Căn cứ vào nội dung kiến thức trong SGK, điều kiện thiết bị, thời gian học tập và khả năng học tập của HS, GV cân nhắc và lựa chọn nội dung để tổ chức cho HS hoạt động.. + Tăng số câu
Trang 1PHÒNG GD-ĐT HUY N NĂM CĂN Ệ
PHÒNG GD-ĐT HUY N NĂM CĂN Ệ
Trang 2 I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Nghị quyết Trung ương 2 khoá VIII (12/1996)
đã nhận định: " Phương pháp giáo dục đào tạo chậm được đổi mới, chưa phát huy được tính chủ động, tích cực của người học".
Hiện nay các trường THCS ở huyện Năm Căn
có nhiều tiết dạy tốt của các giáo viên theo
hướng tổ chức cho học sinh hoạt động tích cực,
tự chiếm lĩnh tri thức mới Nhưng vẫn còn tình trạng dạy theo lối “đọc - chép”.
ĐỀ TÀI: PHƯƠNG PHÁP D Ạ Ạ Y H C Y H C Ọ Ọ
HO T Đ NG Ạ Ộ
HO T Đ NG Ạ Ộ
Trang 3 Qua thực tế giảng dạy môn Vật lý ở trường THCS xã Hiệp Tùng, tôi nhận thấy có một số nguyên nhân dẫn đến việc dạy học còn mang nặng tính đọc – chép:
+ Chưa có phòng chức năng, phương tiện phục vụ
giảng dạy được trang bị nhưng qua nhiều năm sử
dụng đã hư hỏng nhiều, không đáp ứng được yêu cầu dạy học theo phương pháp mới
+ Học sinh quen lối học thụ động, gây khó khăn cho việc áp dụng các phương pháp dạy học hoạt động
+ GV ít có điều kiện tiếp cận tiết dạy mẫu áp dụng phương pháp dạy học tích cực Một số GV chưa thực
sự tâm huyết với nghề nên chậm trong việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực
+ Kỹ năng thực hành của giáo viên còn hạn chế nên chọn giải pháp đọc chép cho “an toàn”
Trang 4 Trước tình hình trên, tôi xin đề xuất "phương pháp
dạy học hoạt động" có thể áp dụng vào việc dạy học môn Vật lý Với “phương pháp dạy học hoạt động” hi vọng rằng từng bước hạn chế được dạy học theo kiểu
“đọc-chép” và phát huy được tính tích cực, chủ động sáng tạo của HS
Trang 5 II BIỆN PHÁP THỰC HIỆN:
A Lựa chọn nội dung kiến thức để tổ chức cho
HS hoạt động:
SGK đã trình bày các đơn vị kiến thức theo định
hướng hoạt động Trong từng đơn vị kiến thức, GV có thể tổ chức những hoạt động khác nhau để HS chiếm lĩnh kiến thức Căn cứ vào nội dung kiến thức trong
SGK, điều kiện thiết bị, thời gian học tập và khả năng học tập của HS, GV cân nhắc và lựa chọn nội dung để
tổ chức cho HS hoạt động Một số hoạt động thường gặp trong dạy học Vật lí là:
1 Tổ chức tình huống học tập (chủ yếu là xác định
nhiệm vụ học tập) :
Đặt câu hỏi nghiên cứu
Nêu dự đoán
Trang 6nghiệm lựa chọn những dụng
cụ cần thiết: 1 lực kế, 1 quả nặng, 1 thước thẳng, 1 ròng rọc, 1 giá đỡ, xác định được yếu tố cần giữ nguyên là
quãng đường đi được s1 của vật nặng, các yếu tố cần xác định là lực kéo ( số chỉ của lực kế) của tay, quãng đường
Trang 7d) Tiến hành khám phá
Ví dụ: bố trí, lắp đặt dụng
cụ thiết bị TN; thực hiện
TN theo hướng dẫn; thay
đổi phương án TN nếu kết
quả không phù hợp với
- Sau khi HS tiến hành thí nghiệm sẽ ghi kết quả ( các giá trị F1; s1; F2; s2 )
Trang 8 Xử lí thông tin
Lập bảng, biểu, vẽ đồ thị theo
những cách khác nhau, từ đó phân tích dữ liệu và nêu ý nghĩa của chúng
Tìm quy luật từ biểu, bảng, đồ
thị
Phân loại dấu hiệu giống nhau,
khác nhau, nhận biết những dấu hiệu bản chất của những nhóm đối tượng đã quan sát
Trang 9 Thông báo kết quả làm việc
Mô tả lại những TN đã làm
Trình bày, giải thích những việc đã làm bằng: lời,
hình vẽ, đồ thị
Nêu kết luận đã tìm thấy được
xử lý qua bảng đến đay HS có thể rút ra được nhận xét: Dòng ròng rọc động tuy lợi hai lần
về lực nhưng lại thiệt hai lần về đường đi nên không có lợi gì về công.
Trang 10 Vận dụng, ghi nhớ kiến thức bằng cách
Giải bài tập (định tính, định lượng, thực nghiệm)
Làm đồ chơi, dụng cụ học tập
Học thuộc lòng
Sau khi thực hiên các bước trên có thể để HS dựa vào đó phát biểu thành định luật và thực hiện bài tập C5 SGK Vật lý 8 trang 50.
Trang 11 B Dự kiến hệ thống câu hỏi hướng
dẫn HS hoạt động
Trong mỗi hoạt động, Gv dự kiến hệ thống câu hỏi xen kẽ với những yêu cầu Hs hoạt động để hướng dẫn Hs tiếp cận, tự phát hiện và chiếm lĩnh kiến thức mới Mỗi hoạt động đều nhằm mục tiêu chiếm lĩnh một kiến thức hay rèn luyện một kĩ năng cụ thể phục
vụ cho việc đạt được mục tiêu chung của bài học Hệ thống câu hỏi của Gv nhằm hướng dẫn Hs tiếp cận, phát hiện và chiếm lĩnh kiến thức trong từng hoạt
động giữ vai trò chỉ đạo, quyết định chất lượng lĩnh hội của lớp học Muốn vậy, Gv phải:
Trang 12 + Giảm số câu hỏi có yêu cầu thấp về mặt nhận thức, mang tính chất kiểm tra, chỉ yêu cầu nhớ lại kiến thức
đã biết và trả lời dựa vào trí nhớ, thường chỉ có một câu hỏi trả lời đúng, ngắn, không cần suy luận
+ Tăng số câu hỏi then chốt nhằm vào những mục đích nhận thức cao hơn, đòi hỏi sự thông hiểu, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, hệ thống hóa, vận dụng kiến thức đã học cũng như các câu hỏi mở có nhiều
Trang 13 Trong thực tế, Gv ít khi sử dụng thành công loại câu hỏi kích thích tư duy Mục tiêu của việc đặt câu hỏi thường thất bại vì Gv không biết đặt câu hỏi như thế nào và khi nào thì nên dùng nó Chẳng hạn như khi nghiên cứu định luật Ôm:
Câu hỏi “Dựa trên số liệu đo được, các em hãy cho biết cường độ dòng điện I chạy qua điện trở và hiệu điện thế U giữa hai điện trở đó có tỉ lệ thuận với nhau không? Là câu hỏi đã chứa đựng kiến thức và chỉ yêu cầu Hs trả lời “có” hoặc “không”, không đòi hỏi Hs
tư duy tìm ra mối liên hệ giữa hai đại lượng I và U Nhiều khi các em trả lời đúng câu hỏi này nhưng có thể chưa biết thế nào là tỉ lệ thuận và có thể cho rằng
U phụ thuộc vào I, tức là chưa nắm bắt được bản chất của sự phụ thuộc này
Trang 14 Còn với câu hỏi “Dựa vào số liệu đo được, em hãy
nhận xét về mối quan hệ giữa hai đại lượng I và U?” đòi hỏi Hs tư duy tìm ra sự phụ thuộc tỉ lệ thuận và có khả năng bộc lộ sai sót cho rằng U phụ thuộc I, thông qua đó Gv có thể phân tích, điều chỉnh nhận xét của
Hs, giúp Hs hiểu đúng bản chất của sự phụ thuộc đó
Trang 15* Sau đây là một số kỹ năng đặt câu hỏi:
1 Câu hỏi biết
2 Câu hỏi hiểu
3 Câu hỏi vận dụng
5 Câu hỏi tổng hợp
4 Câu hỏi phân tích
Trang 16 1 Câu hỏi biết
Mục tiêu của loại câu hỏi này là để kiểm tra trí nhớ của Hs về các dữ liệu, số liệu, các định nghĩa, tên
tuổi, địa điểm,
Việc trả lời các câu hỏi này giúp Hs ôn lại được
những gì đã học, đã đọc hoặc đã trải qua Các từ để hỏi thường là: “CÁI GÌ…”, “BAO NHIÊU…”,
“HÃY ĐỊNH NGHĨA…”, “CÁI NÀO…”, “EM
BIẾT NHỮNG GÌ VỀ…”, “KHI NÀO ”, “BAO
GIỜ…”, “HÃY MÔ TẢ ”…
Ví dụ: Hãy phát biểu định nghĩa chuyển động cơ học hoặc hãy liệt kê một số vật liệu thường dùng để
chống ô nhiễm tiếng ồn
Trang 17 2 Câu hỏi hiểu
Mục tiêu của loại câu hỏi này là để kiểm tra cách Hs liên hệ, kết nối các dữ liệu, số liệu, tên tuổi, địa điểm, các định nghĩa…
Việc trả lời các câu hỏi này cho thấy HS có khả năng diễn tả bằng lời nói, nêu ra được các yếu tố cơ bản
hoặc so sánh các yếu tố cơ bản trong nội dung đang học Các cụm từ để hỏi thường là: “TẠI SAO…”,
“HÃY PHÂN TÍCH…”, “HÃY SO SÁNH…”,
“HÃY LIÊN HỆ…”, “HÃY PHÂN TÍCH…”,…
Ví dụ: Hãy tính vận tốc của vật khi biết cụ thể độ dài quãng đường đi được và thời gian để đi hết quãng
đường đó; hoặc hãy xác định giới hạn đo và chia nhỏ nhất của bình chia độ
Trang 18 3 3 Câu hỏi vận dụng
Mục tiêu của loại câu hỏi là để kiểm tra khả năng áp dụng các dữ liệu, các khái niệm, các quy luật, các phương pháp… vào hoàn cảnh và điều kiện mới
Việc trả lời các câu hỏi áp dụng cho thấy Hs có khả năng hiểu được các quy luật, các khái niệm… có thể lựa chọn tốt các phương án để giải quyết, vận dụng các phương án vào thực tiễn Khi đặt câu hỏi cần tạo
ra những tình huống mới khác với điều kiện đã học trong bài học và sử dụng các cụm từ như: “LÀM
THẾ NÀO…”, “HÃY TÍNH SỰ CHÊNH LỆCH
GIỮA…”, “EM CÓ THỂ GIẢI QUYẾT KHÓ
KHĂN VỀ… NHƯ THẾ NÀO”,…
Trang 19 4 Câu hỏi phân tích
Mục tiêu của loại câu hỏi này là để kiểm tra khả năng phân tích nội dung vấn đề, từ đó đi đến kết luận, tìm
ra mối quan hệ hoặc chứng minh một luận điểm
Việc trả lời câu hỏi này cho thấy Hs có khả năng tìm
ra được mối quan hệ mới, tự diễn giải hoặc đưa ra kết luận Việc đặt câu hỏi phân tích đòi hỏi Hs phải giải thích được các nguyên nhân từ thực tế: “TẠI
SAO…”, đi đến kết luận “EM CÓ NHẬN XÉT GÌ
VỀ…”, “HÃY CHỨNG MINH…” Các câu hỏi phân tích thường có nhiều lời giải (thể hiện sáng tạo)
Trang 20 5 Câu hỏi Tổng hợp
Mục tiêu của câu hỏi loại này là để kiểm tra xem Hs
có thể đưa ra những dự đoán, giải quyết vấn đề, đưa
ra câu trả lời hoặc đề xuất có tính sáng tạo
Câu hỏi tổng hợp thúc đẩy sự sáng tạo của Hs, các em phải tìm ra những nhân tố và ý tưởng mới để có thể
bổ sung, cho nội dung Để trả lời câu hỏi tổng hợp
khiến Hs phải: dự đoán, giải quyết vấn đề và đưa ra các câu trả lời sáng tạo Cần nói rõ cho Hs biết rõ
rằng các em có thể tự do đưa ra những ý tưởng, giải pháp mang tính sáng tạo, tưởng tượng của riêng
mình Gv cần lưu ý rằng câu hỏi loại này đòi hỏi một thời gian chuẩn bị khá dài, vì vậy hãy để cho Hs có
đủ thời gian tìm ra câu trả lời
Trang 21 6 Câu hỏi Đánh giá
Mục tiêu của loại câu hỏi này là kiểm tra xem Hs có thể đóng góp ý kiến và đánh giá các ý tưởng, giải
pháp,… dựa vào những tiêu chuẩn đã đề ra
bình chia độ và bằng bình tràn thì phương pháp nào cho kết quả chính xác hơn?
Trang 22 Ví dụ:
+ Hãy tính vận tốc trung bình của một ô tô đi từ tỉnh A đến tỉnh B biết độ dài quãng đường đó là 150 km, ô tô khởi hành lúc 8h15’ và đến vào lúc 12h30’? (lớp 8)
+ Làm thế nào để sử dụng thước dài đã bị gãy đầu có vạch số 0? ( lớp 6)
+ Sau bài định luật Ôm ( Lớp 9): Làm thế nào để
xác định điện trở của dây dẫn bằng Ampe kế và Vôn kế?
Trang 23 Ví dụ: Từ kết quả thí nghiệm, hãy nhận xét về mối quan hệ giữa độ lớn của lực kéo với độ nghiêng của mặt phẳng nghiêng; hoặc hãy chứng minh cái đinh vít
là 1 dạng của mặt phẳng nghiêng
Trang 24Dưới đây xin nêu ra một số gợi ý khi đặt câu hỏi:
Nên:
Dừng một chút sau khi đặt câu hỏi
Nhận xét một cách khuyến khích đối với
câu trả lời của Hs
Tạo điều kiện cho nhiều Hs trả lời một
câu hỏi
Tạo điều kiện để cho mỗi Hs đều được trả
lời câu hỏi, ít nhất 1 lần trong giờ học
Đưa ra những gợi ý nhỏ cho các câu trả
lời hoặc dựa vào một phần nào đó trong
câu trả lời để tiếp tục đặt câu hỏi
Yêu cầu Hs giải thích câu trả lời của mình
Không nên:
Nhắc lại câu hỏi của mình
Tự trả lời câu hỏi của mình đưa ra
Nhắc lại câu trả lời của Hs
Trang 25C Tổ chức cho HS hoạt động trên lớp dưới những hình thức học tập khác nhau
Để tích cực hoá hoạt động học tập của HS ngoài hình
thức tổ chức học toàn lớp, nên tăng cường tổ chức cho
HS học tập CÁ NHÂN và học tập theo NHÓM ngay tại lớp
1 Hình thức học tập cá nhân
2 Hình thức học tập theo nhóm
Trang 261 Hình thức học tập cá nhân
Là hình thức học tập cơ bản nhất vì nó tạo điều kiện cho mỗi HS trong lớp bộc lộ khả năng tự học của mình (được tự nghĩ, được tự làm việc một cách tích cực) nhằm đạt tới MT học tập
Việc tổ chức học tập cá nhân có thể như sau:
Trang 27 Làm việc chung với cả lớp: GV nêu vấn đề, xác
định nhiệm vụ nhận thức và hướng dẫn (gợi ý) HS làm việc
Làm việc cá nhân: HS ghi kết quả ra vở hoặc trả lời
vào phiếu học tập
Làm việc chung với cả lớp: GV chỉ định một vài
HS báo cáo kết quả các HS khác theo dõi, gợi ý và
bổ sung
Trang 282 Hình thức học tập theo nhóm
Trong khâu tổ chức lên lớp, vấn đề mà ta cần đưa ra
là tổ chức cho HS học theo nhóm trên lớp
Các bước tiến hành tổ chức hoc tập theo nhóm có thể như sau:
Làm việc chung cả lớp: GV nêu vấn đề, xác định
nhiệm vụ nhận thức, chia lớp thành các nhóm, giao nhiệm vụ cho từng nhóm và hướng dẫn gợi ý cho mỗi nhóm các vấn đề cần lưu ý khi trả lời câu hỏi, hoàn thành bài tập
Trang 29Làm việc theo nhóm: Phân công trong nhóm (cử
nhóm trưởng, thư kí, phân việc cho các thành viên trong nhóm) Từng cá nhân làm việc độc lập, sau đó thảo luận trong nhóm và cùng nhau hoàn thành
nhiệm vụ của nhóm Mỗi nhóm cử đại diện trình
bày kết quả làm việc của nhóm (không nhất thiết
