Kinh tế học Vĩ mô - Bài 7 pdf

Bảng 7.1: Phân loại đối tượng lao động và ngoài độ tuổi lao động Dân số Trong độ tuổi lao động Ngoài độ tuổi lao động Lực lượng lao động Không tham gia lao động ốm đau, nội trợ, không

Nội dung

• Phân tích khái niệm lạm phát và thất nghiệp

• Phân tích các tác động của lạm phát và thất nghiệp đến nền kinh tế

• Chỉ ra các giải pháp nhằm kiềm chế mức lạm phát và hạ thấp tỷ lệ thất nghiệp ở Việt Nam hiện nay

• Bổ sung: Mối quan hệ giữa lạm phát và thất nghiệp (đường Phillips, và các nhân tố làm dịch chuyển và di chuyển đường Phillips)

• Hiểu được các tác động (tích cực và tiêu

cực) của lạm phát và thất nghiệp của nền

thất nghiệp ở các nước nói chung và ở

Việt Nam nói riêng

7.1 Thất nghiệp (Unemployment)

7.1.1 Thất nghiệp và các loại thất nghiệp

7.1.1.1 Các khái niệm liên quan

Để có cơ sở xác định thất nghiệp và tỷ lệ thất nghiệp, chúng ta cần phân biệt một vài khái niệm sau đây:

• Những người trong độ tuổi lao động: Là những người

ở độ tuổi có nghĩa vụ và quyền lợi lao động theo quy

định đã ghi trong hiến pháp và phát luật Lao động Độ

tuổi lao động đối với nam và nữ ở một số quốc gia là

khác nhau, nó tuy thuộc và trình độ, năng lực, sự cống

hiến, và sức khỏe của người lao động Ở Việt Nam, độ

tuổi lao động đối với nam là từ 16 – 60 tuổi, đối với nữ

là từ 16 – 55 tuổi

Lực lượng lao động là số người trong độ tuổi lao động

đang có việc làm hoặc chưa có việc làm những đang

tìm kiếm việc làm Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động là tỷ lệ giữa lực lượng lao động và toàn bộ những người trong độ tuổi lao động (dân số một quốc gia trong độ tuổi lao động)

Ở phuơng Tây, trong nửa cuối thế kỷ 20, tỉ lệ tham gia lực lượng lao động tăng đáng kể, phần lớn do sự tăng lên của số phụ nữ vào các vị trí việc làm Ở Hoa Kỳ, tỷ lệ tham gia lực lượng lao động tăng từ khoảng 59% vào năm 1948 đến 66% vào năm 2005; trong đó

tỷ lệ tăng của phụ nữ vào trong đó từ 32% lên 59% và tỷ lệ tham gia của nam giới vào trong đó giảm từ 78% xuống 73% Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động là chìa khóa, nhân

tố quan trọng cho sự tăng trưởng kinh tế, tương tự như yếu tố năng suất hay hiệu quả trong sản xuất

• Người có việc làm: Là những người đang làm việc trong các cơ sở kinh tế, giáo dục, văn

bộ phận không muốn tìm việc làm với những lý do khác nhau

Bảng 7.1: Phân loại đối tượng lao động và ngoài độ tuổi lao động

Dân số Trong độ tuổi lao động Ngoài độ tuổi lao động

Lực lượng lao động Không tham gia lao động (ốm đau, nội trợ, không muốn tìm việc) Ngoài độ tuổi lao động

Có việc làm Thất nghiệp Không tham gia lao động ( ốm đau,

nội trợ, không muốn tìm việc) Ngoài độ tuổi lao động

Các Chính phủ cần phải có chính sách khuyến khích đầu tư để tạo ra thêm công ăn việc làm cho xã hội ngang qua việc xây dựng và triển khai hệ thống luật và các văn bản pháp qui

Thất nghiệp

dưới luật, cũng như phải nghiên cứu để xác định và duy trì cho được tỉ lệ lao động “chờ” và

có chính sách đào tạo, cũng như tái đào tạo, lực lượng lao động này Giải quyết hợp lý tình trạng thất nghiệp như vừa nói sẽ thúc đẩy nền kinh tế xã hội phát triển thực sự

Khi có công ăn việc làm ổn định, tức có thu nhập ổn định, con người sẽ tham gia làm cho quá trình lưu thông tiền tệ trong xã hội tăng tốc nhờ vào việc họ mua sắm, tiêu thụ Đây là một điều kiện quan trọng thúc đẩy phát triển về kinh tế của một vùng, một quốc gia Phát triển về kinh tế sẽ kéo theo hệ quả là xã hội, văn hóa, giáo

dục,.v.v cũng phát triển Vậy, việc cụ thể cần thực hiện là

giải quyết vấn đề tìm việc làm cho những người trong độ

tuổi lao động trong xã hội

Tỷ lệ thất nghiệp: Là tỷ số giữa % số người thất nghiệp

so với tổng số người trong lực lượng lao động Tỷ lệ thất

nghiệp là chỉ tiêu phản ánh khái quát tình trạng thất

nghiệp của một quốc gia Cũng vì thế còn có những

quan niệm khác nhau về nội dung và phương pháp tính

toán để nó có khả năng biểu hiện đúng và đầy đủ đặc

điểm nhiều vẻ của tình trạng thất nghiệp thực tế, đặc biệt

là ở các nước đang phát triển

Các khái niệm trên chỉ có tính quy ước và có thể khác

nhau giữa các quốc gia

7.1.1.2 Phân loại thất nghiệp

Phân loại theo đặc tính chủ thể thất nghiệp:

• Theo giới tính: Tỷ lệ thất nghiệp ở nam giới cao hơn

tỷ lệ thất nghiệp ở nữ giới

• Theo lứa tuổi: Tỷ lệ thất nghiệp ở những người trẻ

tuổi cao hơn tỷ lệ thất nghiệp ở những người cao tuổi

• Theo vùng lãnh thổ: Khu vực đô thị thường có tỷ lệ

thất nghiệp cao hơn nông thôn ở các nước đang phát

triển

• Theo ngành nghề: Tùy thuộc vào từng giai đoạn,

từng thời điểm, các ngành suy thoái thì thất nghiệp

đối với ngành đó gia tăng và ngược lại

• Theo dân tộc, chủng tộc: Tình trạng thất nghiệp có thể phụ thuộc vào sự phân biệt về

chủng tộc, sắc tộc của một số quốc gia

Phân loại theo lý do thất nghiệp:

• Bỏ việc: Tự ý xin thôi việc vì những lý do khác nhau như cho rằng lương thấp, không

hợp nghề, hợp vùng,…

• Mất việc: Các hãng cho thôi việc do những khó khăn trong kinh doanh,.v.v

• Mới vào: Lần đầu bổ sung vào lực lượng lao động nhưng chưa tìm được việc làm (thanh

niên đến tuổi lao động đang tìm việc, sinh viên tốt nghiệp đang chờ công tác,…)

• Quay lại: Những người đã rời khỏi lực lượng lao động nay muốn quay lại làm việc

nhưng chưa tìm được việc làm

Khuyến khích đầu tư

Phân loại thất nghiệp

Phân loại theo nguồn gốc thất nghiệp:

