyӇn

nhiӅu hѫn Nguyên nhân cӫa sӵ phân hóa mҥnh các dòng hiӇn nhiӋt ӣ Ĉҥi

Tây Dѭѫng là do ÿҥi dѭѫng này tѭѫng ÿӕi hҽp chiӅu ngang ӣ các vƭ ÿӝ trung

bình và vƭ ÿӝ cao bҳc bán cҫu, do ÿó các khí ÿoàn lҥnh lӟn ÿѭӧc mang tӯ lөc

ÿӏa và Grinlan tӟi mһt ÿҥi dѭѫng tѭѫng ÿӕi ҩm Tuy nhiên, vì kích thѭӟc

vѭӧt trӝi nhiӅu lҫn cӫa Thái Bình Dѭѫng, dòng nhiӋt rӕi ӣ Thái Bình Dѭѫng

tӓ ra hѫi lӟn hѫn so vӟi Ĉҥi Tây Dѭѫng Tӯ mһt Ҩn Ĉӝ Dѭѫng lѭӧng hiӇnnhiӋt ÿi vào khí quyӇn nhӓ nhҩt

Bҧng 1.8 Các ÿһc trѭng năng lѭӧng cӫa khí hұu ÿҥi dѭѫng cӫa tӯng bán cҫu

và toàn diӋn tích ÿҥi dѭѫng không phӫ băng (W/m2) (theo L.A Strokina)

Ĉҥi Dѭѫng TG 135 126 130 128 108 117 14 11 12Ngoài các nhân tӕ năng lѭӧng, sӵ hình thành khí hұu các ÿҥi dѭѫng còn chӏu ҧnh hѭӣng mҥnh cӫa các quá trình hoàn lѭu và trѭӟc hӃt là sӵ vұnchuyӇn nѭӟc trong phѭѫng ngang bӣi các dòng chҧy Trong ÿó các dòng chҧy ҩm mang nhiӋt tӟi nhӳng vƭ ÿӝ cao, làm ôn hòa khí hұu các vùng ôn ÿӟi

và vùng cӵc Thí dө, Gѫnstrim chuyên chӣ lѭӧng nhiӋt 22 lҫn lӟn hѫn tҩt cҧcác sông trên thӃ giӟi NhiӋt cӫa hӋ thӕng Gѫnstrim thұm chí ҧnh hѭӣng tӟimiӅn bӡ bán ÿҧo Konski, nѫi ÿây có mӝt cҧng vùng ÿai cӵc duy nhҩt không ÿóng băng - cҧng Mumansk

B ҧng 1.9 Các ÿһc trѭng hoàn lѭu cӫa khí hұu ÿҥi dѭѫng tính riêng cho các dҧi

ÿӝ sâu (V  tӕc ÿӝ dòng nѭӟc trung bình, cm/s; K mұt ÿӝ ÿӝng năng trung

Trong bҧng 1.9 dүn các ÿһc trѭng hoàn lѭu cѫ bҧn (tӕc ÿӝ dòng nѭӟc

trung bình và mұt ÿӝ ÿӝng năng trung bình) lҩy trung bình theo tӯng dҧi

thҷng ÿӭng trong phҥm vi diӋn tích toàn ÿҥi dѭѫng Ĉúng nhѭ mong ÿӧi, tӕc

ÿӝ vұn chuyӇn nѭӟc quan sát thҩy ӣ gҫn mһt ÿҥi dѭѫng, ÿiӅu này chӫ yӃu

liên quan tӟi hoҥt ÿӝng cӫa các dòng gió Tӯ dҧi mһt xuӕng tӟi dҧi trung gian

cѭӡng ÿӝ vұn chuyӇn nѭӟc giҧm gҫn hai lҫn Vӟi ÿӝ sâu tăng tiӃp thì ÿӝ

giҧm cѭӡng ÿӝ vұn chuyӇn nѭӟc trӣ nên chұm hѫn Trong dҧi gҫn ÿáy tӕc ÿӝ

nѭӟc khác không và bҵng khoҧng 2-3 cm/s Ta nhұn thҩy rҵng ÿӝ giҧm tӯ

mһt tӟi ÿáy cӵc ÿҥi quan sát thҩy ӣ Thái Bình Dѭѫng, còn ÿӝ giҧm nhӓ nhҩt

-ӣ Ĉҥi Tây Dѭѫng Cѭӡng ÿӝ vұn chuyӇn nѭӟc cao nhҩt trong tҩt cҧ các dҧi

cҩu trúc nhұn thҩy ӣ Ҩn Ĉӝ Dѭѫng Nguyên nhân chính cӫa ÿiӅu này liên

quan tӟi dòng chҧy mҥnh nhҩt cӫa Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi - hҧi lѭu vòng quanh

