vài điển tích trung quốc

Vài điển tích Trung Quốc trong bài nhạc Ngọc Lancủa Nhạc sĩ Dương Thiệu Tước Sóng Việt sưu tầm và biên soạn Lời mở đầu Sau khi bài viết Mối Tình Học Trò của tác giả Nam Minh Bách nói về

Vài điển tích Trung Quốc trong bài nhạc Ngọc Lan

của Nhạc sĩ Dương Thiệu Tước

Sóng Việt sưu tầm và biên soạn

Lời mở đầu

Sau khi bài viết Mối Tình Học Trò của tác giả Nam Minh Bách nói về nhạc sĩ

Dương Thiệu Tước và nguyên do sự ra đời của bản nhạc Ngọc Lan của Nhạc sĩ Dương Thiệu Tước thì có một số thư trên các diễn đàn bàn về ý nghĩa lời bản nhạc Mục đích của bài viết ngắn này không bàn về lý do hay nội dung tuyệt diệu của bài nhạc mà chỉ bàn về ý nghĩa và xuất xứ của một vài điển tích mà Nhạc sĩ Duơng Thiệu Tước đã nhắc đến trong bài

Những câu thơ Kiều trích dẫn trong cuốn Nguyễn Du, Tác Phẩm và Lịch sử văn bản của Nguyễn Thạch Giang, Trương Chính Những dị bản của tác giả

khác được đính kèm nếu có

Ngọc Lan

Ngọc Lan, dòng suối tơ vương,

mắt thu hồ dịu ánh vàng

Ngọc Lan, nhành liễu nghiêng nghiêng,

tà mây cánh phong, nắng thơm ngoài song

Nét thắm tô bóng chiều, giấc xuân yêu kiều, nền gấm cô liêu

Gió rung mờ suối biếc, ý thơ phiêu diêu

Ngón tơ mềm chờ phím ngân trùng, mạch tương lai láng (1)

Dáng tiên nga, giấc mơ nghê thường lỡ làng

Ngọc Lan, trầm ngát thu hương,

bờ xanh bóng dương, phút giây chìm sương

Bông hoa đời ngàn xưa tới nay

Rung nhạc đó đây cho đời ngất ngây

Cho tơ trùng đàn hờ phím loan (2)

Thê lương mây nước, sắt se cung đàn

Ôi tâm hồn nghệ sĩ chìm trong sương thắm

Nhớ phút khuê ly, hồn mê tuyết hoa Ngọc Lan (3)

Mờ mờ trong mây khói, men nồng u ấp,

duyên hững hờ dần dần vương theo gió

Tơ lòng dâng bao cùng thương nhớ

Xin đuợc bàn về điển tích ba chữ mạch tương, phím loan và phút khuê ly

1-Mạch tương

Mạch tương, nước mắt

Đây là một điển cổ, xuất phát từ truyện hai bà Nga Hoàng và Nữ Anh khóc vua Thuấn Tục truyền rằng vua Thuấn tuần thú phương Nam, bị mất ở đất Thương Ngô, là một quận của tỉnh Quảng Tây về sau Hai bà vợ là hai chị em ruột cùng khóc chồng đến chảy máu mắt trên bến Tiêu Tương Người đời sau có lập đền thờ hai bà tại Đông Tương và kể rằng giọt lệ hai bà rỏ trên bờ trúc ven sông làm trúc nổi vân thật đẹp Từ đó về sau, trúc mọc trên bờ Tiêu Tương nổi tiếng

có vân quý và nước mắt đàn bà mới gọi là mạch tương.(1)

Truyện Kiều có câu:

"Vâng lời khuyên giải thấp cao

Chưa xong điều nghĩ đã dào mạch tương"

(Câu 237, 238 Kiều sau giấc mơ thấy Đạm Tiên)

Là danh lam thắng cảnh nổi tiếng trong hội họa và thi ca Trung Hoa, Tiêu Tương thực ra là khúc hai con sông Tiêu và Tương hợp nhất, thuộc tỉnh Hồ Nam Sông Tương phát nguồn từ Dương hải sơn ở tỉnh Quảng Tây, chảy ngược lên Hồ Nam qua huyện Trường Sa và rót vào Động Đình Hồ Vì trúc Tiêu Tương có vân đẹp nên thợ khéo tỉnh Hồ Nam hay đến sông này mua về làm mành Và cũng vì xuất xứ bi thảm của sông Tương, chữ mành tương là chỉ tấm màn cách trở tình yêu, và sông Tương chỉ sự chia ly, nhung nhớ

"Mành Tương phất phất gió đàn

Hương gây mùi nhớ, trà khan giọng tình."