• Thất nghiệp tạm thời: Thất nghiệp tạm thời xảy ra khi có một số người lao động đang

trong thời gian tìm kiếm công việc hoặc nơi làm tốt hơn, phù hợp với ý muốn riêng (lương cao hơn, gần nhà hơn,…) hoặc những người mới bước vào thị trường lao động đang tìm kiếm việc làm hoặc chờ đợi đi làm,… Mọi xã hội trong bất kỳ thời điểm nào đều tồn tại loại thất nghiệp này Chỉ có sự khác nhau về quy mô

số người và thời gian thất nghiệp

• Thất nghiệp theo mùa vụ: Thất nghiệp theo mùa vụ cũng là một

phần của nền kinh tế, và thường do thực tế là một số công việc

chỉ thực hiện được theo mùa nhất định như đánh cá, làm nông

nghiệp, xây dựng, v.v

• Thất nghiệp cơ cấu: Thất nghiệp cơ cấu xảy ra khi có sự mất

cân đối cung cầu giữa các loại lao động (giữa các ngành nghề, khu vực,…) Loại này gắn liền với sự biến động cơ cấu kinh tế và khả năng điều chỉnh cung của các thị trường lao động (tổ chức đào tạo lại, môi giới,…) Khi sự biến động này là mạnh và kéo dài, nạn thất nghiệp trở nên trầm trọng và chuyển sang thất nghiệp dài

hạn Thất nghiệp do cơ cấu là sự mất việc kéo dài trong các

ngành hoặc vùng có sự giảm sút kéo dài về nhu cầu lao động do

thay đổi cơ cấu nền kinh tế.Ví dụ kinh điển là sự dịch chuyển từ

lực lượng lao động chiếm đa số trong nông nghiệp (70% số lao

động) năm 1900 đến hiện nay chỉ chiếm 3%

o Khi chúng ta có sự thay đổi về cơ cấu trong nền kinh tế,

chúng ta thường có:

Các ngành phát triển cùng với sự tăng lên về nhu cầu lao động cũng như các ngành có

sự suy giảm Tuy nhiên, số lao động không có việc làm có xu hướng ở không đúng khu vực hoặc có kỹ năng không phù hợp cho công việc mới – chúng ta chỉ cần suy nghĩ về những người ngư dân ở Newfoundland (Canada) với trình độ giáo dục lớp 8

Họ sẽ không trở thành những người lập trình máy tính, mặc dù có một sự thiếu hụt lớn những lập trình viên ở cả nước Để có được một công việc mới, bạn phải tự thân cố gắng đào tạo lại, tự thân thay đổi chỗ ở, hoặc bạn chỉ có thể nghỉ hưu Điều này có thể khó khăn đối với những người lao động, đặc biệt là nếu họ không trang trải được việc đào tạo lại, hoặc nếu họ già hơn

o Nguồn gốc của những thay đổi trong cơ cấu bao gồm:

ƒ Sự dịch chuyển của các ngành nghề xuất khẩu và nhập khẩu do thương mại quốc tế

ƒ Những thay đổi trong thị trường thế giới đối với các sản phẩm nông nghiệp

ƒ Có những lợi ích kinh tế của thất nghiệp do chuyển đổi nghề đối với cá nhân và xã hội Những công nhân trẻ đang trải qua thất nghiệp sẽ cố gắng tìm kiếm những công việc phù hợp với khả năng và lợi ích của họ

Thất nghiệp mùa vụ

Thất nghiệp cơ cấu

ƒ Lợi ích của việc thay đổi công việc là làm thoả mãn hơn và làm việc hiệu quả hơn Lợi ích xã hội do thay đổi công việc kèm theo với quá trình tìm kiếm công việc là cho phép những người lao động có thể tìm kiếm được những công việc mà họ làm hiệu quả hơn

ƒ Mặt khác, những công nhân thất nghiệp do cơ cấu sẽ không tìm được công việc mới nếu họ không đào tạo lại hoặc thay đổi nơi ở Thực tế này có nghĩa là một chi phí lớn hơn đối với người lao động và xã hội – ví dụ, những công nhân thất nghiệp

do cấu trúc không có việc làm trong nhiều giai đoạn Những người lao động này chiếm một chi phí lớn trong việc cơ cấu lại nền kinh tế của chúng ta, mặc dù xã hội thu được lợi ích về dài hạn trong việc dịch chuyển đến những ngành mới này

• Thất nghiệp do thiếu cầu: Loại thất nghiệp này xảy ra khi mức cầu chung về lao động

giảm xuống Nguồn gốc chính là ở sự suy giảm tổng cầu Loại này còn được gọi là thất nghiệp chu kỳ bởi ở các nền kinh tế thị trường nó gắn liền với thời kỳ suy thoái của chu

kỳ kinh doanh Dấu hiệu chứng tỏ sự xuất hiện của

loại này là tình trạng thất nghiệp xảy ra tràn lan ở

khắp mọi nơi, mọi ngành nghề

Phân loại theo tiếp cận mô hình cung cầu:

• Thất nghiệp tự nguyện (người lao động tự nguyện

thất nghiệp): Là số lượng người lao động tự nguyện

thất nghiệp do công việc và tiền công chưa phù hợp

với ý muốn của mình Thất nghiệp tự nguyện chỉ một

trong những người “tự nguyện” không muốn làm việc,

do việc làm và mức lượng tương ứng chưa phù hợp với

mong muốn của mình Bao gồm những người: Mới bổ sung vào lực lượng lao động hoặc tự ý bỏ việc, do chuyển vùng (chuyển công tác, chuyển nơi ở, di dân), do tính chất thời vụ của công việc,

do thay đổi về cơ cấu kinh tế, cơ cấu ngành nghề; do can thiệp phi kinh tế

Nghiên cứu điển hình Thất nghiệp tự nguyện – Bài toán "lùi để tiến"

Không phải ai cũng có thể nhanh chóng tìm được việc làm phù hợp cũng không phải ai

có thể thích ứng và gắn bó lâu dài với công việc của mình Vì một mức lương chưa vừa ý, một môi trường làm việc không thuận lợi, có những người sẵn sàng nghỉ việc để đeo đuổi những cơ hội tốt hơn Thất nghiệp – với họ chưa bao giờ là điều gì đó tồi tệ

Thất nghiệp do thiếu cầu

thành đích ngắm của các công ty cả trong lẫn ngoài nước đang trong một cuộc chiến tranh giành nhân sự cao cấp Với mức lương không dưới 1500 USD/ tháng, Tùng nhận lời làm cho một công ty sau khi đã có suy tính kĩ càng Thời gian đầu, Tùng làm việc rất nhiệt tình, có khó khăn nhưng lúc ấy anh chỉ nghĩ đơn giản là do khác biệt về môi trường làm việc và anh có thể thích nghi dần qua thời gian Thế nhưng Tùng nhanh chóng chán ngán với chuyện họp hành liên miên, những thủ tục hành chính phức tạp và phong cách làm việc khó có thể thay đổi của các sếp và đồng nghiệp trong công ty, anh xin nghỉ việc

và tiếp tục đầu quân cho một công ty khác Mọi chuyện vẫn không như mong muốn Qua mấy lần như vậy, Tùng rơi vào tình trạng thất nghiệp lúc nào không hay

Nhiều người vẫn không thể hiểu nổi một người như anh Quang lại đang nằm trong cảnh thất nghiệp dù anh đã nhiều năm làm việc cho các công ty nước ngoài trong cương vị của nhà quản lý Từ bỏ mức lương hàng ngàn đô, từ bỏ vị trí trưởng phòng đang nắm giữ, anh lui về lo cho gia đình, con cái và tối tối lại đi học thêm tại trung tâm ngoại ngữ,

ôn thi cao học để xây dựng cho mình một con đường mới với nhiều dự tính hoài bão Với những du học sinh mới trở về nước như Tuấn Anh, chịu thất nghiệp cũng bởi vì mức lương không bao giờ được dưới 500 USD/tháng Chi phí học hành ngốn hết hàng ngàn đô suốt những năm tháng bên xứ người là lí do chính khiến họ cân nhắc sẽ đầu quân cho công ty nào có thu nhập cao hơn để bù "vốn"

Để tiến mấy bước

Không vừa ý vì mức lương chưa làm thỏa mãn, vì chế độ đãi ngộ chưa thỏa đáng với công sức họ bỏ ra, chấp nhận ra đi vì môi trường làm việc không phù hợp để phát triển năng lực và thăng tiến, có những người đã chịu "thất nghiệp" để chờ đợi những cơ hội

và một tương lai như mình mong muốn Đó là những cách không giống nhau để người ta thực hiện những khát vọng của bản thân

Với những người thất nghiệp kiểu này, công việc và sự săn đón của các công ty đôi khi trở nên quá thừa vì bản thân họ biết rằng họ có sự chọn lựa cho riêng bản thân Họ biết nói không khi cảm thấy không phù hợp và "chưa phải lúc" để lao đầu vào công việc Tùng dù thất nghiệp nhưng anh vẫn vừa nghiên cứu chuyên môn, tham gia những dự