cӵc Nam Cӵc, phҫn ÿóng góp tѭѫng ÿӕi cӫa nó vào hoàn lѭu cӫa ÿҥi dѭѫng

này là lӟn nhҩt

Phân bӕ mұt ÿӝ ÿӝng năng trung bình nói chung khá phù hӧp vӟi phân

bӕ tӕc ÿӝ trung bình các dòng chҧy Nét khác biӋt quan trӑng nhҩt là ӣ chӛ

cѭӡng ÿӝ ÿӝng năng ӣ Ҩn Ĉӝ Dѭѫng cao hѫn so vӟi các ÿҥi dѭѫng khác

Các quá trình năng lѭӧng và hoàn lѭu trѭӟc hӃt ҧnh hѭӣng tӟi phân bӕcácÿһc trѭng vұt lý thӫy văn (nhiӋt ÿӝ, ÿӝ muӕi và mұt ÿӝ) Trong bҧng 1.10 biӇu diӉn các giá trӏ nhiӋt ÿӝ, ÿӝ muӕi và mұt ÿӝ quy ѭӟc cӫa nѭӟc ӣ lӟp mһtÿҥi dѭѫng và các giá trӏ nhiӋt ÿӝ, ÿӝ muӕi lҩy trung bình theo toàn bӅ dày ÿҥidѭѫng

Nhѭ ta thҩy trong bҧng 1.10, trong phân bӕ nhiӋt ÿӝ mһt biӇn nhұn thҩy

có nhӳng khác biӋt ÿáng kӇ không chӍ giӳa các ÿҥi dѭѫng, mà ÿһc biӋt giӳacác bán cҫu bҳc và nam VӅ toàn cөc, Thái Bình Dѭѫng là ÿҥi dѭѫng ҩm

nhҩt, còn Ĉҥi Tây Dѭѫng - lҥnh nhҩt VӅ nhӳng khác biӋt giӳa các bán cҫu,

ta thҩy nguyên nhân cӫa sӵ khác biӋt là do nhӳng ÿһc ÿiӇm phân bӕ theo kinh hѭӟng cӫa nhiӋt ÿӝ nѭӟc Thұt vұy, tӯ bҧng 1.11 thҩy rõ rҵng trong tҩt

cҧ các ÿӟi vƭ ÿӝ cӫa các ÿҥi dѭѫng, nhiӋt ÿӝ nѭӟc ӣ bҳc bán cҫu cao hѫn ӣnam bán cҫu Ĉó là vì ӣ bҳc bán cҫu có nhӳng hӋ thӕng dòng chҧy nóng kinh hѭӟng mҥnh hѫn (Gѫnstrim và Kurosyo), chúng mang nѭӟc rҩt ҩm tӯ các vƭ

ÿӝ thҩp lên phѭѫng bҳc Ӣ nam bán cҫu, bӭc tѭӡng cҧn tӵ nhiên ÿӕi vӟi vұnchuyӇn kinh hѭӟng là dòng chҧy lҥnh vòng quanh cӵc Nam Cӵc, là mӝtchiӃc vòng lӟn bao lҩy châu Nam Cӵc Chính vì vұy mà ta nhұn thҩy có nhӳng khác biӋt lӟn nhҩt trong sӵ phân bӕ nhiӋt ÿӝ nѭӟc ӣ các vƭ ÿӝ trung bình và vƭ ÿӝ cao giӳa các bán cҫu