(Câu 255, 256 Kim Trọng tương tư Kiều)

Sông Tương còn là điển tích từ mối tình buồn giữa Lương Ý Nương và người anh con cô con cậu là Lý Sinh, thời nhà Chu, đời Ngũ Quý Mối tình vụng trộm của họ bị phát giác và ngăn cản, Ý Nương bị nhà đẩy xuống phía Nam sông Tương, Lý Sinh ở mạn Bắc Lương Ý Nương hớp từng hụm nước sông mà nhớ đến người tình trên đầu nguồn, và làm bài thơ nói về sông Tương dù sâu cũng còn có đáy chứ nỗi nhớ nhung của nàng thì bất tận

Một nguồn khác giải thích bài thơ Trường Tương Tư như dưới đây

Trong "Tình sử" có chép như sau: vào triều nhà Chu đời Ngũ Quý (Ngũ Đại),

có người con gái của Lương Tiêu Hồ 梁梁 梁 tên Ý Nương 梁梁, cùng với Lý Sinh 梁梁 là họ hàng con cô con cậu Lý Sinh thường qua lại rất nhiều Nhân ngày trung thu ngắm trăng, ngầm hẹn ước với Ý Nương, lưu luyến không rời

Sự việc lâu ngày lộ ra, Tiêu Hồ nổi giận, ngăn cấm hai người gặp nhau Gặp ngày trời thu, Ý Nương viết bài thơ Trường Tương Tư gồm 7 đoạn, mỗi đoạn

có 4 câu (2)

Trích dẫn hai đoạn 4 và 5 như sau:

梁梁梁

梁梁梁梁梁

梁梁梁梁梁

梁梁梁梁梁

梁梁梁梁梁

梁梁梁梁梁

梁梁梁梁梁

梁梁梁梁梁

梁梁梁梁梁

Trường Tương Tư

Nhân đạo Tương Giang thâm,

Vị để tương tư bạn

Giang thâm chung hữu để;

Tương tư vô biên ngạn

Ngã tại Tương Giang đầu,

Quân tại Tương Giang vĩ

Tương tư bất tương kiến,

Đồng ẩm Tương Giang thủỵ

Nhớ nhau hoài

Người bảo sông Tương sâu

Tương tư sâu gấp bội

Sông sâu còn có đáy

Tương tư chẳng bến bờ

Chàng ở đầu sông Tương

Thiếp ở cuối sông Tương

Nhớ nhau không gặp mặt

Cùng uống nước sông Tương

Trích bản dịch Vũ Ngọc Khánh (2)

Bản Trường Tương Tư cũng có nhiều dị bản, nhưng chỉ nêu ra ở đây hai câu Bản chữ Hán và Hán Việt cho thấy nàng (chữ ngã) ở đầu sông Tương, và chàng (chữ quân) ở cuối sông Tương, nhưng hầu hết bản Việt ngữ đều dịch là chàng ở đầu sông Tương, nàng ở cuối sông Tương, lý do không bàn luận ở đây mà trong một bài viết khác

Người viết nghĩ rằng căn cứ vào câu cả hai đều uống nước sông Tương là khá toàn ý

Cũng như trong câu 365-366 của truyện Kiều, Nguyễn Du đã viết đầu nọ, cuối kia để chỉ xa cách mà không nói rõ ràng ai ở đầu nào, ai ở cuối kia:

"Sông Tương một dải nông sờ

Bên trông đầu nọ, bên chờ cuối kia."

(Câu 365, 366 Tâm trạng Kim, Kiều)

2- Phím loan.