án của một công ty hay một tổ chức phi Chính phủ nào đó, vừa chờ đợi những cơ hội việc làm phù hợp với chuyên môn và năng lực của bản thân Tùng muốn ứng dụng những gì đã học được bên xứ người vào công việc, "không thì thật là lãng phí", Tùng nói, không quên đề cập đến những tính toán mà bản thân đang theo đuổi

Còn anh Quang sau những khóa học tiếng anh và ôn thi cao học ngành quan hệ quốc tế đang dọn sẵn đường cho một kế hoạch công việc đúng với mơ ước mà anh đã từng nung nấu: Ngành ngoại giao Theo như anh Quang nói thì lương cao, môi trường làm việc tốt với anh chưa phải là tất cả mà với anh bây giờ, đam mê công việc, lĩnh vực ngành nghề nào mới là quan trọng

Bỏ qua những lời mời chào có thể hấp dẫn với người khác, Tuấn Anh vẫn tự tin đưa ra điều kiện để các công ty "chi đẹp" thì Tuấn Anh mới đồng ý về làm Với mức lương trên 500 USD/ tháng, Tuấn Anh mới mong mình hoàn được số vốn không hề nhỏ đã

bỏ ra khi du học Bằng cấp quốc tế, năng lực và có sẵn kinh nghiệm dắt lưng, Tuấn Anh không cảm thấy lo lắng gì khi mình đang trong cảnh "ăn không ngồi rồi" Sáng sáng đi cà phê, lên mạng, thỉnh thoảng cùng hội bạn theo xu hướng làm việc tự do nhận vài dự án cho chân tay đỡ rảnh rang quá, Tuấn Anh tiếp tục sàng lọc những lời mời từ phía các nhà tuyển dụng

Tự tin với năng lực và kinh nghiệm sẵn có, những người thất nghiệp kiểu này đang tự tìm lời giải cho bài toán lùi tiến của mình Thất nghiệp để đón chờ những cơ hội mới, thất nghiệp để nâng cao khả năng chuyên môn, và họ đang tạo cho mình những

"khoảng lặng" cần thiết cho những dự tính lớn lao trong sự nghiệp

(Cập nhật lúc 14h00 ngày 5/7/2008 trên báo Kinh tế và Đô thị tại địa chỉ http://www.ktdt.com.vn/newsdetail.asp?NewsId=26358&CatId=58)

• Thất nghiệp không tự nguyện (hay thất nghiệp chu kỳ): Do chu kỳ kinh tế gây nên, còn

gọi là thất nghiệp do thiếu cầu (theo trường phái Keynes)

• Thất nghiệp tự nhiên: Thất nghiệp tự nhiên là

mức thất nghiệp xảy ra khi thị trường lao động

đạt trạng thái cân bằng Nói cách khác, thất

nghiệp tự nhiên là số lượng người lao động

không chấp nhận làm việc ở mức tiền công khi

thị trường lao động cân bằng Số lượng người

thất nghiệp tự nhiên sẽ là tổng số thất nghiệp tự

nguyện, những người chưa có những điều kiện

mong muốn để tham gia vào thị trường lao động

Thất nghiệp tự nguyện chỉ một trong những người

“tự nguyện” không muốn làm việc, do việc làm

và mức lương tương ứng chưa phù hợp với mong muốn của mình Giả thiết này là cơ sở để xây dựng đường cung: Một đường cung lao động nói chung chỉ ra quy mô của lực lượng lao động xã hội tương ứng với các mức lương của thị trường lao động, một đường cung chỉ ra

bộ phận lao động chấp nhận việc làm với các mức lương tương ứng của thị trường lao động Khoảng cách giữa hai đường cung biểu thị con số thất nghiệp

Tại mức tiền công W1 số người thực tế tham gia lao động là L1; số lượng người nằm trong lực lượng lao động là L2 do đó xảy ra hiện tượng dư thừa lao động là đoạn EF = L2 – L1, đây chính là con số thất nghiệp tự nguyện

Trên đồ thị hình 7.1 dưới đây, đường DL là đường cầu lao động, do nhu cầu lao động của các doanh nghiệp quyết định Đường SL là đường cung lực lượng lao động xã hội Đường

SL' là đường cung bộ phận lao động sẵn sàng chấp nhận việc làm tương ứng với các mức lương của thị trường lao động

Tại mức tiền công W1 số người thực tế tham gia lao động là L1; số lượng người nằm trong lực lượng lao động là L2 do đó xảy ra hiện tượng dư thừa lao động là đoạn EF = L2 – L1, đây chính là con số thất nghiệp tự nguyện

Nếu Chính phủ quy định mức tiền lương tối thiểu, giả sử W2 cao hơn mức lương cân bằng của thị trường lao động W0 Ở mức tiền lương W2, cung lao động sẵn sàng chấp nhận việc làm SL'

sẽ lớn hơn cầu lao động Đoạn AB trên đồ thị biểu thị sự chênh lệch này Đó chính là số người thất nghiệp mà theo “Lý thuyết cổ điển” là bộ phận thất nghiệp tự nguyện bởi xã hội chỉ chấp nhận làm việc tại mức lương cao hơn W2 Tổng số thất nghiệp tự nguyện trong trường hợp này sẽ là đoạn AC (bao gồm thất nghiệp tạm thời, thất nghiệp cơ cấu và thất nghiệp theo

lý thuyết cổ điển)

Thất nghiệp tự nhiên

Hình 7.1 Thất nghiệp tự nhiên

7.1.2 Nguyên nhân thất nghiệp

• Bỏ việc: Tự ý xin thôi việc vì những lý do khác nhau như cho rằng lương thấp, không

hợp nghề, hợp vùng,.v.v

• Mất việc: Các hãng cho thôi việc do những khó khăn trong kinh doanh,.v.v

• Mới vào: Lần đầu bổ sung vào lực lượng lao động nhưng chưa tìm được việc làm (thanh

niên đến tuổi lao động đang tìm việc, sinh viên tốt nghiệp đang chờ công tác,.v.v.)

• Quay lại: Những người đã rời khỏi lực lượng lao động nay muốn quay lại làm việc

nhưng chưa tìm được việc làm

Kết cục của những người thất nghiệp không phải là vĩnh viễn Có những người (bỏ việc, mất việc,.v.v.) sau một thời gian nào đó sẽ được gọi trở lại làm việc, nhưng cũng có một số người không có khả năng đó và họ phải ra khỏi lực lượng lao động do không có điều kiện bản thân phù hợp với yêu cầu của thị trường lao động hoặc do mất hẳn sự hứng thú làm việc hay có thể còn vì một nguyên nhân khác

7.1.2.1 Thất nghiệp theo lý thuyết của trường phái cổ điển

Hình 7.2 Mức tiền công tối thiểu cao hơn

Quan điểm của trường phái cổ điển cho rằng giá cả và tiền công linh hoạt, thị trường lao động luôn đạt trạng thái cân bằng, còn có thất nghiệp là do ấn định mức tiền công cao hơn mức tiền công cân bằng

Nhìn vào đồ thị hình 7.2 trên đây ta thấy, thị trường lao động đạt trạng thái cân bằng tại E với mức tiền công cân bằng là W0 Một bộ phận lớn lao động đạt mức tiền công W1 cao hơn mức tiền công cân bằng W0 trên thị trường lao động

Tại mức tiền công W1 cầu lao động là L1, cung lao động là L2 Vì L1 > L2 cho nên xảy ra hiện tượng dư thừa lao động là đoạn AB , hay xảy ra thất nghiệp Áp lực để giảm tiền công xuống trạng thái cân bằng là rất khó

7.1.2.2 Thất nghiệp theo lý thuyết của Keynes

Quan điểm của trường phái Keynes cho rằng giá cả và tiền công thường cứng nhắc, không linh hoạt, do đó dẫn đến hiện tượng thất nghiệp

• Thất nghiệp khiến cho nhiều người đành chấp nhận làm những công việc không

đúng nghề khiến họ không thể đóng góp hết khả năng cho xã hội. Điều này ngăn cản

họ phát triển toàn diện và thực sự

• Thất nghiệp khiến cá nhân người đó rơi vào tình trạng mất cân bằng tâm lý, do những

thay đổi lớn so với các thói quen làm việc trước đó. Tình trạng tâm lý bất ổn này có thể lây lan sang hoặc tác động đến những người sống chung quanh Đó là chưa kể tới việc người bị thất nghiệp có thể trở nên sa sút về mặt đạo đức khi ở trong tình trạng không có chuyện gì chính thức để làm

• Mất việc làm ổn định có thể đẩy một người vào tình thế tìm cách bù trừ qua việc nhận

đại một công việc mà đôi khi không trong sáng hoặc phạm pháp, không xứng với nhân phẩm của họ Các tay trùm xã hội đen rất biết tâm lý này và cũng biết cách lôi kéo

để có thêm người “cộng sự”

• Mất việc kéo dài cũng thường đưa đến tình trạng bất ổn trong gia đình của người bị

mất việc, không chỉ trong mức độ giảm thu nhập cho gia đình mà, hơn thế nữa, còn có

nguy cơ tạo ra hoặc làm bộc phát những xung đột gia đình. Đôi khi điều này dẫn đến tình trạng tan vỡ gia đình, nếu cộng hưởng với nhiều mối mâu thuẫn khác

Nhìn trong mức độ tác hại thì thấy như vậy, tuy nhiên, xét theo góc độ toàn nền kinh tế xã hội, thì tình trạng mất việc làm tạm thời trên một tỉ

lệ cho phép trong số những người trong độ tuổi lao

động sẽ là điều kiện để thị trường lao động tự cơ cấu

hóa lại hoặc để xã hội có thể tổ chức đào tạo lại hay

đào tạo bổ túc tay nghề cho những người đang

không trực tiếp tham gia lao động vào thời kỳ đó

Một tỉ lệ thất nghiệp hợp lý cho phép xã hội có được

một lực lượng lao động dự phòng cần thiết và nhất

là có điều kiện đào tạo lực lượng lao động “dôi ra”

đó theo hướng nâng cao trình độ khoa học kỹ thuật

và tay nghề hơn nữa Đây là điểm tích cực

Để cụ thể hơn, chúng ta có thể xem xét tác động của

thất nghiệp đối với từng đối tượng trong xã hội:

7.1.3.1 Đối với bản thân và gia đình

Không có việc làm đồng nghĩa với hạn chế giao tiếp với những người lao động khác, tiêu tốn thời gian vô nghĩa, áp lực tâm lý và tất nhiên là

không có khả năng chi trả, mua sắm vật dụng thiết

yếu cũng như các hàng hóa tiêu dùng Yếu tố sau là

vô cùng trầm trọng cho người gánh vác nghĩa vụ gia

đình, nợ nần, chi trả chữa bệnh Những nghiên cứu

cụ thể chỉ ra rằng, gia tăng thất nghiệp đi liền với gia

tăng tỷ lệ tội phạm, tỷ lệ tự tử, và suy giảm chất

lượng sức khỏe

Một số quan điểm cho rằng người lao động nhiều

khi phải chọn công việc có thu nhập thấp (trong khi

đi tìm cho mình công việc phù hợp) bởi vì các lợi

ích của bảo hiểm xã hội chỉ cung cấp cho những ai có quá trình làm việc trước đó Về phía người sử dụng lao động thì sử dụng tình trạng thất nghiệp để gây sức ép với những người làm công cho mình (như không cải thiện môi trường làm việc, áp đặt năng suất cao, trả lương thấp, hạn chế cơ hội thăng tiến,.v.v.)

Cái giá khác của thất nghiệp còn thể hiện ở chỗ khi thiếu các nguồn tài chính và phúc lợi xã hội, các cá nhân buộc phải làm những công việc không phù hợp với trình độ, năng lực của mình Như vậy thất nghiệp gây ra tình trạng làm việc dưới khả năng

Những thiệt thòi khi mất việc dẫn đến trầm uất, suy yếu ảnh hưởng của công đoàn, công nhân lao động vất vả hơn, chấp nhận thù lao ít ỏi hơn và sau cùng là chủ nghĩa bảo hộ việc làm Chủ nghĩa này đặt ra những rào cản với người muốn gia nhập công việc, hạn chế di

Tìm việc Tác động của thất nghiệp với bản thân và gia đinh

dân, và hạn chế cạnh tranh quốc tế Cuối cùng, tình trạng thất nghiệp sẽ khiến cán cân đàm phán điều kiện lao động nghiêng về giới chủ, tăng chi phí khi rời công việc và giảm các lợi ích của việc tìm cơ hội thu nhập khác

7.1.3.2 Ảnh hưởng của thất nghiệp tới xã hội và nền kinh tế

Tỷ lệ thất nghiệp cao đồng nghĩa với tổng sản phẩm quốc nội (GDP) thấp – các nguồn lực con người không được sử dụng, bỏ phí cơ hội sản xuất thêm sản phẩm và dịch vụ Thất nghiệp có nghĩa là sản xuất ít hơn, giảm tính hiệu quả của sản xuất theo quy mô

Đối với xã hội:

• Có thể đương đầu với các tệ nạn xã hội do người

thất nghiệp gây ra

• Chi nhiều tiền hơn để giải quyết hậu quả từ phía

thất nghiệp như y tế, trật tự an ninh trong xã

hội,.v.v

• Thất nghiệp dẫn đến nhu cầu xã hội giảm Hàng hóa

và dịch vụ không có người tiêu dùng, cơ hội kinh

doanh ít ỏi, chất lượng sản phẩm và giá cả tụt giảm

Hơn nữa, tình trạng thất nghiệp cao đưa đến nhu cầu

tiêu dùng ít đi so với khi nhiều việc làm, do đó mà cơ

hội đầu tư cũng ít hơn

7.1.4 Các giải pháp hạ thấp tỷ lệ thất nghiệp

Giải pháp của thị trường để giải quyết thất nghiệp theo

mùa và thất nghiệp do thay đổi công việc bao gồm việc

tìm việc tư nhân, quảng cáo của các doanh nghiệp cũng

như người tìm việc, và các trung tâm tìm việc tư nhân

7.1.4.1 Tạo ra công ăn việc làm mới

Có công ăn việc làm là một nhu cầu chính đáng của

con người trong xã hội, nhất là đối với những người

trong độ tuổi lao động Do đó, tạo ra công ăn việc làm

đáp ứng “đủ” nhu cầu tham gia lao động của các thành

viên trong xã hội là cần thiết để có thể có được một xã

hội ổn định và phát triển Đây trước hết là trách nhiệm

của Chính phủ các quốc gia, xét về phương diện quản

lý vĩ mô, thực hiện thông qua việc hoạch định các

chính sách và hệ thống luật pháp có liên quan

Thứ đến, cũng cần đến tinh thần trách nhiệm của các

thành viên trong xã hội, cụ thể là các nhà đầu tư và

các doanh nghiệp, xét trên bình diện tham gia sản xuất

kinh doanh Thật vậy, chính việc mạnh dạn đầu tư sản

xuất kinh doanh của các doanh nghiệp, công cũng như

tư, mà xã hội có thêm một số việc làm tương ứng

Đóng góp này, nếu nhìn riêng lẻ thì không thấy quan

trọng mấy, vì mỗi doanh nghiệp chỉ tạo ra được một

số việc làm, tùy theo ngành nghề và qui mô đầu tư

của doanh nghiệp, nhưng nếu cộng tất cả lại trong

Tạo công ăn việc làm Đào tạo nghề

Tác động của thất nghiệp tới xã hội

phạm vi toàn nền kinh tế thì thật đáng kể Nói theo cách đảo ngược thì nếu trừ đi các đóng góp loại này của từng doanh nghiệp, cho dù các doanh nghiệp với qui mô nhỏ và rất nhỏ, xã hội sẽ mất đi một số việc làm tương ứng và con số thất nghiệp dôi ra từ đây đáng phải kể đến Và, nếu điều này xảy ra đồng loạt ở nhiều doanh nghiệp – như trong trường hợp hàng loạt công ty, xí nghiệp ở Nhật phá sản do biến động tiền tệ vào những năm đầu thập niên