Vì ÿӝ muӕi, nhѭ ÿã nêu ӣ trên, là mӝt ÿһc trѭng bҧo thӫ hѫn, nên trong phân bӕ cӫa nó trên mһt các ÿҥi dѭѫng (xem bҧng 1.10) không có nhӳng khác biӋt gì ÿáng kӇ Dù sao thì vӅ trung bình Thái Bình Dѭѫng tӓ ra ít mһnhѫn so vӟi Ĉҥi Tây Dѭѫng và Ҩn Ĉӝ Dѭѫng Ngoài ra, ӣ nam bán cҫu nhӡThái Bình Dѭѫng mà nѭӟc ÿҥi dѭѫng mһn hѫn so vӟi ӣ bҳc bán cҫu Phân bӕkinh hѭӟng cӫa ÿӝ muӕi lӟp mһt mӛi ÿҥi dѭѫng ÿѭӧc biӇu diӉn trong bҧng 1.11 Nét chung nhҩt cӫa tҩt cҧ các ÿҥi dѭѫng là sӵ hiӋn diӋn cӫa hai cӵc ÿҥitrong ÿӟi cұn chí tuyӃn và giҧm ÿӝ muӕi theo hѭӟng tӟi các cӵc và xích ÿҥo

Sӵ hình thành ÿӝ muӕi lӟp mһt chӏu ҧnh hѭӣng mҥnh nhҩt tӯ quá trao ÿәinѭӟc hiӋu dөng trong hӋ thӕng ÿҥi dѭѫng- khí quyӇn, tӭc l˱ͫng b͙c h˯i hi͏u

khҷng ÿӏnh nӃu chú ý tӟi hình 1.2, trên ÿó biӇu diӉn sӵ phân bӕ kinh hѭӟng

cӫa bӕc hѫi hiӋu dөng và ÿӝ muӕi mһt nѭӟc Tҥi các vƭ ÿӝ cұn chí tuyӃn, nѫiphân bӕ cӫa các vùng khí áp cao, hiӋu giӳa bӕc hѫi và giáng thӫy ÿҥt cӵc

ÿҥi Chính tҥi ÿây ta nhұn thҩy cӵc ÿҥi ÿӝ muӕi.

B ҧng 1.10 Các ÿһc trѭng vұt lý thӫy văn cӫa khí hұu ÿҥi dѭѫng

(theo d ӳ liӋu cӫa nhiӅu tác giҧ)

NhiӋt ÿӝ mһt ÿҥi dѭѫng ( o

C)

Ĉӝ muӕi mһt ÿҥi dѭѫng (% o ) Ĉҥi dѭѫng

Hình 1.2 Phân bӕ kinh hѭӟng cӫa bӕc hѫi hiӋu dөng và ÿӝ muӕi

trong Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi

Tҥi xích ÿҥo, nѫi diӉn ra sӵ hӝi tө cӫa gió tín phong, lѭӧng mѭa cӵcÿҥi, mѭa ӣ ÿây vѭӧt trӝi bӕc hѫi và do ÿó ÿӝ muӕi giҧm Tình hình ӣ các vƭ

ÿӝ trung bình và vƭ ÿӝ cao cNJng diӉn ra tѭѫng tӵ do ÿӗng thӡi giҧm bӕc hѫi

và tăng giáng thӫy KӃt quҧ là bӕc hѫi hiӋu dөng mang dҩu âm và các lӟp

nѭӟc mһt bӏ giҧm ÿӝ muӕi

B ҧng 1.11 Phân bӕ nhiӋt ÿӝ nѭӟc (theo L.A Strokina) và ÿӝ muӕi

(theo Wust) trên m һt các ÿҥi dѭѫng

Ĉҥi Tây Dѭѫng Ҩn Ĉӝ Dѭѫng Thái Bình Dѭѫng Ĉҥi dѭѫng TG

1.4 S ӵ phân ÿӟi cӫa nѭӟc ÿҥi dѭѫng

Ĉӏnh luұt ÿӏa ÿӟi do nhà thә nhѭӥng xuҩt sҳc ngѭӡi Nga V.V Ĉokuchaev xác lұp ÿҫu thӃ kӍ 20 ÿӕi vӟi nhӳng ÿiӅu kiӋn tӵ nhiên trên lөcÿӏa cNJng hoàn toàn áp dөng ÿӕi vӟi Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi Thұt vұy, tính phân