Ngoài câu 253, 254 trong Kiều

"Buồn văn hơi giá như đồng

Trúc se ngọn thỏ,tơ chùng phím loan,"

(254: Trúc xe ngòi thỏ, tơ trùng phím loan/Kiều Oánh Mậu)

trong Kiều còn (câu 725-726) có câu:

"Giữa đường đứt gánh tương tư

Keo loan chắp mối tơ thừa mặc em"

(726: Giao loan chắp mối tơ thừa mặc em/Bùi Kỷ)

Ỳ nghĩa của chữ phím loan, giao loan

(Nói chung, trên internet có nhiều văn bản giải thích như dưới đây Ví vấn đề

an toàn và để tránh nguy cơ bị nhiễm virus, link trích dẫn không được đính kèm Nếu muốn tìm hiểu thêm chỉ cần đánh mấy chữ từ khóa chính)

Chữ loan trong phím loan xuất xứ từ chim loan mà ra

Loan trong phím loan bắt nguồi từ chữ loan giao = Keo chế từ máu chim loan, tương truyền nối được dây cung đứt

Theo Bác Vật Chí : Thời Hán Vũ đế, nước Tây Hải có người đem dâng 5 lạng cao Vua cho đem cất vào kho, còn thừa nửa lạng sứ thần nước Tây Hải mang theo người Sứ thần theo Vũ đế đi săn bắn ở cung Cam Tuyền Dây cung vua đứt, các quan định thay, sứ thần Tây Hải xin lấy keo loan nối lại Nối xong, vua sai lực sĩ kéo mỗi người một đầu dây nhưng vẫn không việc gì Sứ thần Tây Hải nói cung có thể bắn suốt ngày mà dây không đứt Vua lấy làm lạ lắm, nhân

đó đặt tên là "Tục huyền giao" (Keo nối dây cung)

"Keo loan" hay chữ "loan giao" là một thứ keo chế bằng máu chim loan

(phượng máu)

Sách "Hán Võ ngoại truyện" có chép: đời nhà Hán, triều Hán Vũ/Võ Đế (140-

87 trước C.N.), dây cung đem ra căng bắn thường bị đứt Bấy giờ miền Tây Hải

có đem sang cống một thứ keo chế bằng máu chim loan gọi là loan giao, có tác dụng nối chắc dây lại Nhờ đó mà bắn được suốt ngày Võ Đế mừng lắm, đặt

tên thứ keo đó là "Tục huyền giao" tức là keo nối dây cung

"Hán thư" cũng có chép chuyện

Vua Võ Đế truyền phu nhân Câu Pha đánh đàn Nàng vặn trục so dây, tiếng đàn trỗi lên lảnh lót Nhưng giữa chừng dây bỗng đứt Nàng khóc, nói:

- Giữa lúc đàn đương ngon tiếng mà dây đứt ắt điềm gở

Nhà vua an ủi:

- Dây đứt nhưng có thể nối lại được, có gì mà gở

Đoạn sai người lấy keo loan chắp lại

Lời bàn: Nếu keo loan hay cao chim loan là cao do nấu với xương cốt của chim

loan mà thành (chứ không phải máu loan) thì có lẽ có ý nghĩa hơn là máu chim loan, vì nếu ai có dịp sờ chất cao thì thấy luôn luôn có chất dính làm dính tay Nhưng nếu coi chim loan là một loài chim trong chuyện thần kỳ thì sự giải thích có tính cách khoa học không cần thiết (Sóng Việt)

Cao là gì? Cao là chất liệu cô đặc của xương cốt thí du như cao ban long, cao

hổ cốt

Cách nấu cao: Nấu cao tức là nấu vật liệu sau khi tẩy khử những tạp chất (như thịt, mỡ, tuỷ bám vào xương) bằng lửa cao vừa phải trong nhiều thời gian để tinh túy tan ra, mức nước sôi cạn thì phải canh chừng châm vào Nấu cao bằng vạc hay chảo đụng lớn Nước cốt được múc ra thành nhiều đợt, từ đậm rồi lạt từ

từ để cuối cùng cô những mẫu nước cốt lại thành cao đặc Đợt Nước cốt này được múc ra thì lại được châm nước sôi mới vào làm đợt khác Giai đoạn cô cao phải canh chừng lửa vừa phải kẻo bị cháy nồi hỏng toàn mẻ cao Ngày xưa, không có đồng hồ thì phải đốt nhang mà tính thời gian Đại khái thì nấu cao hổ cốt, ban long, qui bản là như vậy Ngày xưa, không có giấy bóng, người ta dùng lá chuối khô để gói sau khi cắt miếng rồi cân lượng, ghi nhãn bằng một vuông giấy hồng điều (theo tài liệu trên internet)

Về thành phần hoá chất, những khảo sát thực nghiệm về cao hổ cốt cho biết cao

hổ cốt chứa các chất sau: collagen, mỡ, calcium phosphate, calcium carbonate, magnesium phosphate, kalium carbonate - nhưng collagen là hoạt chất chính Gelatin của Hổ cốt chứa 17 amino-acid (theo tài liệu trên internet)