phải là nhóm trưởng hay thư kí mà có thể là một
thành viên bất kì của nhóm)
Làm việc chung cả lớp: (thảo luận tổng kết trước
toàn lớp) Các nhóm lần lượt báo cáo kết quả và
thảo luận chung (các nhóm nhận xét, đóng góp ý
kiến và bổ sung cho nhau) Gv tổng kết và chuẩn
xác kiến thức
Trang 30III BÀI H C KINH NGHI M: Ọ Ệ
Trên đây là một số trao đổi về phương pháp tổ chức hoạt động giúp HS tích cực chủ động lĩnh hội kiến
thức, tuy nhiên trong quá trình giảng dạy tuỳ từng
hoạt động, Gv có thể phát huy tính tích cực nhận thức của HS ở những mức độ khác nhau, kinh nghiệm cho thấy khi dạy học theo hướng tích cực hoạt động nhận thức của HS, trong một tiết học, GV thường dễ bị
“cháy giáo án” Do đó, Gv cần xác định hoạt động
trọng tâm (tùy thuộc MT đã được lượng hóa của bài học cũng như cơ sở thiết bị dạy học cho phép), phân
bổ thời gian hợp lí để điều khiển hoạt động học tập của HS
Trang 31 Hiệu quả kích thích tư duy Hs khi đặt câu hỏi ở mức
độ nhận thức thấp hay cao sẽ phụ thuộc rất nhiều vào khả năng của Hs Sẽ hoàn toàn vô tác dụng nếu Gv
đặt câu hỏi khó để Hs không có khả năng trả lời được
Và mặt khác, thật không có nghĩa nếu đặt câu hỏi quá
dễ đối với khả năng của Hs Gv cần có nhận xét, động viên ngay những câu hỏi, trả lời đúng cũng như câu hỏi trả lời chưa đúng Nếu tất cả Hs đều trả lời sai thì
Gv cần đặt câu hỏi đơn giản hơn để Hs có thể trả lời được vì Hs chỉ có hứng thú học khi họ thành công
trong học tập
Trang 32III BÀI H C KINH NGHI M: Ọ Ệ
Tổ chức cho HS học tập theo nhóm ngay tại lớp bị
hạn chế bởi không gian chật hẹp của lớp học, bởi thời gian hạn định của tiết học nên GV phải biết tổ chức hợp lí mới có hiệu quả Không nên lạm dụng các hoạt động nhóm và cần đề phòng xu hướng hình thức Ở trường THCS mỗi tiết học chỉ nên tổ chức từ 1 đến 2 hoạt động nhóm đối với những câu hỏi, vấn đề đặt ra khó và phức tạp, đòi hỏi phải có sự hợp tác giữa các
cá nhân mới hoàn thành nhiệm vụ Nhớ rằng trong
hoạt động nhóm, tư duy tích cực của HS phải được phát huy và ý nghĩa quan trọng của nó là rèn luyện
Trang 33IV Đ XU T, KI N NGH : Ề Ấ Ế Ị
Từ những khó khăn trong công tác giảng dạy của trường, nhằm giúp quá trình đổi mới phương pháp dạy học hiệu quả, từng bước đẩy lùi kiểu dạy học
“đọc- chép”, tôi xin đề xuất một số kiến nghị:
Trang 34 Phòng GD cần có giải pháp bổ sung các loại
thiết bị dạy học có chất lượng để đáp ứng được yêu cầu dạy học cho các trường, nhất là các trường tuyến xã
Cần tổ chức các chuyên đề, thao giảng, tiết
dạy mẫu, có áp dụng phương pháp mới phù hợp để cho giáo viên tham khảo
Cần có kế hoạch tập huấn cho GV những kỹ
năng thực hành Vật lý để nâng cao tay nghề cũng như hoàn thiện kỹ năng thực hành cho giáo viên