ÿӟi là quy luұt phân bӕ cѫ bҧn cӫa tҩt cҧ nhӳng tính chҩt và nhӳng ÿһc trѭng

(vұt lý, hóa hӑc, sinh hӑc) cӫa nѭӟc ÿҥi dѭѫng

Khác vӟi các lөc ÿӏa, trong Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi nhұn thҩy ba dҥng phân

ÿӟi tӵ nhiên: phân ÿӟi vƭ ÿӝ, phân ÿӟi phѭѫng thҷng ÿӭng và phân ÿai bao

quanh lөc ÿӏa Mӭc ÿӝ biӇu lӝ nhӳng dҥng phân ÿӟi này không nhѭ nhau và

phө thuӝc vào vƭ ÿӝ ÿӏa lý, phân bӕ ÿӝ sâu, tính chҩt tѭѫng tác vӟi các nhân

tӕ lөc ÿӏa và nhӳng nhân tӕ khác Tәng quát nhҩt vүn là phân ÿӟi vƭ ÿӝ, là

mӝt bӝ phұn cҩu thành cӫa tính ÿӟi khí hұu vƭ ÿӝ trên mһt trái ÿҩt Nó biӇu

hiӋn rõ nhҩt trong lӟp tӵa ÿӗng nhҩt bӅ mһt ÿҥi dѭѫng và chӫ yӃu ÿѭӧc gây

nên bӣi lѭӧng nhiӋt bӭc xҥ tӟi

Càng xuӕng sâu, phân bӕ cӫa các ÿһc trѭng sӁ trӣ nên ÿӅu hѫn, kӃt quҧ

là sӕ ÿӟi vƭ ÿӝ ÿӗng nhҩt sӁ giҧm và sӵ khác biӋt giӳa chúng cNJng giҧm

Nѭӟc lӟp sâu ӣ tҩt cҧ các ÿҥi dѭѫng, kӇ cҧ ӣ các vùng cӵc lүn ӣ các vùng

nhiӋt ÿӟi, không còn khác biӋt nhau nhiӅu vӅ các ÿһc trѭng cӫa mình nӳa

Tính ÿӟi theo phѭѫng thҷng ÿӭng (phân tҫng) trong ÿҥi dѭѫng thӵc chҩt là

sӵ phân chia bӅ dày nѭӟc ÿҥi dѭѫng thành các dҧi cҩu trúc, bên trong mӛi dҧi

sӵ phân bӕ cӫa các ÿһc trѭng hҧi dѭѫng hӑc cѫ bҧn ÿѭӧc xem là ÿӗng nhҩt

Phânÿai bao quanh lөc ÿӏa ÿѭӧc nghiên cӭu ít nhҩt Ĉai bao quanh lөc

ÿӏa ÿѭӧc qui ÿӏnh bӣi mӭc ÿӝ liên hӋ cӫa các quá trình diӉn ra trong ÿҥi

dѭѫng vӟi nhӳng tác ÿӝng trӵc tiӃp hay gián tiӃp cӫa các nhân tӕ lөc ÿӏa Giá

trӏ sinh thái hӑc và ÿӏa hóa hӑc cӫa ÿai bao quanh lөc ÿӏa ngang bҵng, hoһc

ÿôi khi thұm chí vѭӧt trӝi giá trӏ cӫa các dҥng phân ÿӟi khác Ҧnh hѭӣng cӫa

các lөc ÿӏa tӟi nhӳng quá trình thӫy văn biӇu lӝ rõ nhҩt ӣ ÿai thӅm lөc ÿӏa trҧi

rӝng tӟi ÿӝ sâu 150-200 m ChiӅu rӝng cӫa thӅm và diӋn tích thӅm chiӃm chӛ

ӣ các vùng ÿҥi dѭѫng khác nhau không nhѭ nhau ChiӅu rӝng trung bình cӫa

ÿai thӅm lөc ÿӏa gҫn các bӡ lөc ÿӏa và các ÿҧo bҵng gҫn 80 km, mһc dù ӣ mӝt

sӕ vùng bӡ nó vѭӧt quá 500 km Giá trӏ to lӟn cӫa thӅm lөc ÿӏa dүn tӟi chӛ

gҫn ÿây ÿã hình thành mӝt hѭӟng khoa hӑc mӟi và phát triӇn rҩt nhanh - hҧi

dѭѫng hӑc các vùng nѭӟc ven bӡ

Ĉӏnh luұt ÿӏa ÿӟi có thӇ là cѫ sӣ lí luұn cӫa công tác phân vùng không