1990, với hàng ngày có đến khoảng 6.000 doanh nghiệp tuyên bố phá sản (theo các bản tin thời sự vào thời kỳ đó) thì con số người thất nghiệp sẽ tăng vọt gây ảnh hưởng đáng kể tới nền kinh tế nói chung, nếu tình trạng này kéo dài

Nếu mỗi công việc làm thường đòi hỏi một trình độ tay nghề hoặc trình độ văn hóa tương ứng, một vấn đề khác đặt ra là liệu những người muốn tham gia lao động có đáp ứng được yêu cầu này không? Nói cách khác, cần phải có một hệ thống đào tạo phù hợp và một tinh thần tự đào tạo tốt

7.1.4.2 Đào tạo và tự đào tạo nghề nghiệp

Đào tạo là “quá trình chuyển giao có hệ thống, có phương pháp những kinh nghiệm, những tri thức, những kỹ năng kỹ xảo nghề nghiệp, chuyên môn, đồng thời bồi dưỡng những phẩm chất đạo đức cần thiết và chuẩn bị tâm thế cho người học đi vào cuộc sống lao động tự lập

và góp phần xây dựng và bảo vệ đất nước”

Để có một nghề, người ta, nhất là những người thuộc thế hệ trẻ, cần phải trải qua thời kỳ đào tạo cần thiết Đặc biệt ngày nay, trong bối cảnh những thành tựu khoa học kỹ thuật được phát minh

và ứng dụng hầu như tức thì vào sản xuất, quá trình sản xuất kinh doanh được tổ chức theo những qui trình chặt chẽ và khoa học, thì việc học cho

thành thạo một nghề và, hơn nữa, nắm vững được mối

liên hệ giữa các ngành nghề cũng như giữa các khâu

khác nhau trong các qui trình sản xuất là điều thật sự

cần thiết để một con người hội đủ khả năng tham gia

lao động góp phần xây dựng xã hội Ngoài ra, trong

khi đang tham gia hoạt động sản xuất, mỗi người lao

động cũng cần phải tự trau dồi và nâng cao tay nghề

sao cho phù hợp và đáp ứng được với trình độ sản

xuất luôn được nâng cao trong xã hội Điều này sẽ

đảm bảo cho người đó không bị tụt hậu hoặc bị thải loại vì lý do trình độ nghề nghiệp Ví

dụ, trong lĩnh vực tin học, một lĩnh vực mới nhưng cũng thay đổi rất nhanh trong việc phát minh và ứng dụng những kiến thức mới, chỉ cần “dậm chân tại chỗ” trong một thời gian ngắn, không lo tự học hỏi thêm, tự cập nhật hóa kiến thức của mình, thì một kỹ thuật viên hoặc lập trình viên, cho dù có chuyên môn khá cao, cũng sẽ trở thành người tụt hậu không theo kịp các đồng nghiệp và bị đào thải bởi thị trường

Đào tạo và tự đào tạo có vai trò quan trọng và cần thiết, nhưng phải đào tạo nghề nào, đào tạo cho ai? Đấy lại là một vấn đề khác cũng cần quan tâm, vấn đề hướng nghiệp

7.1.4.3 Vấn đề hướng nghiệp

Chọn đúng nghề, làm việc đúng khả năng là điều quan trọng cần phải lưu ý ngay từ trong chương trình giáo dục và đào tạo thế hệ trẻ Thật vậy, một người khó có thể trở thành chuyên nghiệp hay tinh thông một nghề nếu nghề đó không phù hợp với cá tính, tâm lý, thể

lý và sở thích của mình Trong trường hợp đó, việc hành nghề không đem lại cho bản thân người đó sự phấn khởi và niềm hạnh phúc, có chăng chỉ là khả năng thích ứng hoặc nỗ lực làm việc của bản thân để hoàn thành công việc được giao Điều này làm cho hiệu quả do việc hành nghề của người đó mang lại không thể đạt tới mức tối đa Ví dụ một người có cá

Vấn đề hướng nghiệp

tính trầm lặng sẽ không thể nào thích hợp được với một nghề đòi hỏi sự bao quát và tính hoạt bát, như nghề quản trị chẳng hạn Với tính cách ít nói và thích lặng lẽ làm việc, người loại này sẽ thích hợp hơn nhiều cho một công việc của phòng thí nghiệm (dĩ nhiên, còn phải tính đến nhiều yếu tố chuyên môn khác nữa), vốn là loại công việc đòi sự kiên trì tự giam mình lâu giờ trong phòng nghiên cứu với những thí nghiệm lặp đi lặp lại để theo dõi quan sát Với cá tính như vậy, người loại này mới cảm thấy niềm vui trong loại công việc mà những người hiếu động khó có thể hoàn thành cách xuất sắc

Ngày nay, ta thường nghe nói nhiều đến các loại chuyên nghiệp trong thể thao như cầu thủ chuyên nghiệp, cây vợt chuyên nghiệp, tay đua chuyên nghiệp, Những người theo các loại “nghiệp” này

là những người vốn say mê và cảm thấy hạnh phúc khi làm những công việc đó, đến nỗi những hoạt động ấy trở thành “lẽ sống” của họ (đương nhiên, từ chuyên nghiệp ở đây còn diễn tả rằng những người này làm công việc đó vì tiền, để kiếm sống) Chính nhờ sự chuyên nghiệp và với năng khiếu trời phú đặc biệt, họ mới thực hiện được những thao tác thật nhuần nhuyễn và điêu luyện mà những người khác không thể làm được cho dù có tập luyện nhiều đi nữa

Việc định hướng nghề nghiệp cho con người nói chung, và nhất là người trẻ sắp vào đời nói riêng, là điều cần thiết và mang lại lợi ích thiết thực cho xã hội Nếu thực hiện tốt khâu này, người ta có thể tận dụng được hết khả năng và năng khiếu trời cho của từng thành viên trong

xã hội phục vụ cho sự phát triển và thịnh vượng chung

Có việc làm, có người lành nghề được đào tạo hoàn chỉnh và biết tự đào tạo tốt là một trong những điều kiện nền tảng cho xã hội phát triển Nhưng trên góc độ luân lý xã hội, người ta còn được kêu gọi và yêu cầu hành nghề có đạo đức và theo lương tâm nghề nghiệp nữa

7.1.5 Vấn đề thất nghiệp ở Việt Nam

Ngày nay, ở Việt Nam và nhất là tại các thành phố lớn, nhu cầu tìm việc làm rất lớn Nhìn vào bảng số liệu về tỷ lệ thất nghiệp của lực lượng lao động ở khu vực thành thị phân theo vùng giai đoạn 1996 – 2005 cho thấy, tỷ lệ thất nghiệp ở khu vực Đồng bằng Sông Hồng và khu vực Đông Nam Bộ thường chiếm tỷ lệ khá cao, đặc biệt là hai thành phố Hà Nội và

Hồ Chí Minh có tỷ lệ thất nghiệp cao nhất hàng năm

Bảng 7.2: Tỷ lệ thất nghiệp của lực lượng lao động trong độ tuổi ở khu vực thành thị phân theo vùng

1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006

Sơ bộ 2007

Cả nước 5.88 6.01 6.85 6.74 6.42 6.28 6.01 5.78 5.60 5.31 4.82 4.64

Đồng bằng

sông Hồng 7.57 7.56 8.25 8.00 7.34 7.07 6.64 6.38 6.03 5.61 6.42 5.74 Đông Bắc 6.34 6.60 6.95 6.49 6.73 6.10 5.93 5.45 5.12 4.32 3.97 Tây Bắc 6.42 4.73 5.92 5.87 6.02 5.62 5.11 5.19 5.30 4.91 3.89 3.42 Bắc Trung Bộ 6.96 6.68 7.26 7.15 6.87 6.72 5.82 5.45 5.35 4.98 5.50 4.92 Duyên hải Nam

Trung Bộ 5.57 5.42 6.67 6.55 6.31 6.16 5.50 5.46 5.70 5.52 5.36 4.99 Tây Nguyên 4.24 4.99 5.88 5.40 5.16 5.55 4.90 4.39 4.53 4.23 2.38 2.11 Đông Nam Bộ 5.43 5.89 6.44 6.33 6.16 5.92 6.30 6.08 5.92 5.62 5.47 4.83 Đồng bằng

sông Cửu Long 4.73 4.72 6.35 6.40 6.15 6.08 5.50 5.26 5.03 4.87 4.52 4.03

Tỷ lệ thất nghiệp thường tập trung ở lứa tuổi thanh niên Tính đến năm 2000 số người trong

độ tuổi thất nghiệp là 1,45 triệu người, trong đó khu vực thành thị 692 nghìn người, khu vực nông thôn là 755 nghìn người, chủ yếu là trong độ tuổi thanh niên và con số này còn cao hơn trong năm 2003 Tuy nhiên chưa bao giờ sức ép về việc làm trong xã hội ta, đặc biệt là việc làm cho giới trẻ lại thu hút sự quan tâm của nhiều cấp nhiều ngành và Đoàn TNCS

Hồ Chí Minh như hiện nay Thanh niên chiếm 30% dân số cả nước, tương đương với 55,5% lực lượng lao động toàn quốc, hàng năm có hàng triệu thanh niên đến tuổi lao động cần có việc làm Mặc dù tỷ lệ thất nghiệp đã giảm nhưng số người thất nghiệp vẫn tiếp tục tăng Tỷ

lệ thất nghiệp ở thành thị vẫn còn ở mức 8,2% và đang có xu hướng tăng lên Bộ Lao động Thương binh và Xã hội cho rằng vấn đề cấp thiết đặt ra là đến năm 2005 phải tạo việc làm mới và ổn định việc làm cho 7,5 triệu lao động, bình quân 1,5 triệu lao động/năm; Tăng tỷ trọng lao động trong sản xuất công nghiệp và xây dựng lên 20 – 21%, lao động trong các ngành dịch vụ lên 22 – 23%/năm, giảm lao động nông nghiệp xuống còn 56 – 57% Để giải quyết vấn đề việc làm cho thanh niên, nên xem xét một số

giải pháp sau đây:

• Thứ nhất, tạo việc làm cho thanh niên từ khu vực nông

nghiệp Thường thì khi nói đến vấn đề giải quyết việc làm

cho thanh niên người ta hay đặt nhiều hy vọng vào khu

vực công nghiệp và dịch vụ Nhưng ở đây xuất phát từ đặc

thù của một nước nông nghiệp thì khu vực nông nghiệp

đóng một vai trò quan trọng Chiến lược thanh niên đưa ra

chỉ tiêu "tăng tỷ lệ thời gian lao động trong năm của thanh

niên khu vực nông thôn lên 85% vào năm 2010” Điều

này tưởng chừng như mâu thuẫn vì chúng ta đang phấn đấu giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp Nhưng giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp không có nghĩa là thoát ly nông nghiệp Như chúng ta đã biết, gần 80% dân số nước ta sống bằng nông nghiệp Vì vậy tìm việc làm từ nông nghiệp là một việc làm hết sức tự nhiên và cần thiết.Tuy nhiên giải quyết việc làm ở đây phải đi theo hướng chuyển dịch cơ cấu

nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị sản xuất trên một

ha đất Cả nước ta hiện có trên 9,3 triệu ha đất nông

nghiệp Giá trị sản lượng nông nghiệp của chúng ta

khoảng 9 tỷ USD/năm, bình quân 1000 USD/ha Trong

khi đó Đài Loan chỉ có hơn 900 ngàn ha đất nông nghiệp

mà giá trị sản lượng tới 14 tỷ USD/năm, giá trị tạo ra từ 1

ha đất nông nghiệp của bạn gấp 15 lần ở nước ta Vì vậy,

điều cần thiết ở khu vực nông nghiệp hiện nay là phải tạo

ra được một lực lượng lao động có kiến thức, có tri thức

khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ sinh học mà

theo chúng tôi, không ai khác ngoài lực lượng lao động trẻ

phải đảm đương trọng trách Muốn giải quyết việc làm ở khu vực này, cần hướng nghiệp cho thanh niên học sinh đi vào các ngành nghề nông lâm ngư nghiệp, chế biến, sinh hoá thực phẩm và có kế hoạch trở về phục vụ nông nghiệp, thúc đẩy nông nghiệp phát triển Như vậy vừa giãn được sức ép về việc làm ở khu vực thành thị, khắc phục tình trạng sinh viên sau khi tốt nghiệp dồn về các thành phố lớn làm việc, vừa tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho khu vực nông nghiệp nông thôn đang cần tri thức khoa học công nghệ trên con đường công nghiệp hóa – hiện đại hóa Đất đai nông nghiệp cũng là nơi có thể giải quyết việc làm tại chỗ cho thanh niên bằng cách khuyến khích những người trẻ mở mang

Vấn đề thất nghiệp ở Việt Nam

Đất đai nông nghiệp

các trang trại, lâm trại, ngư trại, tạo các ngành nghề như nuôi trồng thuỷ hải sản, trồng, chăm sóc và bảo vệ rừng, trồng cây ăn quả, nấm, và các loại cây trồng khác

• Thứ hai, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp, tổ hợp hợp tác xã tư nhân phát triển, tạo

thêm nhiều việc làm cho lao động trẻ. Mười năm qua, kinh tế tư nhân tăng cả về số lượng, vốn kinh doanh và lao động, tạo ra 40% GDP cho cả nước Hộ kinh doanh cá thể

có số lượng lớn, phát triển rộng rãi từ nhiều năm nay

Năm 2000 cả nước có gần 10.000.000 hộ kinh doanh cá thể, hàng ngàn hợp tác xã, v.v với việc đa dạng ngành nghề sản xuất cũng tạo được hàng triệu việc làm cho nhân dân, trong đó đối tượng thanh niên chiếm số đông, những mô hình này cần nhân rộng hơn nữa trong tương lai Do đó, bên cạnh các hoạt động xã hội Đoàn thanh niên, Hội Liên hiệp thanh niên cũng nên tổ chức các hợp tác xã thanh niên như HTX nuôi bò giống ở tỉnh Đồng Tháp mới đây góp phần nhân giống cây con có chất lượng cao và tạo ra việc làm tại chỗ cho lực lượng thanh niên

• Thứ ba, giải quyết việc làm trong khu vực công nghiệp, dịch vụ, các ngành nghề mũi

nhọn Để thực hiện mục tiêu đến năm 2010 thu hút thêm 4,8 – 5 triệu lao động trẻ vào

khu vực công nghiệp, xây dựng; 2,8 – 3 triệu lao động trẻ vào khu vực dịch vụ như chiến lược thanh niên đã đề ra thì Nhà nước phải tìm mọi cách thu hút đầu tư nước ngoài vào khu vực công nghiệp Chú trọng mở mang các ngành dịch vụ, trong đó có du lịch và thương mại là 2 ngành luôn có thế mạnh và ít kén chọn nhân công Còn đối với khu vực công nghiệp thì ngành Giáo dục Đào tạo và Dạy nghề phải có đối sách cung ứng đầy đủ

số lao động có tay nghề, được dạy nghề để đáp ứng yêu cầu, khuyến khích thanh niên học nghề để tìm việc làm tại các khu công nghiệp tập trung Tránh tình trạng có việc làm nhưng thiếu nhân công có tay nghề cao như ở Bình Dương, Đồng Nai, Dung Quất, v.v thời gian qua

• Thứ tư, giải quyết việc làm thông qua xuất khẩu lao động Để đạt mục tiêu xuất khẩu

0,8 đến 1 triệu lao động và chuyên gia trẻ, Nhà nước phải có kế hoạch mở rộng thị trường xuất khẩu lao động và chuyên gia, tạo ra nhiều công ty, trung tâm giới thiệu cung ứng xuất khẩu lao động có tín nhiệm, tránh xảy ra tình trạng lừa đảo, nâng giá dịch vụ lao động và thiếu thông tin về thị trường lao động cho thanh niên, đặc biệt là thanh niên khu vực nông thôn Và cũng cần có kế hoạch hướng dẫn những kiến thức cần thiết cho người

đi lao động nước ngoài để họ có thể nhanh chóng được nhập cuộc, tự tin khi đến lao động tại nước bạn, tạo nên chất lượng nhân công cao, bình đẳng với các nước có lao động xuất khẩu trong khu vực Bên cạnh đó nhà nước cũng cần có các cam kết với các nước nhập khẩu lao động những quy ước về quyền và trách nhiệm của người lao động, về các chính sách bảo vệ nhân phẩm của người lao động Việt Nam ở nước ngoài, không để xảy ra tình trạng mang con bỏ chợ như Samoa, Malaysia và một số nơi mà báo chí đã đưa

• Thứ năm, giải quyết việc làm qua việc phục hồi và mở rộng các làng nghề truyền thống

Các nước trong khu vực như Trung Quốc, Thái Lan, Inđônêxia, nhờ phục hồi và đầu tư cho các nghề truyền thống mà tạo được việc làm cho nhiều người, sản xuất được những mặt hàng xuất khẩu có giá trị mang lại nguồn lợi đáng kể cho đất nước Việt Nam là một nước có nhiều làng nghề truyền thống như chạm khảm, dệt, thêu ren, mây tre đan, Ví

dụ, riêng phía Nam Hà Nội mới đã có 1.116 làng nghề, trong đó có 411 làng có 20% số

hộ làm nghề, 120 làng được cấp bằng công nhận làng nghề với hơn 50% số dân sống bằng nghề truyền thống, giúp hàng ngàn lao động nông thôn, trong đó chủ yếu là thanh niên có việc làm Nếu có sự quan tâm đầu tư thoả đáng trên khắp cả nước sẽ có hàng vạn

làng nghề, không những giải quyết việc làm được cho nhiều thanh niên mà còn bảo tồn được ngành nghề truyền thống, mang lại lợi ích lâu dài cho quốc gia, dân tộc

Đối với một quốc gia có số dân phát triển nhanh như nước ta, giải quyết việc làm luôn là một vấn đề không thể một sớm một chiều Tuy nhiên nếu Đảng và Nhà nước ta có chủ trương, chính sách định hướng đúng và ngành giáo dục đào tạo, tổ chức Đoàn thanh niên, Hội Liên hiệp thanh niên biết cách tuyên truyền vận động và mỗi gia đình có ý thức trong việc lựa chọn ngành nghề cho con em thì vấn đề cũng sẽ đơn giản hơn nhiều

7.2 Lạm phát (Inflation)

7.2.1 Lạm phát và các loại lạm phát

7.2.1.1 Khái niệm

Lạm phát là sự tăng lên liên tục của mức giá chung (mức giá trung bình) theo thời gian

Lạm phát tồn tại ở khắp mọi nơi trong nền kinh tế thị trường Lạm phát xảy ra khi mức giá chung thay đổi, khi mức giá tăng lên được gọi là lạm phát, khi mức giá giảm xuống được gọi là giảm phát

Lạm phát được đặc trưng bởi chỉ số chung của giá cả và loại chỉ số biểu hiện lạm phát gọi là chỉ số điều chỉnh GDP hay chỉ số giá cả chung của toàn bộ hàng hoá cấu thành tổng sản phẩm quốc dân Nó chính là GNP danh nghĩa/GNP thực tế Trong thực tế, phải đến cuối năm mới có thể xác định được chỉ số điều chỉnh GNP, cho nên người ta thường thay thế chỉ

số này bằng một trong hai loại chỉ số giá thông dụng khác: Chỉ số giá tiêu dùng hoặc chỉ số giá bán buôn (còn gọi là chỉ số giá cả sản xuất)

Chỉ số giá tiêu dùng phản ánh sự biến động giá cả của giỏ hàng hóa và dịch vụ tiêu biểu cho nền kinh tế ở một thời kỳ nào đó:

t 0

i i t

cơ sở, và i là dạng viết gọn của mặt hàng tiêu dùng thứ i trong giỏ hàng cơ sở

Thường người ta lựa chọn một thời kỳ cố định nào đó làm gốc để tính các chỉ số cá thể và tỷ trọng mức tiêu dùng của các loại hàng hoá Thời kỳ gốc để tính chỉ số cá thể và thời kỳ gốc

để tính tỷ trọng tiêu dùng có thể trùng nhau (cùng một năm gốc) và cũng có thể lựa chọn khác nhau (năm gốc cho giá khác với năm gốc cho cơ cấu tiêu dùng)

Khác với chỉ số giá tiêu dùng, chỉ số giá bán buôn (giá cả sản xuất) phản ánh sự biến động giá cả của đầu vào, thực chất là biến động giá cả chi phí sản xuất Xu hướng biến động giá chi phí tất yếu sẽ tác động đến xu hướng giá cả hàng hoá trên thị trường Hiện nay ở Việt Nam, chỉ số được dùng để biểu hiện lạm phát là chỉ số giá tiêu dùng (được tính hàng tháng, hàng quý, hàng năm)

7.2.1.2 Công thức tính tỷ lệ lạm phát

Tỷ lệ lạm phát là thước đo chủ yếu của lạm phát trong một thời kỳ Quy mô và sự biến động của nó phản ánh quy mô và xu hướng lạm phát Thước đo chủ yếu của lạm phát trong một thời kỳ là tỷ lệ lạm phát Tỷ lệ này phản ánh sự biến động cũng như mức độ của lạm phát của thời kỳ đang nghiên cứu và được xác định bằng công thức:

t t 1 t

Trong đó: πt là tỷ lệ lạm phát thời kỳ t, CPIt là chỉ số giá tiêu dùng thời kỳ t, CPIt – 1 là chỉ

số giá tiêu dùng thời kỳ t – 1

Nghiên cứu điển hình NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP TÍNH LẠM PHÁT CƠ BẢN

Nguyễn Minh Huệ

Tổng cục Thống kê

Những năm gần đây lạm phát trở thành vấn đề thời sự được đề cập thường xuyên trên phương tiện truyền thông Lạm phát thường được hiểu là lạm phát giá mua hàng của người tiêu dùng và được biểu thị bằng chỉ số giá người tiêu dùng, gọi ngắn gọn là chỉ số giá tiêu dùng (CPI)

CPI được tính dựa trên một giỏ hàng cố định giữa kỳ báo cáo và kỳ gốc Cơ cấu giá trị của giỏ được sử dụng làm quyền số Giỏ gồm các mặt hàng giống nhau cả về lượng và phẩm cấp Vì vậy, CPI phản ánh sự biến động chi phí để mua cùng một giỏ hàng giữa hai

kỳ CPI được xây dựng để tính biến động sức mua của đồng tiền, chi phí sinh hoạt, chứ không phải để tính lạm phát Thế nhưng, không thể quan niệm sức mua, chi phí sinh hoạt chỉ thể hiện qua CPI Các yếu tố thuế thu nhập, lãi suất tiền gửi, tiền vay và nhiều khoản chi khác không thể hiện qua CPI Thêm vào đó, khi giá cả hàng hoá nào đó tăng lên người tiêu dùng có khuynh hướng mua mặt hàng thay thế với mức giá thấp hơn, trong khi CPI coi giỏ hàng là không đổi

Mặt khác lạm phát còn biểu hiện cả chi mua tài sản của doanh nghiệp, chi mua cho tiêu dùng Chính phủ, chi phí tiền lương Các loại lạm phát này biểu hiện qua các chỉ số giá đầu vào, đầu ra của người sản xuất, xuất khẩu, chỉ số tiền lương Một số nước công bố cả lạm phát chung cho các phần của GDP (GDP deflator) Tuy vậy chỉ số này trễ nên ít được

sử dụng

CPI do Tổng cục Thống kê công bố hoàn toàn theo chuẩn mực quốc tế Tuy nhiên CPI được xây dựng dựa trên lý thuyết kinh tế vĩ mô về chi phí sinh hoạt, chứ không phải là lý thuyết về chi phí lạm phát Khi lý giải lạm phát là một hiện tượng tiền tệ, nghĩa là với tốc

độ lưu thông tiền tệ không đổi (V), lạm phát (P) không xảy ra nếu cung tiền (M) không tăng (M = PQ/V) Trong khi đó CPI lại không chỉ phản ánh tác động của riêng chính sách tiền tệ mà cả chính sách tài chính, tỷ giá, thời vụ, tác động bất thường, tâm lý, thói quen, niềm tin người tiêu dùng, tăng dân số, cách tính lạm phát

Chính sách tài chính: Để tác động đến tổng cầu Chính phủ có thể áp dụng các biện pháp nới lỏng hay thắt chặt chi tiêu công cộng, tiền lương, tăng giảm thuế gián thu, tăng giảm giá của khu vực kinh tế công (giá điện, sách giáo khoa, cước điện thoại), trợ giá, phụ thu, bảo hiểm thất nghiệp, phát hành tín, trái phiếu hay dùng ngân sách mua dự trữ để nâng đỡ giá cả Các biện pháp này tác động trực tiếp đến tổng cầu, đến CPI

Chính sách tiền tệ: Để đạt được mục tiêu ổn định giá, kích thích tăng trưởng, Ngân hàng Trung Ương sử dụng hai công cụ là lãi suất và mức cung tiền bằng cách tăng, giảm tỷ lệ

dự trữ bắt buộc, lãi suất chiết khấu, mua bán tín phiếu, trái phiếu ở thị trường mở Hai công cụ này tác động trực tiếp đến cầu tiền và tài sản tài chính khác, từ đó tác động gián tiếp đến tổng cầu, đến CPI

Tác động thời vụ: CPI cũng chịu ảnh hưởng mạnh của yếu tố thời vụ Vào ngày Tết âm

lịch CPI thường gia tăng, giá gạo thời kỳ giáp hạt, lúc thu hoạch, giá hoa quả vào đầu vụ,

cuối vụ Theo thông lệ dãy thời gian thì CPI, GDP thường được chỉnh mùa theo phương

pháp X-11,12

Yếu tố bất thường: CPI cũng chịu tác động của hạn hán, lũ lụt, mưa nắng, hàng nhạy

cảm dễ biến động giá như hàng tươi sống, nhiên liệu Ví dụ: Gần đến tết Tân Tỵ trời nắng

ấm nên người tiêu dùng quay sang dùng bia, làm

cho giá bia nhích lên; nắng nóng làm giá đá cây

tăng; tắc nghẽn giao thông đường sắt làm giá hoa

quả Nam Bộ bán ở Hà nội tăng nhưng đây nhưng

đây chỉ là mất "cân đối cung cầu nhất thời" hay sốc

Giả sử rằng chúng ta có thể phân tách tỷ lệ lạm phát của nhóm hay mặt hàng i thành tỷ lệ

Khi đó tỷ lệ lạm phát mặt hàng i ở kỳ t so với kỳ k là:

k

k k,CPI t i,t

uý (k = 3), bình quân năm (k = 12) sẽ cho thấy rõ xu thế

lạm phát và ít bị nhiễu hơn với (k = 1) Cách tính này

tương đương với tỷ lệ lạm phát so với tháng cùng

kỳ chia cho 12 hoặc 3

Một cách tính lạm phát khác là tỷ lệ (%) giữa bình

quân CPI trong 12 tháng liên tục đến tháng hiện tại

và bình quân CPI các tháng cùng kỳ trừ đi 100 Các chỉ số này phải là chỉ số định gốc hay

chung gốc so sánh (1995=100) Cách tính này có ý nghĩa về thống kê

lạm phát xu thế dài hạn hay lạm phát cơ bản

Khi lạm phát CPI bị nhiễu cần chọn cách tách lọc khử nhiễu để lấy ra cấu phần xu thế dài

Tỷ lệ lạm phát

Chính sách tài chính

chệch với phương sai bé nhất

đồ thị phân bố tần suất thường lệch phải, đỉnh nhọn hơn phân bố chuẩn Khi đó CPI sẽ không còn là ước lượng tốt nhất và sẽ phản ánh sai lệch xu thế lâu dài của lạm phát

Để hoạch định chính sách tiền tệ, NHNN cần một thước đo phản ánh xu thế lâu dài của lạm phát Chỉ tiêu này được gọi là lạm phát cơ bản hay lạm phát tiền tệ Lạm phát cơ bản

là chỉ tiêu phản ánh tác động của chính sách tiền tệ, đo lường được các tác động hay áp lực lâu dài ổn định của cầu đến sự biến động giá cả Vì vậy chỉ tiêu này cần được tính toán sao cho loại trừ được tác động của các sốc "cung" nhất thời, điều chỉnh giá không đều, thuế gián thu, việc gán giá chờ (giá không đổi) khi hàng hoá vắng tạm thời

Phương pháp xây dựng: Để tính lạm phát cơ bản, ở một số nước người ta sử dụng một

số phương pháp khác nhau như:

• Loại trừ chủ quan: Đầu thập kỷ 70, nhiều nước bắt đầu áp dụng tính lạm phát cơ bản

theo "phương pháp loại trừ" một số nhóm/mặt hàng dễ bị sốc "cung" như hàng LT-TP(F), nhiên liệu, điện năng (E), thuế (T) Cách tính này chỉ cần loại bỏ FET, tính lại quyền số rồi tính bình quân gia quyền Tuy vậy việc xác định mặt hàng loại trừ khá máy móc và không có tính kiểm định Hiện nay phương pháp này (CPIxFET) vẫn được áp dụng tại nhiều nước trên thế giới

• Trung vị gia quyền (WM − CPI): Là ước lượng thô nhất khi trung bình gia quyền

không còn là ước lượng tốt nhất cho xu thế trọng tâm Trung vị là ước lượng tốt hơn trung bình do nó không chịu ảnh hưởng của các sốc tăng giá tạm thời Đây cũng là ước lượng khoa học không tuỳ tiện như CPIxFET

• Trung bình lược bỏ (TM − CPI trimmed mean): Cuối thập kỷ 80 trở lại đây

phương pháp tính giá trị trung bình lược bỏ ngày càng được sử dụng rộng rãi Khi phân bố xác suất của phần nhiễu của biến động giá của nhóm ngành hàng có chung kỳ

lượng không chệch với phương sai không bé nhất Khi đó cần loại trừ các nhóm hàng rơi lệch hẳn về hai phía của đồ thị phân bố tần suất của biến động giá của các nhóm hàng Tỷ lệ (%) số nhóm lược bỏ (α) chia đều cả hai phía Khi loại trừ xong trung bình mẫu được tính cho các quan sát còn lại TM − CPI có thể là bình quân giản đơn hay gia quyền Chúng tôi không nêu kỹ cách tính toán ở đây Nếu loại mỗi phía 50% thì quan sát còn lại là trung vị và chính là WM − CPI

Tiêu chí so sánh: Căn cứ để chọn phương pháp tối ưu là trung bình trượt cân giữa 1, trượt lùi và tiến 6,9,18 quan sát liền kề quan sát hiện tại còn quan sát này là điểm giữa

giữa các dãy kết quả TM – CPI với từng α và dãy bình quân trượt tương ứng nhỏ nhất Trung bình trượt cân giữa là số trung bình hai phía quá khứ, tương lai nên phản ánh xu thế lâu dài, lọc được nhiễu nhất thời tốt nhất

Việc tính TM – CPI có thể tiến hành theo 2 trình tự ngược nhau Có thể lấy tỷ lệ bình quân 3 hoặc 6 tháng của biến động giá hay chỉ số giá rồi mới tính TM – CPI Ngược lại

có thể tính TM – CPI ngay từ số liệu thô rồi mới tính lạm phát bình quân 3 – 6 tháng (công thức 1, k=3)