Vậy chất keo loan hay cao loan có lẽ chế bằng xương cốt mà không phải là máu chim loan (?) và đặc tính dính của keo loan do collagen mà thành (chính người viết ngày còn nhỏ rất nhỏ đã nhìn những miếng cao mầu nâu đậm xắt hình chữ nhật của bà nội)

Trong Chinh Phụ Ngâm bản dịch của bà Đoàn Thị Điểm có câu

"Sắt cầm gượng gảy ngón đàn,

Dây uyên kinh đứt, phím loan ngại chùng." (câu 207)

Sợ làm đứt dây uyên ương (dây uyên kinh đứt) vì có thể báo hiệu điều không may của tình cảm đôi lứa; sợ cây đàn chùng dây (phím loan ngại chùng) gợi lên

điều không may mắn của lứa đôi đang xa nhau

Sự tích keo loan hay giao loan là như thế

3- Khuê ly

Hai chữ khuê ly đã được nhắc đến trong Tác phẩm Chinh phụ ngâm ( 梁梁 梁, khúc ngâm của người chinh phụ), hay Chinh phụ ngâm khúc ( 梁 梁 梁 梁 )

Đây là tác phẩm của Đặng Trần Côn (cỡ năm 1741) Tác phẩm này đuợc bà Đoàn Thị Điểm vàvề sau có thêm tác giả khác dịch ra thơ Nôm

Trích bản chữ Hán của Đặng Trần Côn:

梁 梁 梁 梁 梁 梁梁

梁 梁 梁 梁 梁 梁梁

梁 梁 梁 梁 梁 梁梁

梁 梁 梁 梁 梁 梁梁

梁 梁 梁 梁 梁 梁梁

梁 梁 梁 梁 梁 梁梁

Bất thăng tiều tụy hình hài nhuyễn

Thủy giác khuê ly tư vị toan

Tư vị toan hề toan cánh tân

Toan tân đoan đích vị lương nhân

Vị lương nhân hề song thiếp lệ

Vị lương nhân hề chích thiếp thân

(Chinh Phụ Ngâm/Đặng Trần Côn) (3)

Chữ Khuê ly ở câu 252/412 trong bản chữ Nôm của bà Đoàn Thị Điểm (3)

Võ vàng đổi khác dung nhan,

Khuê ly mới biết tân toan dường này.252

Nếm chua cay tấm lòng mới tỏ,

Chua cay này, há có vì ai ?

Vì chàng lệ thiếp nhỏ đôi,

Vì chàng thân thiếp lẻ loi một bề

梁 Khuê: ngang trái; 梁 Ly: lìa tan chia rẽ; 梁 Tân: cay đắng, nhọc nhằn

梁 Toan: đau xót, chua xót, mủi lòng (4)

Có chia lìa ngang trái thì mới biết đau xót chua cay đắng đến mực nào

Và trong bản nhạc Ngọc Lan:

Nhớ phút khuê ly, hồn mê tuyết hoa Ngọc Lan: nhớ phút chia lìa ngang trái?

Kết luận

Nhạc sĩ Dương Thiệu Tước tài cao, kiến thức rộng, sự phong phú tư tưởng cùng dùng nhiều điển tích trong bài nhạc Ngọc Lan làm người viết những hàng chữ này đã nghĩ phải chăng ông thấu triệt điển tích và mang vào bài nhạc do am

tường văn chương chữ Hán mà không nhất thiết dựa theo điển tích đã dùng trong những tác phẩm trước đó ? Và độc giả do quen thuộc với những tác phẩm văn học như truyện Kiều và Chinh Phụ Ngâm nên đã có ngay một sự liên tưởng không tránh được?

Sóng Việt Đàm Giang

05 June 2010

Tài liệu tham khảo

1-Mạch tương Thuấn Trong Bách khoa toàn thư mở Wikipedia Truy cập May

27, 2010 từ http://vi.wikipedia.org/wiki/Thuấn

2-Trường Tương Tư Bản Hán ngữ truy cập ngày May 27, 2010 từ

http://forum.bkav.com.vn/showthread.php?p=84076

3-Từ điển Hán Việt Thiều Chửu Trong Từ Điển trực tuyến Việt Hán Nôm

http://sager-pc.cs.nyu.edu/~huesoft/tracuu/viethan.php