gian ÿӏa lý tӵ nhiên các ÿҥi dѭѫng, tӭc phân chia các vùng tӵa ÿӗng nhҩt

theo mӝt hay mӝt tә hӧp các ÿһc trѭng Ngѭӡi ta cho rҵng bên trong các vùng ÿѭӧc phân chia sӵ biӃn thiên cӫa các ÿһc trѭng là không ÿáng kӇ.Trong phân vùng ÿӏa lý tӵ nhiên, Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi các vùng ÿѭӧc phân chia gӑi là các ÿӟi tӵ nhiên

Mӝt trong nhӳng hӋ thӕng phân vùng Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi ÿҫu tiên ÿãÿѭӧc Shot thӵc hiӋn năm 1936 nhҵm nhӳng lӧi ích cӫa hҧi văn và khí tѭӧnghӑc Vӟi tѭ cách là ÿѫn vӏ phân vùng (phân loҥi) ông này ÿã sӱ dөng khái niӋm “vùng tӵ nhiên” Shot ÿã chҩp nhұn nhӳng dҩu hiӋu xuҩt phát là nhiӋt

ÿӝ nѭӟc, vӏ trí các dòng chҧy, hѭӟng cӫa các dòng không khí Dƭ nhiên, căn

cӭ vào trҥng thái nghiên cӭu Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟi trong nhӳng năm ÿó, thì các ranh giӟi giӳa các vùng tӵ nhiên phҫn nhiӅu mang tính chҩt tùy tiӋn Dù sao thì hӋ thӕng phân vùng cӫa ông xét vӅ phѭѫng diӋn lӏch sӱ vүn ÿáng ÿѭӧc chú ý cho tӟi tұn ngày nay

Shotÿã phân chia hai ÿӟi front ÿҥi dѭѫng chính cӫa dҧi hӝi tө cұn nhiӋtÿӟi và cұn cӵc và 39 vùng tӵ nhiên, trong ÿó: ӣ Ĉҥi Tây Dѭѫng là 18 vùng, ӣ

Ҩn Ĉӝ Dѭѫng là 8 vùng, ӣ Thái Bình Dѭѫng là 13 vùng

Hel và Levastu năm 1961 ÿã thӵc hiӋn phân vùng Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟinhҵm nhӳng lӧi ích cӫa ngành ÿánh cá Hӑ cNJng xem các ranh giӟi tӵ nhiên cӫa các hҧi lѭu nhѭ là biên cӫa các vùng tӵ nhiên Cuӕi cùng, Ĉitrich năm

1963 ÿã xây dӵng mӝt sѫ ÿӗ phân vùng ÿӏa lý tӵ nhiên Ĉҥi dѭѫng ThӃ giӟikhá chi tiӃt Trong ÿó lҩy cѫ sӣ là các hӋ thӕng dòng chҧy mһt, vì chính các dòng chҧy mһt là nhӳng hӧp phҫn cӫa các khӕi nѭӟc lӟn

Ӣ nѭӟc Nga, mӝt trong nhӳng hӋ thӕng phân vùng ÿҫu tiên là do A.M Muromsev thӵc hiӋn năm 1951, ông này lҩy sӵ thӕng nhҩt cӫa các quá trình khí hұu và thӫy văn làm căn cӭ ÿӇ phân loҥi và ÿã phân chia ÿҥi dѭѫng thành các vùng tӵ nhiên có liên hӋ vӅ mһt nguӗn gӕc vӟi các ÿӟi ÿӏa lý

Năm 1961 Ĉ.V Bogÿanov ÿã ÿӅ xuҩt mӝt hӋ thӕng phân vùng khá lí thú Vӟi tѭ cách là nhӳng dҩu hiӋu cѫ bҧn, ông ÿã sӱ dөng các ÿһc trѭng cҩutrúc nhiӋt muӕi và vӏ trí cӫa các dòng chҧy chính Bogÿanov phân ÿӏnh ÿѭӧc

11ÿӟi tӵ nhiên, trong ÿó 6 ÿӟi ӣ bҳc bán cҫu: